Γερμανικές αποζημιώσεις για καταναγκαστική εργασία

Πριν από 25 χρόνια, η Γερμανία ίδρυσε το "Ίδρυμα για τη Μνήμη, την Ευθύνη και το Μέλλον" (Stiftung Erinnerung, Verantwortung, Zukunft - EVZ), με κύριο σκοπό την καταβολή αποζημιώσεων σε θύματα καταναγκαστικής εργασίας κατά τη διάρκεια του ναζιστικού καθεστώτος. Σύμφωνα με τα στοιχεία του Ιδρύματος, από το 2001 έως το 2007, όταν ολοκληρώθηκαν οι τελευταίες πληρωμές, είχαν διανεμηθεί συνολικά 4,4 δισεκατομμύρια δολάρια σε περισσότερους από 1,6 εκατομμύρια δικαιούχους από 100 χώρες.

Ωστόσο, πολλοί υποστηρίζουν ότι τα ποσά αυτά ήταν ανεπαρκή και ότι οι αποζημιώσεις θα έπρεπε να είχαν καταβληθεί πολύ νωρίτερα. Ιστορικές εκτιμήσεις αναφέρουν ότι από την άνοδο των ναζί στην εξουσία το 1933 έως το τέλος του πολέμου το 1945, περίπου 26 εκατομμύρια άνθρωποι υποχρεώθηκαν σε καταναγκαστική εργασία. Οι μισοί από αυτούς ζούσαν σε κατεχόμενες χώρες εκτός Γερμανίας. Αν επρόκειτο να αποζημιωθούν όλα τα θύματα, το απαιτούμενο ποσό θα κυμαινόταν μεταξύ 90 και 120 δισεκατομμυρίων δολαρίων.

Η ανεπάρκεια του Ταμείου

Η διευθύντρια του EVZ, Αντρέα Ντέσποτ, επισημαίνει ότι το Ταμείο δεν είχε την απαραίτητη οικονομική ισχύ για να καλύψει την τεράστια αδικία. "Σε καταναγκαστική εργασία είχαν υποχρεωθεί περίπου 26 εκατομμύρια άνθρωποι. Σε εργοστάσια, αγροτικές καλλιέργειες, επιχειρήσεις, εκκλησίες και ιδιωτικές κατοικίες. Σχεδόν όλοι στην κοινωνία της εποχής επωφελούνταν από αυτήν. Μπορούμε να πούμε ότι ούτε κατά προσέγγιση αντισταθμίζεται η ζημία και η εκμετάλλευση", τονίζει.

Το Ίδρυμα δημιουργήθηκε για δύο λόγους: να αποζημιώσει τους επιζώντες και να χρηματοδοτήσει δράσεις που προωθούν τα ανθρώπινα δικαιώματα και τις δημοκρατικές αξίες. Ο αρχικός προϋπολογισμός του ανερχόταν σε 10,1 δισεκατομμύρια γερμανικά μάρκα, με το ήμισυ να καλύπτεται από τη γερμανική ομοσπονδιακή κυβέρνηση και το υπόλοιπο από περίπου 6.500 γερμανικές επιχειρήσεις, πολλές από τις οποίες είχαν επωφεληθεί από την καταναγκαστική εργασία.

Οι καθυστερήσεις και οι συμβολικές αποζημιώσεις

Το 1953, η Δυτική Γερμανία κατέβαλε κάποιες αποζημιώσεις σε θύματα διακρίσεων, αλλά δεν συμπεριέλαβε τα θύματα καταναγκαστικής εργασίας. Τα επόμενα 30 χρόνια, μετά από πιέσεις, ορισμένες γερμανικές επιχειρήσεις κατέβαλαν εκατομμύρια μάρκα, αλλά σε εθελοντική βάση και χωρίς να καλύπτουν επιζώντες από ανατολικοευρωπαϊκές χώρες.

Η συζήτηση αναζωπυρώθηκε τη δεκαετία του '90. Ο ιστορικός Κόνσταντιν Γκόσλερ, ο οποίος δημοσίευσε μελέτες για το θέμα το 2012, αναφέρει ότι οι αποζημιώσεις ήταν μάλλον συμβολικές. "Οι εκπρόσωποι των δικαιούχων ζητούσαν τουλάχιστον ένα διψήφιο ποσό δισεκατομμυρίων, ενώ οι χρηματοδότες ήθελαν να δώσουν το πολύ ένα διψήφιο ποσό. Έτσι ορίστηκαν τα 10,1 δισεκατομμύρια γερμανικά μάρκα", εξηγεί.

Η απόφαση για τη σύσταση του Ταμείου επηρεάστηκε και από νομικές πιέσεις. Πολλοί επιζώντες, ειδικά στις ΗΠΑ, άρχισαν να καταφεύγουν σε ομαδικές προσφυγές. "Μετά από δεκαετίες φραστικών οχλήσεων, εντάθηκαν οι νομικές πιέσεις, ιδιαίτερα από τις ΗΠΑ και εβραϊκές οργανώσεις", σημειώνει η Ντέσποτ. Αυτό ανάγκασε τη γερμανική κυβέρνηση να διαπραγματευτεί με τις ΗΠΑ για νομική σαφήνεια.

Ο Γκόσλερ προσθέτει ότι ο Ψυχρός Πόλεμος καθυστέρησε περαιτέρω τις αποζημιώσεις. "Ίσχυε η αρχή να μην στέλνονται χρήματα πίσω από το Σιδηρούν Παραπέτασμα", τονίζει. Επιπλέον, τα θύματα στην ανατολική Ευρώπη αντιμετωπίζονταν με δυσπιστία. "Στη Σοβιετική Ένωση τους έβλεπαν ως δοσίλογους και συνεργάτες των ναζί. Για τους επιζώντες, το πιο σημαντικό ήταν η αποκατάσταση της ιστορικής αλήθειας, όχι το μικρό ποσό που θα εισέπρατταν", εξηγεί.

Η σύγχρονη δράση του Ιδρύματος

Σήμερα, πολλοί επιζώντες παραμένουν εν ζωή. Σύμφωνα με την Jewish Claims Conference, ο αριθμός τους ανέρχεται σε 200.000, χωρίς να συνυπολογίζονται εκατοντάδες χιλιάδες Ανατολικοευρωπαίοι, Σίντι, Ρομά και πρώην πολιτικοί κρατούμενοι. Το EVZ λειτουργεί πλέον ως φιλανθρωπική οργάνωση, προωθώντας δράσεις για τα ανθρώπινα δικαιώματα, τις δημοκρατικές αξίες και την ιστορική επιμόρφωση.

Το 2025, το Ίδρυμα χαρακτηρίστηκε "ανεπιθύμητη οργάνωση" από το Κρεμλίνο, λόγω των δράσεών του στην Ουκρανία. Η Ντέσποτ τονίζει: "Η Ουκρανία, η Λευκορωσία και η Ρωσία υπέφεραν ιδιαίτερα από την εκμετάλλευση στη γερμανική κατοχή, που έφτανε στα όρια της γενοκτονίας. Ο σημερινός πόλεμος της Ρωσίας εναντίον της Ουκρανίας είναι επίθεση κατά της ουκρανικής ταυτότητας και ιστορίας".