Γήρανση πληθυσμού: Θα αντέξουν οι προϋπολογισμοί;

Η γήρανση του πληθυσμού δεν αποτελεί πλέον ένα μακρινό δημογραφικό σενάριο. Είναι ήδη ένας από τους πιο σκληρούς δημοσιονομικούς λογαριασμούς που καλούνται να πληρώσουν τα ευρωπαϊκά κράτη και, με ακόμη μεγαλύτερη ένταση, χώρες όπως η Ελλάδα. Το ερώτημα αν οι κρατικοί προϋπολογισμοί θα αντέξουν δεν είναι θεωρητικό. Αφορά τις συντάξεις, τη δημόσια υγεία, τη μακροχρόνια φροντίδα, την αγορά εργασίας, τη φορολογική βάση και τελικά την ίδια τη δυνατότητα του κράτους να χρηματοδοτεί βασικές κοινωνικές λειτουργίες.

Η δημογραφική μεταβολή είναι σαφής. Οι άνθρωποι ζουν περισσότερο, οι γεννήσεις μειώνονται και ο αριθμός των πολιτών σε ηλικία εργασίας συρρικνώνεται. Αυτό σημαίνει ότι ολοένα λιγότεροι εργαζόμενοι θα καλούνται να στηρίζουν ολοένα περισσότερους συνταξιούχους, ενώ ταυτόχρονα θα αυξάνεται η ανάγκη για δαπάνες υγείας και φροντίδας ηλικιωμένων.

Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ο δείκτης εξάρτησης ηλικιωμένων προβλέπεται να αυξηθεί σημαντικά τις επόμενες δεκαετίες. Με απλά λόγια, η αναλογία μεταξύ ηλικιωμένων και ανθρώπων εργάσιμης ηλικίας θα επιβαρυνθεί δραστικά. Αυτό μεταφράζεται σε λιγότερα έσοδα από εισφορές και φόρους εργασίας, αλλά και σε μεγαλύτερες δαπάνες για συντάξεις, νοσοκομεία, φάρμακα, δομές φροντίδας και κοινωνικές παροχές.

Για την Ελλάδα, το πρόβλημα είναι ακόμη πιο πιεστικό. Η χώρα έχει ήδη ένα από τα πιο επιβαρυμένα δημογραφικά προφίλ στην Ευρώπη, με χαμηλή γονιμότητα, γρήγορη αύξηση του ηλικιωμένου πληθυσμού και σημαντική μείωση του εργατικού δυναμικού. Η δημοσιονομική δυσκολία γίνεται μεγαλύτερη επειδή η Ελλάδα εισέρχεται σε αυτή τη φάση έχοντας ακόμη βαριά κληρονομιά δημόσιου χρέους, περιορισμένο παραγωγικό μοντέλο και χρόνια προβλήματα στο ασφαλιστικό και στο ΕΣΥ.

Το ασφαλιστικό ως πρώτη γραμμή πίεσης

Το πρώτο μεγάλο πεδίο πίεσης είναι το συνταξιοδοτικό σύστημα. Σε χώρες όπου οι συντάξεις χρηματοδοτούνται κυρίως από τις εισφορές των σημερινών εργαζομένων, η γήρανση δημιουργεί άμεση ανισορροπία. Όσο μειώνεται ο αριθμός των εργαζομένων και αυξάνεται ο αριθμός των συνταξιούχων, τόσο δυσκολότερη γίνεται η χρηματοδότηση αξιοπρεπών συντάξεων χωρίς αύξηση εισφορών, μείωση παροχών ή μεταφορά μεγαλύτερου βάρους στον κρατικό προϋπολογισμό.

Η εύκολη πολιτική απάντηση είναι να μετατίθεται το πρόβλημα στο μέλλον. Αυτό, όμως, έχει όρια. Κάθε καθυστέρηση αυξάνει το κόστος της επόμενης παρέμβασης. Οι κυβερνήσεις που αποφεύγουν να μιλήσουν καθαρά για τη σχέση δημογραφίας, εισφορών και συντάξεων απλώς κρύβουν το πρόβλημα κάτω από το χαλί, μέχρι να το βρουν μπροστά τους οι επόμενες γενιές.

Η αύξηση των ορίων ηλικίας συνταξιοδότησης παρουσιάζεται συχνά ως η μόνη λύση. Δεν είναι τόσο απλό. Για εργαζομένους σε βαριά επαγγέλματα, για ανθρώπους με χαμηλή υγεία ή για όσους έχουν περάσει δεκαετίες σε επισφαλείς εργασίες, η παράταση του εργασιακού βίου δεν είναι πάντα ρεαλιστική. Η πραγματική απάντηση χρειάζεται πιο σύνθετη πολιτική: περισσότερες καλές θέσεις εργασίας, υψηλότερη συμμετοχή των γυναικών στην αγορά εργασίας, κίνητρα για παραμονή όσων μπορούν να εργάζονται περισσότερο, πάταξη της εισφοροδιαφυγής και ουσιαστική στήριξη της οικογένειας.

Το δεύτερο μεγάλο πεδίο πίεσης είναι η υγεία. Η γήρανση αυξάνει τη ζήτηση για ιατρικές υπηρεσίες, φάρμακα, νοσοκομειακή περίθαλψη και μακροχρόνια φροντίδα. Οι μεγαλύτερες ηλικίες έχουν συχνότερα χρόνια νοσήματα, περισσότερες ανάγκες παρακολούθησης και μεγαλύτερη εξάρτηση από δημόσιες δομές. Αν τα κράτη δεν επενδύσουν εγκαίρως στην πρόληψη, στην πρωτοβάθμια φροντίδα και στη φροντίδα στο σπίτι, το κόστος θα μεταφερθεί στα νοσοκομεία, όπου η περίθαλψη είναι ακριβότερη και συχνά λιγότερο αποτελεσματική.

Η Ελλάδα έχει εδώ ένα διπλό πρόβλημα. Από τη μία πλευρά, ο πληθυσμός γερνά. Από την άλλη, το δημόσιο σύστημα υγείας παραμένει υποστελεχωμένο, κουρασμένο και σε πολλές περιοχές ανεπαρκές. Η γήρανση δεν θα πιέσει μόνο τα ταμεία. Θα πιέσει γιατρούς, νοσηλευτές, κέντρα υγείας, νοσοκομεία, οικογένειες και δήμους. Χωρίς οργανωμένο σύστημα μακροχρόνιας φροντίδας, το βάρος θα πέσει ξανά στα νοικοκυριά, κυρίως στις γυναίκες, που συχνά αναλαμβάνουν άτυπα τη φροντίδα ηλικιωμένων συγγενών.

Η απάντηση δεν είναι μόνο λογιστική

Το κρίσιμο ζήτημα είναι ότι η γήρανση δεν αντιμετωπίζεται μόνο με περικοπές. Ένας προϋπολογισμός μπορεί να μειώσει προσωρινά δαπάνες, να περιορίσει παροχές ή να αυξήσει φόρους. Δεν μπορεί όμως να ακυρώσει τη δημογραφική πραγματικότητα. Αν η παραγωγική βάση μικραίνει, αν οι νέοι φεύγουν ή δεν κάνουν παιδιά, αν η εργασία παραμένει χαμηλά αμειβόμενη και αν η οικονομία δεν παράγει επαρκή προστιθέμενη αξία, τότε καμία λογιστική διόρθωση δεν αρκεί.

Η βιωσιμότητα των κρατικών προϋπολογισμών θα κριθεί από το αν οι χώρες μπορέσουν να αυξήσουν το ποσοστό απασχόλησης, να ενισχύσουν την παραγωγικότητα και να κρατήσουν ενεργούς περισσότερους πολίτες για περισσότερα χρόνια. Αυτό σημαίνει επενδύσεις στην εκπαίδευση, στη δια βίου κατάρτιση, στην τεχνολογία, στην πρόληψη ασθενειών και σε εργασιακά περιβάλλοντα που επιτρέπουν σε μεγαλύτερους εργαζομένους να παραμένουν παραγωγικοί χωρίς να εξοντώνονται.

Η γήρανση μπορεί επίσης να δημιουργήσει νέες οικονομικές δραστηριότητες. Η λεγόμενη «ασημένια οικονομία» περιλαμβάνει υπηρεσίες υγείας, φροντίδας, κατοικίας, τεχνολογικής υποστήριξης, τουρισμού και καθημερινής εξυπηρέτησης ηλικιωμένων. Για να γίνει όμως ευκαιρία και όχι μόνο βάρος, χρειάζεται σοβαρός σχεδιασμός, ρύθμιση, επενδύσεις και ανθρώπινο δυναμικό. Διαφορετικά θα εξελιχθεί σε ακόμη ένα πεδίο ανισότητας, όπου όσοι έχουν χρήματα θα αγοράζουν αξιοπρεπή φροντίδα και οι υπόλοιποι θα μένουν εκτεθειμένοι.

Το δημογραφικό πρόβλημα συνδέεται άμεσα και με τη φορολογία. Όταν μειώνεται ο ενεργός πληθυσμός, περιορίζεται η φορολογική βάση. Αν οι κυβερνήσεις επιχειρήσουν να καλύψουν τις αυξημένες δαπάνες φορτώνοντας περισσότερους φόρους στους ίδιους εργαζομένους και στις ίδιες επιχειρήσεις, θα πλήξουν την ανάπτυξη, την κατανάλωση και την κοινωνική συνοχή. Η λύση απαιτεί διεύρυνση της βάσης, καταπολέμηση της φοροδιαφυγής, καλύτερη αξιοποίηση της τεχνολογίας και πολιτικές που αυξάνουν το εισόδημα από παραγωγική εργασία.

Για την Ελλάδα, η συζήτηση έχει και μια ακόμη διάσταση: τη φυγή νέων ανθρώπων στο εξωτερικό. Κάθε νέος επιστήμονας, επαγγελματίας ή τεχνικός που εγκαταλείπει τη χώρα δεν είναι μόνο ανθρώπινη απώλεια. Είναι απώλεια εισφορών, φόρων, παραγωγής, οικογενειακής προοπτικής και μελλοντικών γεννήσεων. Η αντιστροφή του brain drain δεν μπορεί να γίνει με συνθήματα. Χρειάζεται μισθούς αξιοπρέπειας, σταθερό φορολογικό περιβάλλον, αξιοκρατία, στέγη σε προσιτές τιμές και κράτος που δεν τιμωρεί τον παραγωγικό πολίτη.

Το ερώτημα, λοιπόν, αν οι κρατικοί προϋπολογισμοί θα αντέξουν τη γήρανση έχει μία καθαρή απάντηση: θα αντέξουν μόνο εάν αλλάξουν εγκαίρως. Αν συνεχίσουν να λειτουργούν με τη λογική της αναβολής, των πρόχειρων επιδομάτων και της αποσπασματικής διαχείρισης, η πίεση θα γίνει ασφυκτική. Αντίθετα, αν οι κυβερνήσεις συνδέσουν το ασφαλιστικό, την υγεία, την εργασία, τη φορολογία και το δημογραφικό σε μία ενιαία στρατηγική, η γήρανση μπορεί να γίνει διαχειρίσιμη.

Η μεγαλύτερη παγίδα είναι να αντιμετωπιστούν οι ηλικιωμένοι ως δημοσιονομικό βάρος. Μια κοινωνία που ζει περισσότερο έχει πετύχει κάτι σημαντικό. Το πρόβλημα αρχίζει όταν το κράτος δεν έχει προσαρμοστεί σε αυτή την επιτυχία. Η πολιτική πρόκληση δεν είναι να μειωθεί η ζωή, η σύνταξη ή η αξιοπρέπεια των ηλικιωμένων. Είναι να οργανωθεί ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο, στο οποίο οι νεότεροι δεν θα εξοντώνονται για να χρηματοδοτήσουν το παρελθόν και οι μεγαλύτεροι δεν θα εγκαταλείπονται στο όνομα της δημοσιονομικής πειθαρχίας.

Οι προϋπολογισμοί θα πιεστούν σκληρά από τη γήρανση. Αυτό είναι βέβαιο. Το αν θα σπάσουν, θα εξαρτηθεί από την πολιτική σοβαρότητα των κυβερνήσεων. Η δημογραφία δεν εκβιάζεται, δεν επικοινωνείται και δεν αναβάλλεται. Ή οργανώνεις σήμερα τη χώρα για έναν πιο ηλικιωμένο πληθυσμό ή πληρώνεις αύριο το τίμημα με περικοπές, χρέος, χαμηλότερη ανάπτυξη και βαθύτερες κοινωνικές ανισότητες.