Η Ευρώπη ετοιμάζει «σχέδιο ΝΑΤΟ χωρίς ΗΠΑ» και η Γερμανία αλλάζει στρατόπεδο

Σταθερά έδαφος κερδίζει στους ευρωπαϊκούς σχεδιασμούς ένα εναλλακτικό σχήμα άμυνας που στοχεύει να διατηρήσει τη στρατιωτική συνοχή της ηπείρου ακόμη και σε περίπτωση μερικής ή ευρύτερης αμερικανικής αποχώρησης από την Ευρώπη. Το σχέδιο, που σε ανεπίσημο επίπεδο περιγράφεται από ορισμένους ως «Ευρωπαϊκό ΝΑΤΟ», δεν εμφανίζεται ως προσπάθεια αντικατάστασης της Συμμαχίας, αλλά ως απόπειρα μετατόπισης του κέντρου βάρους προς τους Ευρωπαίους, μέσα από τις ήδη υπάρχουσες δομές του ΝΑΤΟ. 

Η νέα δυναμική ενισχύεται αποφασιστικά από τη μεταστροφή της Γερμανίας, μιας χώρας που επί δεκαετίες έβλεπε με μεγάλη επιφύλαξη κάθε γαλλικής ή ευρωπαϊκής πρωτοβουλίας στρατηγικής αυτονόμησης. Υπό τον καγκελάριο Φρίντριχ Μερτς, το Βερολίνο εμφανίζεται πλέον πιο ανοιχτό σε ένα σενάριο όπου οι Ευρωπαίοι θα αναλάβουν μεγαλύτερο βάρος στη διοίκηση, στη διοικητική μέριμνα και στην επιχειρησιακή λειτουργία της Συμμαχίας, χωρίς να τεθεί υπό αμφισβήτηση η τυπική ύπαρξή της.

Η γερμανική στροφή αλλάζει τις ισορροπίες

Για πολλά χρόνια η γερμανική θέση ήταν σαφής: η ασφάλεια της Ευρώπης έπρεπε να παραμείνει αδιαπραγμάτευτα αγκυρωμένη στην αμερικανική στρατιωτική ισχύ. Η λογική αυτή άρχισε να υποχωρεί όσο εντείνονταν οι αμφιβολίες για τη σταθερότητα της αμερικανικής δέσμευσης, ιδίως μετά την επιστροφή του Ντόναλντ Τραμπ στην εξουσία και τις συνεχείς απειλές του για περιορισμό της αμερικανικής προστασίας προς τους Ευρωπαίους συμμάχους. Η αλλαγή του Βερολίνου θεωρείται πλέον ο βασικός επιταχυντής των σχεδίων για μια πιο ευρωπαϊκά καθοδηγούμενη Συμμαχία. 

Ο ίδιος ο Μερτς έχει ξεκαθαρίσει ότι δεν επιθυμεί διάσπαση του ΝΑΤΟ, υπογραμμίζοντας πως η Συμμαχία παραμένει εγγυητής της ασφάλειας της Ευρώπης. Την ίδια στιγμή, όμως, η θέση του δείχνει ότι το Βερολίνο θεωρεί πλέον αναγκαίο να ενισχυθεί ο ευρωπαϊκός πυλώνας, όχι ως θεωρητική φιλοδοξία, αλλά ως πρακτική ασπίδα απέναντι στην αμερικανική αβεβαιότητα. 

Τι σημαίνει στην πράξη ένα πιο «ευρωπαϊκό ΝΑΤΟ»

Ο πυρήνας του σχεδίου δεν είναι η δημιουργία μιας παράλληλης συμμαχίας, αλλά η σταδιακή μεταφορά περισσότερων θέσεων ευθύνης στους Ευρωπαίους εντός του σημερινού ΝΑΤΟ. Αυτό σημαίνει μεγαλύτερη παρουσία Ευρωπαίων σε ρόλους διοίκησης και ελέγχου, αυξημένη ανάληψη αποστολών, καλύτερη οργάνωση των διαδρόμων ενίσχυσης προς την ανατολική πτέρυγα και προσπάθεια κάλυψης κενών σε τομείς όπου μέχρι σήμερα η αμερικανική παρουσία ήταν καθοριστική. 

Η συζήτηση έχει ήδη περάσει από το πολιτικό στο στρατιωτικό επίπεδο. Οι Ευρωπαίοι εξετάζουν ποιος θα μπορούσε να αναλάβει κρίσιμες λειτουργίες όπως η αεράμυνα, η αντιπυραυλική προστασία, τα δίκτυα εφοδιασμού, η αεροκινητικότητα, ο εναέριος ανεφοδιασμός και η διαχείριση μεγάλων ασκήσεων στην περίπτωση που οι Αμερικανοί περιορίσουν ή αποσύρουν το προσωπικό τους από την ευρωπαϊκή ήπειρο.

Ο ρόλος Τραμπ και η ώθηση από τις τελευταίες κρίσεις

Το σενάριο αυτό ενισχύθηκε από μια αλληλουχία κρίσεων που άνοιξαν νέα ρήγματα στις διατλαντικές σχέσεις. Η απειλή Τραμπ για αποστασιοποίηση από το ΝΑΤΟ, η πίεσή του προς τους συμμάχους να συνδράμουν στις επιχειρήσεις που σχετίζονται με το Ιράν και η σκληρή του ρητορική για την Ευρώπη λειτούργησαν ως καταλύτης. Στο ίδιο πλαίσιο εντάχθηκε και η ένταση γύρω από τη Γροιλανδία, που θεωρήθηκε από αρκετές ευρωπαϊκές πρωτεύουσες σημείο καμπής ως προς το πόσο απρόβλεπτη έχει γίνει η αμερικανική στάση. 

Ο πρόεδρος της Φινλανδίας Αλεξάντερ Στουμπ, που συγκαταλέγεται στους ηγέτες οι οποίοι προωθούν αυτόν τον σχεδιασμό, έχει δηλώσει ότι η μετατόπιση βάρους από τις ΗΠΑ προς την Ευρώπη βρίσκεται ήδη σε εξέλιξη και πρέπει να προχωρήσει με ελεγχόμενο τρόπο. Η φινλανδική παρέμβαση έχει βαρύτητα, καθώς η χώρα διαθέτει ισχυρές ένοπλες δυνάμεις, μεγάλο σύνορο με τη Ρωσία και ιδιαίτερη εγγύτητα με τις εξελίξεις στη βόρεια πτέρυγα της Συμμαχίας. 

Τα μεγάλα κενά που δεν καλύπτονται εύκολα

Παρά τη σαφή πολιτική ώθηση, η πραγματική μετάβαση παραμένει εξαιρετικά δύσκολη. Η δομή του ΝΑΤΟ είναι χτισμένη γύρω από την αμερικανική ισχύ σχεδόν σε κάθε επίπεδο, από τις πληροφορίες και την επιτήρηση έως τα δορυφορικά συστήματα, την έγκαιρη προειδοποίηση και την πυρηνική αποτροπή. Οι Ευρωπαίοι μπορούν να ενισχύσουν τον ρόλο τους, όμως δεν μπορούν άμεσα να αντικαταστήσουν το αμερικανικό αποτύπωμα στους πιο κρίσιμους τομείς. 

Το σοβαρότερο πρόβλημα αφορά την πυρηνική «ομπρέλα». Οι Ηνωμένες Πολιτείες παραμένουν ο μόνος πραγματικός εγγυητής της συνολικής πυρηνικής αποτροπής της Συμμαχίας, και καμία μεμονωμένη ευρωπαϊκή χώρα δεν έχει την κλίμακα ή το στρατηγικό βάθος να καλύψει άμεσα αυτό το κενό. Γι’ αυτό και η συζήτηση για πιθανή διεύρυνση της γαλλικής πυρηνικής αποτροπής προς άλλες ευρωπαϊκές χώρες αποκτά όλο και μεγαλύτερη βαρύτητα, αν και παραμένει εξαιρετικά ευαίσθητη πολιτικά και στρατηγικά.

Από την πολιτική βούληση στην πραγματική στρατιωτική ικανότητα

Οι Ευρωπαίοι αξιωματούχοι αναγνωρίζουν ότι η πολιτική μεταστροφή δεν αρκεί από μόνη της. Χρειάζονται ταχύτερες επενδύσεις, επαναφορά ή ενίσχυση της στρατιωτικής θητείας σε ορισμένες χώρες, αύξηση παραγωγής κρίσιμου εξοπλισμού και σοβαρή αναβάθμιση σε τομείς όπως ο ανθυποβρυχιακός πόλεμος, οι αναγνωριστικές δυνατότητες, οι πύραυλοι μεγάλου βεληνεκούς και η στρατιωτική εφοδιαστική. Η ουσία του σχεδίου είναι ότι η Ευρώπη δεν μπορεί πλέον να βασίζεται στο παλιό μοντέλο εξάρτησης και καλείται να χτίσει σκληρές δυνατότητες, όχι μόνο πολιτικά σχήματα.

Η γραμμή που διαμορφώνεται, ειδικά μετά τη γερμανική μεταστροφή, δεν επιδιώκει ένα ΝΑΤΟ χωρίς ΗΠΑ ως ιδανική κατάληξη. Επιχειρεί να δημιουργήσει ένα ΝΑΤΟ όπου η Ευρώπη θα μπορεί να σταθεί πιο αυτόνομα, σε περίπτωση που η Ουάσιγκτον μειώσει δραστικά την εμπλοκή της. Αυτό ακριβώς αποτυπώνεται και στη θέση του Μαρκ Ρούτε ότι η Συμμαχία θα γίνει πιο ευρωπαϊκά καθοδηγούμενη, με την αμερικανική παρουσία να παραμένει ισχυρή αλλά όχι απόλυτα καθοριστική σε όλα τα επίπεδα.