Η κυβέρνηση βαφτίζει «κυκλοφοριακή διαχείριση» τη μαζική ψηφιακή επιτήρηση

Το Traffic Commander παρουσιάστηκε από το υπουργείο Προστασίας του Πολίτη και την Ελληνική Αστυνομία ως η τεχνολογική απάντηση στο ασφυκτικό κυκλοφοριακό πρόβλημα της Αττικής. Πίσω από τις κυβερνητικές εξαγγελίες για ταχύτερες μετακινήσεις, άμεσες παρεμβάσεις και «κοινωνική αστυνόμευση» διαμορφώνεται ένα εκτεταμένο σύστημα συγκέντρωσης, αποθήκευσης και ανάλυσης δεδομένων από το οδικό δίκτυο.

Η νέα πλατφόρμα συνδέει κάμερες κυκλοφορίας, αστυνομικά drones, περιπολικά, μοτοσικλέτες της Τροχαίας, πληροφορίες για ατυχήματα, έργα, καιρικά φαινόμενα, βλάβες φωτεινών σηματοδοτών, δημόσιες συγκοινωνίες και επιχειρησιακές αναφορές.

Όλα τα δεδομένα συγκεντρώνονται σε κεντρική βάση, συσχετίζονται γεωγραφικά και χρονικά και μετατρέπονται σε μία ενιαία επιχειρησιακή εικόνα. Η τεχνητή νοημοσύνη καλείται να εντοπίζει μοτίβα, να αξιολογεί τη σοβαρότητα των συμβάντων, να προβλέπει την εξάπλωση της συμφόρησης και να προτείνει τις επόμενες κινήσεις των αστυνομικών δυνάμεων.

Ο Μιχάλης Χρυσοχοΐδης ανακοίνωσε ότι το σύστημα θα βρίσκεται σε πλήρη λειτουργία από τον Σεπτέμβριο. Στο σχέδιο εντάσσονται 10 σύγχρονα drones, περίπου 150 τροχονόμοι και πληροφορίες από σχεδόν 24 διαφορετικές πηγές. Η κυβερνητική εκτίμηση προβλέπει εξοικονόμηση χρόνου στις μετακινήσεις έως και 30%.

Ο στόχος αυτός δεν συνοδεύτηκε μέχρι στιγμής από δημοσιευμένη ανεξάρτητη μελέτη, σαφή μεθοδολογία μέτρησης ή συγκεκριμένα στοιχεία που να αποδεικνύουν ότι η τεχνολογική πλατφόρμα μπορεί να επιτύχει μια τόσο μεγάλη βελτίωση σε ένα οδικό δίκτυο με βαθιά και χρόνια προβλήματα.

Η κυκλοφοριακή συμφόρηση στην Αθήνα συνδέεται με την άναρχη πολεοδομική ανάπτυξη, την υπερσυγκέντρωση πληθυσμού και υπηρεσιών, τις ανεπαρκείς δημόσιες συγκοινωνίες, τη διαρκή αύξηση των οχημάτων, τις παλιές υποδομές και την απουσία ολοκληρωμένου μητροπολιτικού σχεδιασμού.

Ένα κέντρο ελέγχου μπορεί να επιταχύνει την απομάκρυνση ενός ακινητοποιημένου αυτοκινήτου ή να στείλει τροχονόμους σε έναν αποκλεισμένο κόμβο. Δεν μπορεί να δημιουργήσει νέους δρόμους, αξιόπιστες λεωφορειακές γραμμές, ασφαλείς πεζοδρομήσεις, λειτουργικούς ποδηλατοδρόμους και επαρκείς χώρους στάθμευσης.

Η κυβέρνηση τοποθετεί ένα ισχυρό ψηφιακό στρώμα επάνω σε μια πόλη με προβληματικές υποδομές και παρουσιάζει τη διαχείριση των συνεπειών ως λύση των αιτιών. Το Traffic Commander μπορεί να διευκολύνει την επιχειρησιακή αντίδραση. Η χρησιμότητά του δεν απαλλάσσει την Πολιτεία από την ευθύνη για όσα άφησε να συσσωρευτούν επί δεκαετίες.

Κεντρική βάση δεδομένων χωρίς πλήρη δημόσια λογοδοσία

Το σοβαρότερο ζήτημα αφορά το εύρος της συλλογής πληροφοριών και τις εγγυήσεις προστασίας των πολιτών. Η επίσημη τεχνική παρουσίαση αναφέρει ότι το σύστημα αποθηκεύει την τρέχουσα εικόνα και το ιστορικό της πόλης, εκτελεί γεωχωρικούς υπολογισμούς, παράγει αναφορές και καταγράφει κάθε επιχείρηση, τα μέτρα που εφαρμόστηκαν, τη διάρκειά τους και το αποτέλεσμά τους.

Η πλατφόρμα έχει σχεδιαστεί ως επεκτάσιμη υποδομή, ικανή να υποδέχεται νέες πηγές δεδομένων και πρόσθετα εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης. Η ίδια αρχιτεκτονική που σήμερα παρακολουθεί την ταχύτητα των οχημάτων και τις ουρές κυκλοφορίας μπορεί τεχνικά να δεχθεί πολύ πιο παρεμβατικές λειτουργίες στο μέλλον.

Από τη δημόσια παρουσίαση απουσιάζουν κρίσιμες πληροφορίες για τη διάρκεια διατήρησης των δεδομένων, τη διαγραφή του υλικού από τα drones, τα επίπεδα πρόσβασης, την καταγραφή των ενεργειών των χρηστών, τη διαβίβαση πληροφοριών σε άλλες υπηρεσίες και τις διαδικασίες ανεξάρτητου ελέγχου.

Δεν έχει δημοσιοποιηθεί αναλυτική εκτίμηση αντικτύπου για την προστασία προσωπικών δεδομένων. Δεν έχει διευκρινιστεί αν οι εικόνες θολώνουν αυτόματα πρόσωπα και πινακίδες, αν αποθηκεύεται το πρωτογενές βίντεο, ποιος μπορεί να το αναζητήσει και υπό ποιες προϋποθέσεις μπορεί να χρησιμοποιηθεί για σκοπό διαφορετικό από την κυκλοφορία.

Οι ελλείψεις αυτές είναι ουσιώδεις. Η λήψη εικόνας ανθρώπων και οχημάτων σε δημόσιους χώρους αποτελεί επεξεργασία προσωπικών δεδομένων όταν επιτρέπει την άμεση ή έμμεση αναγνώριση. Ακόμη και η ζωντανή μετάδοση χωρίς μόνιμη καταγραφή υπάγεται σε κανόνες αναγκαιότητας, αναλογικότητας και περιορισμού του σκοπού.

Η χρήση δεδομένων από αστυνομικές Αρχές διέπεται από ειδικό ευρωπαϊκό και εθνικό πλαίσιο. Η ύπαρξη νόμιμου σκοπού δεν επιτρέπει απεριόριστη συλλογή. Κάθε κάμερα, κάθε drone και κάθε αλγόριθμος πρέπει να χρησιμοποιούνται μόνο στον βαθμό που είναι απολύτως αναγκαίος για τη συγκεκριμένη αποστολή.

Η πραγματική ανησυχία βρίσκεται στη σταδιακή διεύρυνση της χρήσης, γνωστή διεθνώς ως «λειτουργική διολίσθηση». Ένα σύστημα αρχίζει με την καταγραφή της συμφόρησης, επεκτείνεται στην επιβολή του Κώδικα Οδικής Κυκλοφορίας, συνδέεται με άλλες κρατικές βάσεις και καταλήγει να δημιουργεί λεπτομερή ίχνη καθημερινών μετακινήσεων.

Η επίσημη τεκμηρίωση του Traffic Commander δεν αναφέρει αναγνώριση προσώπου, βιομετρική ταυτοποίηση, σύνδεση με την ηλεκτρονική ταυτότητα ή σύστημα αξιολόγησης πολιτών. Δεν προκύπτει επίσης τεκμηριωμένη σύνδεση με το πολεοδομικό μοντέλο των «πόλεων των 15 λεπτών».

Οι συγκεκριμένοι ισχυρισμοί δεν μπορούν να παρουσιάζονται ως ήδη εφαρμοζόμενο σχέδιο. Η απουσία αποδείξεων για μια τέτοια διασύνδεση δεν ακυρώνει το υπαρκτό ζήτημα της μαζικής τεχνολογικής επιτήρησης και της ανεπαρκούς δημόσιας ενημέρωσης.

Το ευρωπαϊκό πλαίσιο για την τεχνητή νοημοσύνη θέτει αυστηρούς περιορισμούς στη χρήση συστημάτων απομακρυσμένης βιομετρικής ταυτοποίησης σε πραγματικό χρόνο από τις αστυνομικές Αρχές. Εξαιρέσεις προβλέπονται μόνο για συγκεκριμένες και σοβαρές περιπτώσεις, με αυστηρές προϋποθέσεις και προηγούμενη έγκριση.

Η κυβέρνηση οφείλει να δηλώσει ρητά αν το Traffic Commander διαθέτει ή πρόκειται να αποκτήσει τεχνολογία αναγνώρισης προσώπου, αυτόματης ανάγνωσης πινακίδων, παρακολούθησης διαδρομών ή ταυτοποίησης κινητών συσκευών.

Η σιωπή σε αυτά τα σημεία τροφοδοτεί την καχυποψία. Η χώρα έχει ήδη βιώσει το σκάνδαλο των υποκλοπών και την αδυναμία των θεσμών να δώσουν πλήρεις απαντήσεις για τη χρήση του Predator. Η απαίτηση για διαφάνεια γύρω από ένα νέο αστυνομικό πληροφοριακό σύστημα αποτελεί στοιχειώδη δημοκρατική υποχρέωση.

Ψηφιακή διαχείριση της πόλης με κίνδυνο μόνιμης επιτήρησης

Το Traffic Commander παρουσιάζεται ως σύστημα για την αντιμετώπιση της κίνησης. Η επίσημη ορολογία αποκαλύπτει έναν ευρύτερο σχεδιασμό: «Γράφος της Πόλης», «Ρωτήστε την Πόλη», κεντρική επιχειρησιακή γνώση, πρόβλεψη επόμενων σημείων επιβάρυνσης και σταδιακή δημιουργία αντίστοιχων κέντρων σε άλλες περιοχές της χώρας.

Η ίδια η Ελληνική Αστυνομία δηλώνει ότι το μοντέλο φιλοδοξεί να αποτελέσει βάση για πανελλαδική επέκταση. Συνεπώς, η Αθήνα λειτουργεί ως πεδίο δοκιμής ενός συστήματος που μπορεί να μεταφερθεί στη Θεσσαλονίκη, στην Πάτρα, στο Ηράκλειο και σε άλλα μεγάλα αστικά κέντρα.

Η προοπτική αυτή απαιτεί κανόνες πριν από την επέκταση. Η κυβέρνηση πρέπει να παρουσιάσει το πλήρες μητρώο των πηγών δεδομένων, τον ακριβή τεχνικό εξοπλισμό, τις προδιαγραφές των drones, τη δυνατότητα εστίασης των καμερών και τα πρωτόκολλα που εφαρμόζονται όταν στο πλάνο εμφανίζονται πρόσωπα ή ιδιωτικοί χώροι.

Απαιτείται επίσης ανεξάρτητος έλεγχος από την Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα, δημοσιοποίηση της εκτίμησης αντικτύπου, τακτικές εκθέσεις διαφάνειας και σαφής απαγόρευση κάθε διασύνδεσης με βάσεις ταυτοτήτων ή βιομετρικά αρχεία χωρίς ειδική νομοθετική εξουσιοδότηση.

Οι πολίτες πρέπει να γνωρίζουν πόσα drones πετούν, σε ποιες ζώνες, για πόσο χρόνο, με ποιον χειριστή και αν το υλικό τους καταγράφεται. Πρέπει να γνωρίζουν ποιος επιβλέπει τους αλγορίθμους και ποιος ευθύνεται όταν μια αυτοματοποιημένη ανάλυση οδηγήσει σε λανθασμένη αστυνομική παρέμβαση.

Η τεχνητή νοημοσύνη δεν διαθέτει δημοκρατική νομιμοποίηση. Παράγει συσχετίσεις με βάση τα δεδομένα και τους κανόνες που της δίνουν οι σχεδιαστές της. Όταν λειτουργεί μέσα σε αστυνομικό περιβάλλον, κάθε σφάλμα μπορεί να επηρεάσει δικαιώματα, μετακινήσεις και τη σχέση του πολίτη με την κρατική εξουσία.

Η δημόσια συζήτηση χρειάζεται πραγματικά δεδομένα. Οι αναφορές περί σύνδεσης του Traffic Commander με την ηλεκτρονική ταυτότητα ή επιβολής περιορισμών μετακίνησης δεν επιβεβαιώνονται από τα διαθέσιμα επίσημα έγγραφα. Η κριτική πρέπει να επικεντρωθεί στα αποδεδειγμένα χαρακτηριστικά του συστήματος: κεντρική συλλογή, ιστορική αποθήκευση, drones, κάμερες, τεχνητή νοημοσύνη και δυνατότητα διαρκούς επέκτασης.

Ξεχωριστό ζήτημα αποτελούν οι νέοι ευρωπαϊκοί κανόνες για τα οχήματα στο τέλος του κύκλου ζωής τους. Οι ρυθμίσεις αφορούν την ανακύκλωση, την ασφαλή διαχείριση και τη σταδιακή χρήση ανακυκλωμένων υλικών στα νέα αυτοκίνητα. Δεν αποτελούν τμήμα του Traffic Commander ούτε τεκμηριώνουν σχέδιο κατάργησης της ελεύθερης μετακίνησης.

Η τελική ευρωπαϊκή συμφωνία προβλέπει για τα νέα οχήματα ανακυκλωμένο πλαστικό σε ποσοστό 15% μετά από έξι χρόνια και 25% μετά από δέκα χρόνια. Οι κανόνες δεν επιβάλλουν την αυτόματη απόσυρση κάθε παλιού αυτοκινήτου. Θέτουν αυστηρότερα κριτήρια για τον χαρακτηρισμό ενός οχήματος ως απόβλητου και για την περιβαλλοντικά ασφαλή διαχείρισή του.

Η κυβέρνηση δεν χρειάζεται θεωρίες συνωμοσίας για να ελεγχθεί αυστηρά. Τα δικά της επίσημα σχέδια είναι αρκετά σοβαρά. Δημιουργεί μια κεντρική αστυνομική πλατφόρμα που βλέπει, αποθηκεύει, συνδέει και αναλύει την κίνηση μιας ολόκληρης μητρόπολης.

Το κρίσιμο πολιτικό ζήτημα αφορά το ποιος ελέγχει τον ελεγκτή. Χωρίς πλήρη διαφάνεια, χρονικά όρια αποθήκευσης, ανεξάρτητη εποπτεία και αυστηρό περιορισμό σκοπού, μια υποδομή κυκλοφοριακής διαχείρισης μπορεί να εξελιχθεί σε μόνιμο μηχανισμό παρακολούθησης του δημόσιου χώρου.

Η Αθήνα χρειάζεται καλύτερη κυκλοφορία, ασφαλείς δρόμους και ταχύτερη αντιμετώπιση των ατυχημάτων. Χρειάζεται εξίσου προστασία της ιδιωτικής ζωής και δημοκρατικό έλεγχο της αστυνομικής τεχνολογίας.

Η ψηφιακή αναβάθμιση δεν μπορεί να λειτουργεί ως λευκή επιταγή προς την εξουσία. Η τεχνολογία οφείλει να υπηρετεί τον πολίτη με σαφείς κανόνες, περιορισμένες αρμοδιότητες και δημόσια λογοδοσία. Σε διαφορετική περίπτωση, το Traffic Commander θα αφήσει πίσω του περισσότερες κάμερες και λιγότερη εμπιστοσύνη.