Σε μια εποχή που οι γεωπολιτικές ισορροπίες στη Μέση Ανατολή δοκιμάζονται, η ακριβής φύση της σχέσης μεταξύ Ρωσίας και Ιράν αναδεικνύεται σε κομβικό ζήτημα. Ο γεωπολιτικός αναλυτής και συνταγματάρχης ε.α. του λιβανικού στρατού, Μ. Ζαφέρ Μουράντ, σε ανάλυσή του στο defencearabia.com, υποστηρίζει ότι πρόκειται για μια συνεργασία με σαφή όρια, η οποία δεν μπορεί να χαρακτηριστεί ως απόλυτη στρατιωτική συμμαχία. Ρεπορτάζ: Κ.Ρ.
Η νέα ρωσική στρατηγική εθνικής ασφάλειας
Για να γίνει κατανοητή η τρέχουσα δυναμική, ο Μουράντ τονίζει ότι είναι απαραίτητο να ληφθεί υπόψη η Ρωσική Στρατηγική Εθνικής Ασφάλειας, η οποία ανακοινώθηκε τον Ιούλιο του 2021. Η ουσία αυτής της στρατηγικής, σύμφωνα με τον αναλυτή, έγκειται στη μετάβαση από μια αμυντική στάση στη διαμόρφωση μιας νέας πολυπολικής διεθνούς τάξης. Αυτό σημαίνει ότι η ρωσική εθνική ασφάλεια δεν περιορίζεται πλέον στην προστασία των συνόρων και των ζωτικών συμφερόντων της, αλλά περιλαμβάνει και τη διασφάλιση της ανάδυσης αυτού του πολυπολικού συστήματος. Σε αυτό το σύστημα, η Κίνα συμμετέχει μαζί με μια ομάδα συμμάχων και εταίρων, όπως το Ιράν, η Βραζιλία και η Ινδία, οι οποίες εργάζονται για τη δημιουργία πολιτικών και οικονομικών συμμαχιών, όπως η ομάδα BRICS, με στόχο τη μείωση της κεντρικότητας της υπάρχουσας παγκόσμιας τάξης υπό την ηγεσία των ΗΠΑ.
Το Ιράν ως στρατηγικό πλεονέκτημα για τη Μόσχα
Για τη Ρωσία, το Ιράν αντιπροσωπεύει ένα κρίσιμο στρατηγικό πλεονέκτημα, λειτουργώντας ως σύμμαχος που διαδραματίζει σύνθετους ρόλους σε περιφερειακές συγκρούσεις. Λειτουργεί ως μια ανατρεπτική δύναμη εντός της δυτικής τάξης, με την αξία του να έγκειται στην ικανότητά του να διαβρώνει την αμερικανική επιρροή στη Μέση Ανατολή. Παράλληλα, διασπείρει τους δυτικούς πόρους και δυνατότητες μέσω ταυτόχρονων και μεταβαλλόμενων κρίσεων στην περιοχή, απειλώντας την ασφάλεια των στενών και διαταράσσοντας τις αλυσίδες εφοδιασμού. Αυτό μετατρέπει τη σύγκρουση με το Ιράν σε μια παγκόσμια κρίση που επιβαρύνει τις οικονομίες όλων των εθνών, μια κατάσταση από την οποία επωφελείται η Ρωσία, αξιοποιώντας τους ενεργειακούς της πόρους για να επαναβεβαιώσει τον ρόλο της ως προμηθευτή και εγγυητή της παγκόσμιας ενεργειακής ασφάλειας.
Οικονομικά οφέλη και ανταλλαγή πληροφοριών
Την 1η Απριλίου, η εφημερίδα The Guardian περιέγραψε τη Ρωσία ως τον μεγαλύτερο ωφελημένο από τον πόλεμο ΗΠΑ-Ιράν. Η άνοδος της τιμής του βαρελιού πετρελαίου από 72 δολάρια σε 100 δολάρια παρείχε στη ρωσική ηγεσία τεράστια έσοδα, επιτρέποντάς της να αναζωογονήσει την οικονομία της, η οποία είχε αποδυναμωθεί από τον πόλεμο και τις κυρώσεις. Δυτικές αναφορές επιβεβαιώνουν ότι η Ρωσία υποστήριξε και συνεχίζει να υποστηρίζει το Ιράν με ζωτικής σημασίας πληροφορίες, μέσω της ανταλλαγής δορυφορικών εικόνων και δεδομένων σχετικά με τις κινήσεις και την ανάπτυξη των αμερικανικών και ισραηλινών δυνάμεων. Επιπλέον, η υποστήριξη περιλαμβάνει την αναγνώριση στόχων, την ενίσχυση της επίγνωσης πεδίου σε πραγματικό χρόνο και την ανάπτυξη εμπειρογνωμοσύνης στον ηλεκτρονικό πόλεμο και τα συστήματα παρεμβολών GPS.
Στα τέλη Μαρτίου, ο Βρετανός Υπουργός Άμυνας Τζον Χίλι δήλωσε την ύπαρξη ενός "άξονα επιθετικότητας μεταξύ Ρωσίας και Ιράν", κατηγορώντας τη Μόσχα ότι "μοιράζεται τακτικές, εκπαίδευση και τεχνολογία" για να βοηθήσει την Τεχεράνη να αντιμετωπίσει τις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ. Η δήλωσή του έγινε εν μέσω αναφορών ότι η Ρωσία έστελνε μη επανδρωμένα αεροσκάφη στο Ιράν, πιθανώς αναβαθμισμένες εκδόσεις του συστήματος μη επανδρωμένων αεροσκαφών αυτοκτονίας Shahed-136. Ο Χίλι υποστήριξε ότι το Κρεμλίνο επιδιώκει να διασφαλίσει την επιβίωση του καθεστώτος, ενώ ταυτόχρονα αποστραγγίζει τις Ηνωμένες Πολιτείες και παρατείνει μια σύγκρουση από την οποία επωφελείται η Ρωσία.
Εν τω μεταξύ, οι Financial Times, επικαλούμενοι εκτιμήσεις δυτικών μυστικών υπηρεσιών, ανέφεραν ότι η Ρωσία άρχισε να στέλνει drones, φάρμακα και τρόφιμα στο Ιράν στις αρχές Μαρτίου. Πιστεύεται επίσης ότι η Ρωσία παρείχε εξαρτήματα για τη βελτίωση των ιρανικών συστημάτων drones, ιδίως όσον αφορά την ακρίβεια και το βάρος των κεφαλών, καθώς και οδηγίες για τη χρήση σμηνών επίθεσης και ηλεκτρονικών πολεμικών αμυντικών συστημάτων. Αυτές οι πληροφορίες ρίχνουν νέο φως στην ισραηλινή επίθεση στο ιρανικό λιμάνι Μπαντάρ-ε-Ανζαλί στην Κασπία Θάλασσα, η οποία, σύμφωνα με δημοσίευμα της Wall Street Journal, είχε ως στόχο να διαταράξει τη ρωσική υποστήριξη προς το Ιράν.
Διαστημική συνεργασία και τεχνολογική υποστήριξη
Στον τομέα των συστημάτων επιτήρησης του διαστήματος, ο Πάβελ Λόζιν, ερευνητής στο Ίδρυμα Jamestown, εξήγησε ότι η Ρωσία δημιούργησε το σύστημα Liana, ένα από τα σημαντικότερα έργα διαστημικής αναγνώρισης, για την παρακολούθηση και τον εντοπισμό ομάδων αεροπλανοφόρων των ΗΠΑ. Το Ιράν επωφελείται από αυτό το σύστημα, ενώ η Ρωσία έπαιξε επίσης βασικό ρόλο στην ανάπτυξη του διαστημικού προγράμματος του Ιράν και του κύριου δορυφόρου του, Khiam, ο οποίος εκτοξεύτηκε το 2022 από το ρωσικό κοσμοδρόμιο του Μπαϊκονούρ. Ο Λόζιν σημείωσε ότι η Μόσχα είναι "θεωρητικά ικανή να λαμβάνει και να επεξεργάζεται δεδομένα από τον ιρανικό δορυφόρο για οπτική απεικόνιση και να μοιράζεται δεδομένα από τους δικούς της πολλαπλούς δορυφόρους".
Πολιτική υποστήριξη και στρατηγικοί περιορισμοί
Υπάρχει ευρεία και αδιαμφισβήτητη επιβεβαίωση της ρωσικής υποστήριξης προς το Ιράν, η οποία εκτείνεται πέρα από τη στρατιωτική διάσταση και περιλαμβάνει και την πολιτική σφαίρα, όπως αποδεικνύεται στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ. Ωστόσο, η ρωσική υποστήριξη δεν περιορίζεται στις παραδοσιακές προμήθειες όπλων, αλλά αποκτά έναν ποιοτικό, υψηλής αξίας και χαμηλού προφίλ χαρακτήρα. Παρά το γεγονός ότι Μόσχα και Τεχεράνη δήλωσαν στρατηγική εταιρική σχέση, δεν υπάρχει συμφωνία αμοιβαίας άμυνας μεταξύ τους και η Μόσχα δεν έχει παρέμβει άμεσα στη σύγκρουση. Η στρατηγική του Πούτιν βασίζεται σε προσεκτικούς υπολογισμούς, εξισορροπώντας την παροχή της ελάχιστης απαραίτητης υποστήριξης στο Ιράν με την αποφυγή άμεσης αντιπαράθεσης με την Ουάσινγκτον.
Ο Πούτιν παίζει ένα παιχνίδι βαθμονόμησης, μετρώντας τις αμερικανικές και δυτικές αντιδράσεις. Επιθυμεί ένα Ιράν αρκετά ισχυρό ώστε να ερεθίσει τη Δύση, αλλά όχι σε σημείο που να γίνει κυρίαρχος εταίρος ή διεθνής ευθύνη. Αποφεύγει μια βαθιά ρωσική εμπλοκή που θα οδηγούσε σε άμεση αντιπαράθεση με τις Ηνωμένες Πολιτείες. Ως εκ τούτου, παρουσιάζεται έτοιμος να βοηθήσει στον τερματισμό του πολέμου και να παραλάβει το ουράνιο υψηλού εμπλουτισμού του Ιράν, σαν να ήταν ουδέτερο μέρος. Επωφελείται από την κατανόηση του Τραμπ για τη ρωσική θέση στην Ουκρανία και από την τρέχουσα ρήξη μεταξύ ΗΠΑ και Ευρώπης, η οποία έχει επηρεάσει τη συνοχή του ΝΑΤΟ.
Ιδεολογικές διαφορές και ιστορική δυσπιστία
Η απροθυμία της Ρωσίας να υπερασπιστεί άμεσα το Ιράν δεν εξέπληξε τους ειδικούς. Παρά το σημαντικό επίπεδο ασφάλειας και οικονομικής συνεργασίας, οι ιδεολογικές και θεσμικές διαφορές μεταξύ των ηγεσιών των δύο χωρών θέτουν ένα βαθύ εμπόδιο σε μια γνήσια στρατηγική συμμαχία. Η Ρωσία είναι ένα έθνος-κράτος με ισχυρή σύνδεση με την Ορθόδοξη Εκκλησία, ενώ το Ιράν υποστηρίζει το δόγμα της "Κηδεμονίας των Νομομαθών του Ισλάμ" (Velayat-e Faqih) και δηλώνει ανοιχτά τον στόχο της "εξαγωγής της επανάστασης", απειλώντας τα συμφέροντα της Ρωσίας στην περιοχή. Σε αυτό το πλαίσιο, οι θεμελιώδεις διαφωνίες για το μέλλον της Συρίας και τις αντικρουόμενες σφαίρες επιρροής δεν μπορούν να παραβλεφθούν.
Ο Πούτιν αντιλαμβάνεται ότι η διαχείριση των εξωτερικών σχέσεων της Ρωσίας πρέπει να είναι ρεαλιστική, περιορίζοντας τη βαθιά ριζωμένη δυσπιστία με τη Δύση. Η Ρωσία είναι ένα κοσμικό, εθνικιστικό κράτος που επιδιώκει επιρροή, ενώ το Ιράν είναι ένα διεθνικό ιδεολογικό εγχείρημα. Ο Πούτιν δεν εμπιστεύεται πλήρως το Ιράν, καθώς το βλέπει ως δρώντα με ιδεολογικά κίνητρα, ικανό να λαμβάνει αποφάσεις που αψηφούν τον πραγματιστικό έλεγχο. Δεν επιδιώκει την ομαλοποίηση των σχέσεων, αλλά μάλλον τη διαχείριση και εκμετάλλευση των αντιφάσεων, χρησιμοποιώντας το Ιράν ως μοχλό πίεσης κατά της Δύσης.
Το τελικό σχέδιο του Πούτιν
Ο Πούτιν δεν θα προχωρήσει πολύ στην υποστήριξη του Ιράν, ακόμη και αν το αποτέλεσμα οδηγήσει στην κατάρρευση του ιρανικού καθεστώτος. Θα ενεργήσει όπως έκανε στη Συρία, όπου η έγκαιρη αποχώρησή του του επέτρεψε να ανοικοδομήσει σχέσεις με τη νέα ηγεσία. Ο απώτερος στόχος του είναι να μεγιστοποιήσει τη θέση της Ρωσίας ως παγκόσμιας εξισορροπητικής δύναμης, καθιστώντας τη Μόσχα απαραίτητο μεσολαβητή για όλα τα μέρη που εμπλέκονται στη σύγκρουση. Οι συμμαχίες του δεν είναι πλέον βαθιά ριζωμένες, αλλά στρατηγικά εργαλεία στο πλαίσιο μιας ευρύτερης σύγκρουσης. Ο Πούτιν δεν διεξάγει πόλεμο μόνο με όπλα, αλλά διαχειριζόμενος την ισορροπία δυνάμεων και διαμορφώνοντας τη λήψη αποφάσεων, καταλήγει ο Ζαφέρ Μουράντ.
