Σε έναν κόσμο όπου τα νοσοκομεία διαθέτουν τεχνολογία αιχμής και τα θεραπευτικά πρωτόκολλα γίνονται ολοένα και ακριβέστερα, η υγεία των κοινωνιών επιδεινώνεται με ανησυχητικό ρυθμό. Η ασθένεια αυξάνεται, η μοναξιά διογκώνεται, το άγχος παγιώνεται, η ψυχική ανθεκτικότητα υποχωρεί. Το παράδοξο είναι εκκωφαντικό: όσο τελειοποιούνται τα μέσα διαχείρισης της ανθρώπινης ζωής, τόσο αποδυναμώνεται η ίδια η ζωή ως εμπειρία νοήματος, σχέσης και συνοχής. Η αντίφαση αυτή αποκαλύπτει μια βαθύτερη κρίση, η οποία δεν αφορά απλώς τη λειτουργία των θεσμών υγείας, αλλά την ίδια την κατανόηση του ανθρώπινου προσώπου.
Η ιατρική κατέκτησε πρωτοφανή επίπεδα ακρίβειας, όμως έχασε τον προσωπικό της χαρακτήρα. Τα συστήματα δημόσιας υγείας συγκεντροποιούνται, οργανώνονται, αυτοματοποιούνται, και ταυτόχρονα απομακρύνονται από τη βιωμένη ανθρώπινη εμπειρία. Οι θεσμοί διακηρύσσουν ότι προστατεύουν, ενώ συχνά παράγουν απρόβλεπτες μορφές βλάβης. Το πρόβλημα δεν περιορίζεται σε διαχειριστικές αδυναμίες. Αγγίζει την αποσύνθεση της ηθικής οικολογίας, εκείνου του πλέγματος ηθικών, κοινωνικών και κοινοτικών παραγόντων που διαμορφώνουν την ανθρώπινη ευημερία. Όταν αυτοί οι παράγοντες αγνοούνται, τα συστημικά ελλείμματα πολλαπλασιάζονται και η κοινωνία εισέρχεται σε τροχιά εύθραυστης ισορροπίας.
Η ανθρώπινη άνθηση έχει οικολογικό χαρακτήρα. Δεν εξαρτάται μόνο από τη σωματική ακεραιότητα ή την υλική επάρκεια, αλλά από τη σταθερότητα των σχέσεων, την ποιότητα της ηθικής συγκρότησης και τη ζωντανή συμμετοχή στην κοινότητα. Όταν αυτά διαταράσσονται, οι συνέπειες αποτυπώνονται στο σώμα, στην ψυχή, στη συλλογική συνοχή. Σε μικρές κοινότητες όπου έκλεισαν χώροι συνάντησης και ατόνησαν οι τοπικές εκδηλώσεις, παρατηρήθηκε αύξηση χρόνιων νοσημάτων και εντονότερη κοινωνική απομόνωση. Η πτώση του ηθικού και της ανθεκτικότητας δεν αποτελεί αφηρημένη έννοια· συνδέεται άμεσα με την υγεία.
Η επιστήμη καταγράφει τη φθορά, η θεολογία ερμηνεύει την αναγκαιότητά της. Η ιατρική παρατηρεί ρήγματα που οι αριθμοί αδυνατούν να εξαντλήσουν. Η θεολογία αναδεικνύει αρχές που δεν μετρώνται εργαστηριακά, επιβεβαιώνονται όμως εμπειρικά. Όταν η ηθική οικολογία αποδομείται, η τεχνική επάρκεια αδυνατεί να ανακτήσει όσα χάνονται. Το ανθρώπινο πρόσωπο προηγείται της στατιστικής του αποτύπωσης.
Ήδη από την αρχαιότητα, ο Αριστοτέλης διατύπωσε ότι ο άνθρωπος είναι φύσει πολιτικό ον. Η σύγχρονη ιατρική επιβεβαιώνει εκ νέου αυτή τη διαπίστωση. Τα δεδομένα αποδεικνύουν ότι η κοινωνική απομόνωση συνδέεται με αυξημένη συνολική θνησιμότητα, με επιπτώσεις συγκρίσιμες με βαριές επιβαρυντικές συνήθειες. Η μοναξιά συσχετίζεται με καρδιαγγειακά νοσήματα, απορρύθμιση του ανοσοποιητικού, κατάθλιψη, γνωστική έκπτωση, μεταβολικές διαταραχές. Το σώμα αντιλαμβάνεται την απομόνωση ως απειλή. Η παρατεταμένη κοινωνική αποσύνδεση ενεργοποιεί μηχανισμούς άγχους που προορίζονται για καταστάσεις έκτακτης ανάγκης. Η συνεχής ενεργοποίησή τους απορρυθμίζει ορμόνες, αυξάνει τη φλεγμονή, επιβαρύνει την αρτηριακή πίεση, διαταράσσει τον ύπνο, επιβραδύνει την επούλωση.
Οι κλινικοί ιατροί διαπιστώνουν καθημερινά ότι οι ασθενείς χωρίς σταθερό δίκτυο σχέσεων εμφανίζουν δυσμενέστερη πορεία. Όσοι στηρίζονται σε οικογένεια, σε ενοριακές ή τοπικές κοινότητες, επιδεικνύουν αυξημένη ανθεκτικότητα και ταχύτερη αποκατάσταση. Η συμμετοχή σε συλλογικές δραστηριότητες, η τακτική επαφή με πρόσωπα εμπιστοσύνης, η εθελοντική προσφορά, τα κοινά γεύματα, οι τελετουργίες, η αίσθηση του ανήκειν, λειτουργούν ως παράγοντες ρύθμισης του στρες. Η κατάρρευση αυτών των δομών πλήττει περισσότερο τους ηλικιωμένους, τα παιδιά, τους χρονίως πάσχοντες, όσους αντιμετωπίζουν ψυχικές διαταραχές. Η ευαλωτότητα πολλαπλασιάζεται όταν η κοινωνική προστασία αποσύρεται.
Τα σύγχρονα συστήματα τείνουν να αντιμετωπίζουν τους ανθρώπους ως εναλλάξιμες μονάδες. Η θεώρηση αυτή παραγνωρίζει ότι ο άνθρωπος εξελίχθηκε εντός σχέσεων και ότι η αποκοπή από αυτές έχει βιολογικές και ηθικές συνέπειες. Η επιστήμη μετρά τις επιπτώσεις, αναγνωρίζει όμως τα όριά της όταν καλείται να αποδώσει το νόημά τους.
Η θεολογική ανθρωπολογία υπενθυμίζει ότι ο άνθρωπος δεν αποτελεί απλό βιολογικό μηχανισμό ούτε οικονομική μονάδα. Είναι ηθικό ον, προορισμένο για σχέση με τον πλησίον και με τον Θεό. Η κοινότητα συγκροτεί στοιχείο της ταυτότητάς του. Στην καθολική παράδοση, η έννοια της κοινωνίας κορυφώνεται στο μυστήριο της Θείας Κοινωνίας, όπου η κάθετη και η οριζόντια διάσταση των δεσμών ενισχύονται ταυτόχρονα. Η ηθική φιλοσοφία, από την αρχαιότητα έως σήμερα, υποστηρίζει ότι η ευδαιμονία, η οποία στον Αριστοτέλης αποδίδεται ως πλήρης άνθηση του ανθρώπου, προϋποθέτει αρετή, συνείδηση και ελεύθερα επιλεγμένες σχέσεις. Οι αρετές καλλιεργούνται σε οικογένειες, ενορίες, τοπικούς συλλόγους. Όταν η υπακοή σε αφηρημένους κανόνες αντικαθιστά τη συνείδηση, το ηθικό περιβάλλον αποσαθρώνεται.
Η σύγχρονη διακυβέρνηση υιοθετεί συχνά ωφελιμιστικές λογικές, αξιολογώντας πράξεις βάσει προβλεπόμενων αποτελεσμάτων. Η προσέγγιση αυτή εμφανίζεται ουδέτερη και αποτελεσματική, μετατοπίζει όμως τα ηθικά όρια. Όταν το επιθυμητό αποτέλεσμα αποτιμάται ως υπέρτερο κάθε κόστους, η επιβολή και η βλάβη δικαιολογούνται. Η ιστορία παρέχει σαφή παραδείγματα υπέρβασης αυτών των ορίων, όπως η Tuskegee Syphilis Study, όπου η επιδίωξη επιστημονικών δεδομένων υπερίσχυσε της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Όταν οι θεσμοί λησμονούν τη φύση του ανθρώπου, μεταβαίνουν από την υπηρεσία στη διαχείριση, και η λειτουργικότητα υπερισχύει της φροντίδας.
Η σύγκλιση ιατρικής και θεολογίας καθίσταται εμφανής. Η πρώτη τεκμηριώνει ότι ο φόβος, η απομόνωση και η απώλεια προσωπικής αυτενέργειας διαβρώνουν την υγεία. Η δεύτερη ερμηνεύει το βάθος της διάβρωσης αυτής. Η υγεία καλλιεργείται σε περιβάλλον εμπιστοσύνης, νοήματος και σχέσεων. Κατά την περίοδο της πανδημίας Covid-19, η παραμέληση της ηθικής οικολογίας ανέδειξε τις συνέπειες. Η απομόνωση, η διαρκής καλλιέργεια φόβου, η διοικητική επιβολή, προκάλεσαν επιδείνωση ψυχικών διαταραχών, καθυστερημένες διαγνώσεις, αύξηση εξαρτήσεων, διάχυτη απόγνωση. Οι κοινότητες αντιμετωπίστηκαν ως φορείς κινδύνου, οι σχέσεις ως πιθανές απειλές. Η μακροχρόνια αβεβαιότητα επιβάρυνε τους μηχανισμούς στρες. Η απομάκρυνση ηλικιωμένων από οικογένειες επιτάχυνε γνωστική και σωματική έκπτωση. Τα παιδιά βίωσαν άγχος χωρίς τις αναγκαίες δομές επεξεργασίας του. Η υποκατάσταση της εμπιστοσύνης από την επιβολή ενίσχυσε τη συμμόρφωση, δεν ενίσχυσε όμως τη συνολική υγεία.
Η θεολογική προοπτική αναδεικνύει ότι η βαθύτερη πλάνη συνίσταται στη μετατροπή του ανθρώπου σε προφίλ κινδύνου και στην υποταγή της αξιοπρέπειας σε αθροιστικούς δείκτες. Η επίκληση της αναγκαιότητας εκτόπισε την ευθύνη. Οι ηθικοί φραγμοί υποχώρησαν αθόρυβα. Η πρόθεση αγαθού σκοπού δεν αίρει τις συνέπειες εσφαλμένης ηθικής επιχειρηματολογίας. Όταν η ηθική αυτενέργεια αντικαθίσταται από διοικητική εντολή, η συνείδηση καθίσταται περιττή και οι θεσμοί χάνουν τη δυνατότητα αυτοδιόρθωσης.
Το μάθημα δεν αφορά την απόρριψη της τεχνογνωσίας ούτε την απαξίωση των θεσμών. Η τεχνογνωσία αποδυναμώνεται όταν αποκόπτεται από ηθικά θεμέλια. Οι θεσμοί που αγνοούν την αλήθεια της ανθρώπινης φύσης αδυνατούν να στηρίξουν την άνθηση του ανθρώπου, ανεξαρτήτως της τεχνολογικής τους υπεροχής. Η προοπτική ανάκαμψης δεν προϋποθέτει ανασχεδιασμό του ανθρώπου, προϋποθέτει επανένταξή του σε ζωντανές κοινότητες. Η υγεία αναδύεται μέσα από σταθερές σχέσεις, κοινό νόημα και διαρκή ηθική καλλιέργεια. Οικογένειες, ενορίες, γειτονιές, εθελοντικοί σύλλογοι ρυθμίζουν το στρες και ενισχύουν την ανθεκτικότητα αποτελεσματικότερα από απρόσωπες κεντρικές παρεμβάσεις.
Για τους ιατρούς, η διαπίστωση αυτή απαιτεί ταπεινότητα. Η ιατρική θεραπεύει νόσους, δεν υποκαθιστά την κοινότητα. Προσφέρει καθοδήγηση, δεν κυριαρχεί επί της ανθρώπινης εμπειρίας. Για τη θεολογία, η πρόκληση έγκειται στη διατύπωση της ηθικής αλήθειας με τρόπο ικανό να φωτίσει σύγχρονες μορφές ειδωλολατρίας, όπου τα συστήματα υπόσχονται ασφάλεια εις βάρος της αξιοπρέπειας. Η διάκριση μεταξύ εξουσίας και αυθεντίας, αποτελεσματικότητας και αγαθότητας, διατηρεί τα όρια που προστατεύουν τον άνθρωπο.
Το καίριο ερώτημα αφορά τη μνήμη του σκοπού. Οι θεσμοί, οι τεχνολογίες και η επιστημονική εξειδίκευση θα συνεχίσουν να υπάρχουν. Η πρόκληση έγκειται στη διατήρηση της προτεραιότητας της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και της ηθικής ευθύνης στη λήψη αποφάσεων. Η αξιολόγηση πολιτικών με κριτήριο την επίδρασή τους στην εμπιστοσύνη και στην ανθεκτικότητα των κοινοτήτων, η ενσωμάτωση της φωνής όσων επηρεάζονται, η διασφάλιση ότι οι θεσμικές παρεμβάσεις συμπληρώνουν τις τοπικές δομές αντί να τις υποκαθιστούν, συνιστούν πρακτικά βήματα αναπροσανατολισμού.
Όταν οι κοινότητες θεωρούνται αναλώσιμες, η δημόσια υγεία υποχωρεί. Όταν τα ηθικά όρια παραμερίζονται, η εμπιστοσύνη διαβρώνεται. Όταν ο άνθρωπος μετατρέπεται σε μεταβλητή εξίσωσης, η απώλεια υπερβαίνει κάθε αναλυτικό μοντέλο. Η ανθρώπινη άνθηση εξαρτάται διαχρονικά από μια λεπτή ηθική οικολογία, η οποία διαφυλάσσεται με πίστη στην αλήθεια της ανθρώπινης φύσης και με καλλιέργεια σχέσεων που ενώνουν πρόσωπα σε κοινή πορεία νοήματος και ευθύνης.
