Ιδιωτικό χρέος: Έρχεται ο «υπερ-Τειρεσίας» για δάνεια, φόρους και λογαριασμούς

Σε μια περίοδο κατά την οποία η νέα ενεργειακή κρίση επιβαρύνει ήδη τα ελληνικά νοικοκυριά και η ακρίβεια έχει διαλύσει μεγάλο μέρος του διαθέσιμου εισοδήματος, η κυβέρνηση προχωρά στην ενεργοποίηση ενός εκτεταμένου συστήματος οικονομικής παρακολούθησης οφειλών. Πρόκειται για έναν μηχανισμό που, με πρόσχημα τη διαφάνεια και την πιστοληπτική αξιολόγηση, δημιουργεί έναν ψηφιακό «υπερ-Τειρεσία» για δάνεια, φόρους, χρέη προς το Δημόσιο, καθώς και για βασικές υποχρεώσεις καθημερινότητας.

Το νέο πλαίσιο έρχεται να προστεθεί σε μια ήδη πιεστική πραγματικότητα για εκατομμύρια πολίτες. Τα νοικοκυριά καλούνται να ανταποκριθούν σε αυξημένους λογαριασμούς, μειωμένη αγοραστική δύναμη και συσσωρευμένες οφειλές, την ώρα που η κρατική πολιτική επιλέγει να επενδύσει περισσότερο στην καταγραφή, στην αξιολόγηση και στον έλεγχο του οφειλέτη, παρά στην ουσιαστική προστασία του από τον οικονομικό στραγγαλισμό.

Μέσα στις επόμενες εβδομάδες, και συγκεκριμένα εντός Ιουνίου, αναμένεται να τεθεί σε λειτουργία το Μητρώο Πιστοληπτικής Αξιολόγησης. Το νέο μητρώο θα συγκεντρώνει στοιχεία για όλες τις οφειλές προς το Δημόσιο και θα συνδεθεί με το Μητρώο Παρακολούθησης Ιδιωτικού Χρέους, το οποίο θα τηρείται στη Γενική Γραμματεία Χρηματοπιστωτικού Τομέα και Διαχείρισης Ιδιωτικού Χρέους του Υπουργείου Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών.

Στο Μητρώο Παρακολούθησης Ιδιωτικού Χρέους θα εισέρχονται δεδομένα από δημόσιους και ιδιωτικούς φορείς παροχής πίστωσης. Σε αυτούς περιλαμβάνονται τράπεζες, Δημόσιο, Οργανισμοί Τοπικής Αυτοδιοίκησης και οι επιχειρήσεις τους, καθώς και νομικά πρόσωπα κάθε μορφής. Το μητρώο θα καταγράφει ανωνυμοποιημένες πληροφορίες για οφειλές φυσικών και νομικών προσώπων, είτε είναι ληξιπρόθεσμες είτε εξυπηρετούμενες.

Η καταγραφή θα περιλαμβάνει τη φύση της οφειλής, το αρχικό και το τρέχον ύψος της, τις προσαυξήσεις, τα πρόστιμα, τη διάρκεια αποπληρωμής, το επιτόκιο, τις μεταβολές των όρων, τις εμπράγματες και ενοχικές εξασφαλίσεις, τις καταβολές που πραγματοποιήθηκαν, τον χρόνο των πληρωμών και το τρέχον υπόλοιπο. Θα περιλαμβάνει ακόμη πληροφορίες για ρυθμίσεις, δικαστικές διενέξεις, μέτρα διοικητικής ή αναγκαστικής εκτέλεσης και την πορεία τυχόν δικαστικών προσβολών.

Για τα φυσικά πρόσωπα θα αντλούνται στοιχεία όπως η ηλικία, ο τόπος κύριας κατοικίας και εργασίας και η επαγγελματική ιδιότητα. Για τα νομικά πρόσωπα θα καταγράφονται ο κλάδος δραστηριότητας, η έδρα και το μέγεθος της επιχείρησης. Με αυτόν τον τρόπο, το ιδιωτικό χρέος μετατρέπεται σε πλήρως χαρτογραφημένη βάση δεδομένων, η οποία θα τροφοδοτείται από διαφορετικά κέντρα οικονομικού ελέγχου.

Ο νέος ψηφιακός μηχανισμός ελέγχου οφειλών

Το Μητρώο Παρακολούθησης Ιδιωτικού Χρέους θα λειτουργεί ως κεντρικός «πύργος ελέγχου», αντλώντας δεδομένα από τον Τειρεσία, το Κεντρικό Μητρώο Πιστώσεων της Τράπεζας της Ελλάδος και το Ολοκληρωμένο Πληροφοριακό Σύστημα της Ανεξάρτητης Αρχής Πιστοληπτικής Αξιολόγησης.

Εδώ και λίγους μήνες λειτουργεί ήδη το Κεντρικό Μητρώο Πιστώσεων, το οποίο τηρείται στην Τράπεζα της Ελλάδος. Παρουσιάζεται ως σύγχρονο ψηφιακό εργαλείο διαφάνειας, όμως στην πράξη συγκροτεί ένα καθολικό σύστημα οικονομικής αξιολόγησης των πολιτών. Η λειτουργία του ευνοεί κυρίως τράπεζες, funds και εταιρείες διαχείρισης απαιτήσεων, σε μια αγορά όπου οι δανειολήπτες έχουν ήδη χάσει μεγάλο μέρος της διαπραγματευτικής τους ισχύος.

Η νέα αρχιτεκτονική δεν περιορίζεται στα τραπεζικά δάνεια. Στο ευρύτερο σύστημα θα μπορούν να αποτυπώνονται οφειλές προς τράπεζες, εταιρείες διαχείρισης, Δημόσιο, καθώς και υποχρεώσεις που συνδέονται με την καθημερινή επιβίωση: ρεύμα, νερό, τηλεφωνία, ακόμη και ενοίκια. Δημιουργείται, έτσι, ένα πλήρες οικονομικό προφίλ για κάθε πολίτη, το οποίο θα αποτυπώνει ποιος χρωστά, πόσο χρωστά, σε ποιον χρωστά και σε ποιο σημείο καθυστερεί.

Η λογική του συστήματος παραπέμπει στο αμερικανικό μοντέλο του credit score, ένα μοντέλο που έχει δεχθεί έντονη κριτική διεθνώς επειδή παγιώνει κοινωνικές ανισότητες, αποκλείει ευάλωτες ομάδες από χρηματοδότηση και αναπαράγει κύκλους φτώχειας. Στις Ηνωμένες Πολιτείες ένα χαμηλό πιστωτικό σκορ μπορεί να επηρεάσει την πρόσβαση σε κατοικία, ασφάλιση ή ακόμη και εργασία. Η εισαγωγή μιας αντίστοιχης λογικής στην Ελλάδα, έστω και σταδιακά, δημιουργεί σοβαρά κοινωνικά και θεσμικά ερωτήματα.

Ο πολίτης που καθυστερεί μια πληρωμή λόγω ανεργίας, ασθένειας, απώλειας εισοδήματος ή γενικευμένης ακρίβειας κινδυνεύει να αντιμετωπίζεται ως οικονομική μονάδα υψηλού κινδύνου. Το σύστημα καταγράφει την καθυστέρηση, χωρίς να αξιολογεί επαρκώς τις κοινωνικές αιτίες που την προκάλεσαν. Με αυτόν τον τρόπο, μια πρόσκαιρη αδυναμία πληρωμής μπορεί να οδηγήσει σε χειρότερους όρους δανεισμού, αυξημένα επιτόκια και νέα οικονομική πίεση.

Στο Κεντρικό Μητρώο Πιστώσεων συλλέγονται σε μηνιαία βάση αναλυτικά δεδομένα για κάθε μορφή πίστωσης από 2.000 ευρώ και άνω ανά πιστωτή και ανά οφειλέτη για φυσικά πρόσωπα και ατομικές επιχειρήσεις. Για τα νομικά πρόσωπα το αντίστοιχο όριο ανέρχεται στα 5.000 ευρώ. Οφειλές κάτω από αυτά τα όρια δεν αναγγέλλονται στην Τράπεζα της Ελλάδος από τους πιστωτές και δεν εμφανίζονται στην πιστωτική έκθεση.

Τα στοιχεία που συλλέγονται αφορούν στεγαστικά, καταναλωτικά και επιχειρηματικά δάνεια, χρηματοδοτικές μισθώσεις, συμβάσεις factoring και τις εξασφαλίσεις που συνοδεύουν τις πιστώσεις. Η κυβέρνηση και οι εποπτικές αρχές επικαλούνται την ανάγκη εμπιστευτικότητας και σύγχρονων ψηφιακών υπηρεσιών πληροφόρησης, όμως η ουσία παραμένει ότι δημιουργείται ένα ακόμη βαθύτερο πλαίσιο ελέγχου της οικονομικής ζωής των πολιτών.

Το ιδιωτικό χρέος ως βραδυφλεγής κοινωνική βόμβα

Πίσω από την πολιτική αντιπαράθεση για το ιδιωτικό χρέος κρύβεται μια εξαιρετικά σκληρή πραγματικότητα. Η ακρίβεια, τα χαμηλά πραγματικά εισοδήματα και η απουσία ουσιαστικής προστασίας οδηγούν ολοένα περισσότερους πολίτες σε αδυναμία πληρωμής προς την Εφορία, τα ασφαλιστικά ταμεία, τους δήμους, τις τράπεζες, τα funds και τους servicers.

Χιλιάδες νοικοκυριά δεν διαθέτουν πλέον ουσιαστική προστασία πρώτης κατοικίας και απειλούνται με πλειστηριασμούς και εξώσεις. Τα πρόσφατα κυβερνητικά μέτρα για ρύθμιση έως 72 δόσεις και για επέκταση του εξωδικαστικού μηχανισμού σε χρέη άνω των 5.000 ευρώ παρουσιάζονται ως λύσεις, όμως στην πράξη πολλοί οφειλέτες αδυνατούν να ρυθμίσουν ταυτόχρονα παλαιές και νέες υποχρεώσεις.

Το αποτέλεσμα είναι δεσμευμένοι τραπεζικοί λογαριασμοί, συνεχιζόμενες πιέσεις από τράπεζες και servicers και διαρκής απειλή αναγκαστικών μέτρων είσπραξης. Η κατάργηση της προστασίας της πρώτης κατοικίας έχει αφήσει μεγάλο μέρος της κοινωνίας εκτεθειμένο, παρότι το ευρωπαϊκό πλαίσιο επιτρέπει στα κράτη-μέλη να θεσπίζουν ειδικές διατάξεις προστασίας κατοικίας στο πλαίσιο της νομοθεσίας περί πτωχεύσεων και ρύθμισης οφειλών.

Τα τελευταία στοιχεία της Τράπεζας της Ελλάδος δείχνουν ότι οι τράπεζες έχουν καταφέρει να μειώσουν τα «κόκκινα» δάνεια στους ισολογισμούς τους. Το συνολικό χαρτοφυλάκιο δανείων αυξήθηκε από 158,8 δισ. ευρώ σε 171,9 δισ. ευρώ, ενώ τα εξυπηρετούμενα δάνεια ανέβηκαν από 152,8 δισ. ευρώ σε 166,2 δισ. ευρώ. Τα μη εξυπηρετούμενα δάνεια περιορίστηκαν από 5,99 δισ. ευρώ σε 5,68 δισ. ευρώ.

Πίσω από αυτή τη βελτίωση, όμως, δεν βρίσκεται απαραίτητα η ανάκαμψη της δυνατότητας αποπληρωμής των δανειοληπτών. Μεγάλο μέρος της αποκλιμάκωσης συνδέεται με μαζικές πωλήσεις χαρτοφυλακίων σε επενδυτικά funds, τα οποία αποκτούν δάνεια σε τιμές που σε ορισμένες περιπτώσεις αντιστοιχούν στο 5% έως 10% της αρχικής τους αξίας.

Τα δάνεια αβέβαιης είσπραξης παραμένουν σε υψηλά επίπεδα, φτάνοντας τα 1,95 δισ. ευρώ, ενώ τα δάνεια με καθυστέρηση άνω των 90 ημερών ξεπερνούν τα 2 δισ. ευρώ. Από αυτά, περίπου 1,34 δισ. ευρώ αφορούν οφειλές που βρίσκονται σε καθυστέρηση για περισσότερο από έναν χρόνο, στοιχείο που δείχνει ότι σημαντικό τμήμα των οφειλετών βρίσκεται σε μόνιμη αδυναμία εξυπηρέτησης.

Παράλληλα, οι καταγγελμένες απαιτήσεις αυξήθηκαν από 1,58 δισ. ευρώ σε 1,67 δισ. ευρώ, αποτυπώνοντας πιο επιθετική διαχείριση προβληματικών χαρτοφυλακίων. Όταν ένα δάνειο καταγγέλλεται, η σχέση τράπεζας και δανειολήπτη περνά σε στάδιο πλήρους αδιεξόδου, ανοίγοντας τον δρόμο για νομικές ενέργειες, πλειστηριασμούς ή μεταβίβαση της απαίτησης σε τρίτους.

Καθοριστικό ρόλο στη νέα πραγματικότητα έχουν οι servicers, οι εταιρείες που διαχειρίζονται δάνεια για λογαριασμό των funds. Διαχειρίζονται πλέον δεκάδες δισεκατομμύρια ευρώ ιδιωτικού χρέους και καθορίζουν στην πράξη ρυθμίσεις, αναδιαρθρώσεις και στρατηγικές αναγκαστικής είσπραξης.

Το κοινωνικό πρόβλημα γίνεται ακόμη εντονότερο επειδή οι δανειολήπτες βλέπουν τα δάνειά τους να πωλούνται σε funds με μεγάλη έκπτωση, χωρίς να τους δίνεται η ίδια δυνατότητα εξαγοράς με αντίστοιχους όρους. Ένα στεγαστικό ή επιχειρηματικό δάνειο που μεταβιβάζεται ακόμη και στο 10% ή 15% της αξίας του εξακολουθεί να διεκδικείται από τον οφειλέτη σχεδόν στο σύνολο της αρχικής απαίτησης.

Ανησυχητική είναι και η εικόνα των ρυθμισμένων δανείων. Τα συνολικά ρυθμισμένα δάνεια υποχώρησαν από 5,46 δισ. ευρώ σε 4,05 δισ. ευρώ, ενώ τα ρυθμισμένα εξυπηρετούμενα δάνεια μειώθηκαν από 3,4 δισ. ευρώ σε περίπου 2 δισ. ευρώ. Η εξέλιξη αυτή μπορεί να αποδίδεται είτε σε επιτυχημένες ρυθμίσεις είτε, πιθανότερα, σε νέες πωλήσεις και εκκαθαρίσεις χαρτοφυλακίων.

Τα ρυθμισμένα μη εξυπηρετούμενα δάνεια παραμένουν κοντά στα 2 δισ. ευρώ, δείχνοντας ότι μεγάλο μέρος των ρυθμίσεων δεν οδηγεί τελικά σε σταθερή αποπληρωμή. Η πραγματική οικονομία εξακολουθεί να κουβαλά ένα τεράστιο βάρος, ενώ η κυβερνητική απάντηση περιορίζεται σε τεχνικές ρυθμίσεις και νέους μηχανισμούς παρακολούθησης.

Το μεγάλο κέρδος για τα funds προκύπτει από τη διαδικασία πώλησης και τιτλοποίησης των «κόκκινων» δανείων. Οι τράπεζες συγκεντρώνουν πακέτα στεγαστικών, καταναλωτικών και επιχειρηματικών δανείων, τα μεταφέρουν σε εταιρείες ειδικού σκοπού και στη συνέχεια τα μετατρέπουν σε ομόλογα. Τα ομόλογα αυτά διακρίνονται σε senior notes, mezzanine notes και junior notes, ανάλογα με το επίπεδο κινδύνου.

Οι επενδυτές αποκτούν αυτά τα προϊόντα σε χαμηλές τιμές και επιδιώκουν υψηλή απόδοση μέσω είσπραξης απαιτήσεων ή ρευστοποίησης περιουσιακών στοιχείων. Κρίσιμο ρόλο διαδραμάτισε το πρόγραμμα «Ηρακλής», μέσω του οποίου το Ελληνικό Δημόσιο παρείχε εγγυήσεις στα senior ομόλογα των τιτλοποιήσεων. Το κράτος, δηλαδή, στήριξε το ασφαλέστερο μέρος των τιτλοποιημένων δανείων, διευκολύνοντας τις τράπεζες να απομακρύνουν τα προβληματικά ανοίγματα από τους ισολογισμούς τους.

Στην πράξη, ένα στεγαστικό δάνειο 100.000 ευρώ μπορεί να μεταβιβαστεί σε fund αντί ποσού κάτω των 20.000 ευρώ. Ο δανειολήπτης, όμως, συνεχίζει να αντιμετωπίζει διεκδίκηση σχεδόν ολόκληρης της αρχικής απαίτησης, μαζί με τόκους και προσαυξήσεις. Η διαφορά ανάμεσα στην τιμή αγοράς και στο ποσό που διεκδικείται αποτελεί την πηγή κέρδους των funds.

Η ενεργοποίηση των νέων μητρώων, σε συνδυασμό με την τεράστια πίεση του ιδιωτικού χρέους, δεν συνιστά απλώς τεχνική μεταρρύθμιση. Αποτελεί βαθιά πολιτική επιλογή. Αντί για πραγματική προστασία της κατοικίας, ουσιαστικές διαγραφές, δίκαιες ρυθμίσεις και δυνατότητα των δανειοληπτών να εξαγοράζουν τα δάνειά τους σε τιμές ανάλογες με εκείνες των funds, συγκροτείται ένα πυκνό πλέγμα παρακολούθησης. Η κοινωνία καλείται να πληρώσει ξανά το κόστος ενός συστήματος που διασώζει ισολογισμούς, μεταφέρει κέρδη σε επενδυτικά κεφάλαια και αφήνει τον πολίτη μόνο απέναντι στο χρέος.

Ο «χάρτης» των τραπεζικών δανείων

Κατηγορία    2024    2025
Σύνολο δανείων    158,79 δισ. €    171,85 δισ. €
Εξυπηρετούμενα δάνεια    152,8 δισ. €    166,17 δισ. €
Μη εξυπηρετούμενα δάνεια    5,98 δισ. €    5,68 δισ. €
Αβέβαιης είσπραξης    2,01 δισ. €    1,94 δισ. €
Σε καθυστέρηση έως 90 ημέρες    2,39 δισ. €    2,06 δισ. €
Σε καθυστέρηση 91- 180 ημέρες    310 εκατ. €    362 εκατ. €
Σε καθυστέρηση 181- 360 ημέρες    324 εκατ. €    356 εκατ. €
Σε καθυστέρηση πάνω από 1 έτος    1,76 δισ. €    1,34 δισ. €
Καταγγελμένες απαιτήσεις    1,58 δισ. €    1,67 δισ. €

Πηγή: Τράπεζα της Ελλάδος

Τα δάνεια σε ρύθμιση

Κατηγορία    2024    2025
Ρυθμισμένα δάνεια    5,46 δισ. €    4,05 δισ. €
Ρυθμισμένα εξυπηρετούμενα δάνεια    3,4 δισ. €    2,06 δισ. €
Ρυθμισμένα μη εξυπηρετούμενα δάνεια    2,05 δισ. €    1,99 δισ. €