Κομισιόν: Τελεσίγραφο δύο μηνών στην Ελλάδα για την ανακύκλωση

Τελεσίγραφο δύο μηνών απηύθυνε στην Ελλάδα η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, επαναφέροντας στο προσκήνιο τις εξαιρετικά χαμηλές επιδόσεις της χώρας στη διαχείριση αποβλήτων και στην ανακύκλωση. Η Κομισιόν θέτει ξανά την Ελλάδα στο μικροσκόπιο, καθώς βασικοί ευρωπαϊκοί στόχοι που έπρεπε να έχουν επιτευχθεί εδώ και χρόνια παραμένουν μακριά από την πραγματικότητα.

Η νέα παρέμβαση αποτελεί συνέχεια της διαδικασίας επί παραβάσει που είχε ξεκινήσει το 2024. Η Επιτροπή απέστειλε νέα προειδοποιητική επιστολή, αξιοποιώντας τα τελευταία διαθέσιμα στοιχεία για τους δεσμευτικούς στόχους ανακύκλωσης. Το μήνυμα προς την Αθήνα είναι σαφές: η χώρα πρέπει να εντείνει άμεσα τις προσπάθειές της, καθώς η απόσταση από τις ευρωπαϊκές υποχρεώσεις παραμένει μεγάλη.

Η Ελλάδα έχει πλέον προθεσμία δύο μηνών για να απαντήσει στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή και να παρουσιάσει πειστικές παρεμβάσεις για την κάλυψη των ελλείψεων. Αν η απάντηση δεν θεωρηθεί επαρκής, η διαδικασία μπορεί να περάσει στο επόμενο στάδιο, δηλαδή στην αποστολή αιτιολογημένης γνώμης. Πρόκειται για το τελευταίο βήμα πριν από την πιθανή παραπομπή της χώρας στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο.

Η βασική παράβαση αφορά τον στόχο της προετοιμασίας για επαναχρησιμοποίηση και ανακύκλωση των αστικών αποβλήτων. Η ευρωπαϊκή οδηγία-πλαίσιο για τα απόβλητα προβλέπει νομικά δεσμευτικούς στόχους για υλικά όπως το χαρτί, τα μέταλλα, το πλαστικό και το γυαλί. Ο στόχος που έπρεπε να είχε επιτευχθεί έως το 2020 ήταν 50% για την προετοιμασία επαναχρησιμοποίησης και ανακύκλωσης των αστικών αποβλήτων.

Η ελληνική επίδοση απέχει δραματικά από αυτό το επίπεδο. Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Περιβάλλοντος, το ποσοστό ανακύκλωσης το 2023 βρισκόταν κάτω από το 20%. Την ίδια στιγμή, η χώρα βρίσκεται ακόμη πιο μακριά από τον στόχο του 2025, ο οποίος ανεβάζει τον πήχη στο 55%, με έμφαση στη μείωση της ταφής αποβλήτων και στην αξιοποίηση των υλικών ως νέων πόρων.

Η εικόνα αυτή δεν αποτελεί απλή τεχνική υστέρηση. Αποτελεί θεσμική αποτυχία ενός κράτους που επί χρόνια εξαγγέλλει μεταρρυθμίσεις στην ανακύκλωση, χωρίς να καταφέρνει να οργανώσει αποτελεσματικό σύστημα συλλογής, διαλογής, επεξεργασίας και επαναχρησιμοποίησης. Το αποτέλεσμα είναι να χάνονται πόροι, να επιβαρύνεται το περιβάλλον και να κινδυνεύει η χώρα με νέες ευρωπαϊκές κυρώσεις.

Αποτυχία στους στόχους για τα αστικά απόβλητα και τις συσκευασίες

Η δεύτερη κρίσιμη πτυχή αφορά τα απορρίμματα συσκευασίας. Οι ευρωπαϊκοί στόχοι προβλέπουν ανακύκλωση 60% για το γυαλί, 60% για το χαρτί και το χαρτόνι, 50% για τα μέταλλα, 22,5% για τα πλαστικά και 15% για το ξύλο. Πρόκειται για στόχους που δεν αποτελούν προαιρετική περιβαλλοντική φιλοδοξία, αλλά δεσμευτική υποχρέωση των κρατών-μελών.

Σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, επτά κράτη-μέλη δεν πέτυχαν αρκετούς από τους στόχους για τα έτη 2020, 2021, 2022 και 2023. Για την Ελλάδα, η Κομισιόν επισημαίνει ότι δεν επιτεύχθηκαν οι στόχοι για το σύνολο των απορριμμάτων συσκευασίας, καθώς και για το γυαλί στις περιόδους αξιολόγησης που εξετάστηκαν.

Η αποτυχία αυτή έχει συγκεκριμένο περιβαλλοντικό και οικονομικό κόστος. Οι συσκευασίες που θα μπορούσαν να επιστρέφουν στην παραγωγική αλυσίδα καταλήγουν σε ΧΥΤΑ, σε ανεξέλεγκτα σημεία, σε ρέματα, σε δρόμους και τελικά στη θάλασσα. Η χώρα χάνει την ευκαιρία να χτίσει πραγματική κυκλική οικονομία και παραμένει εγκλωβισμένη σε ένα μοντέλο σπατάλης και χαμηλής ανάκτησης υλικών.

Το πρόβλημα γίνεται ακόμη πιο βαρύ αν συνδεθεί με την εικόνα των ελληνικών ακτών. Τα στοιχεία του προγράμματος του WWF Ελλάς «Υιοθέτησε μια παραλία» δείχνουν ότι η πλαστική ρύπανση παραμένει κυρίαρχη απειλή για το παράκτιο περιβάλλον. Η έκθεση για την περίοδο 2021-2026 καταγράφει δεδομένα από περισσότερες από 200 παραλίες και περιλαμβάνει για πρώτη φορά και μικροπλαστικά.

Από τον Μάιο του 2021 έως τον Απρίλιο του 2026 καταγράφηκαν συνολικά 464.935 απορρίμματα σε 204 παραλίες, σε σταθερό δείγμα 100 μέτρων ανά παραλία. Τα τεχνητά πολυμερή υλικά, δηλαδή κυρίως τα πλαστικά, αποτέλεσαν περίπου το 80% του συνόλου των απορριμμάτων. Το στοιχείο αυτό επιβεβαιώνει ότι η πλαστική ρύπανση δεν είναι περιφερειακό πρόβλημα, αλλά βασικός παράγοντας υποβάθμισης των ελληνικών ακτών.

Η μέση τιμή ανήλθε σε 428 απορρίμματα ανά 100 μέτρα παραλίας. Ο αριθμός αυτός είναι περίπου 21 φορές υψηλότερος από το ανώτατο όριο των 20 απορριμμάτων ανά 100 μέτρα που προβλέπει η ευρωπαϊκή Οδηγία-Πλαίσιο για τη Θαλάσσια Στρατηγική. Η απόκλιση είναι τεράστια και δείχνει ότι η Ελλάδα δεν αντιμετωπίζει απλώς πρόβλημα ανακύκλωσης, αλλά συνολικό πρόβλημα πρόληψης, ελέγχου και περιβαλλοντικής διαχείρισης.

Αποτσίγαρα, πλαστικά και μικροπλαστικά στις ελληνικές ακτές

Τα δεδομένα του WWF δείχνουν ότι ορισμένα απορρίμματα επανεμφανίζονται σταθερά στις ελληνικές παραλίες. Τα αποτσίγαρα αποτελούν για πέμπτη συνεχή χρονιά το συχνότερο εύρημα, αντιπροσωπεύοντας το 24,8% όλων των καταγεγραμμένων απορριμμάτων. Στην πρώτη πεντάδα βρίσκονται επίσης κομμάτια πλαστικών, πλαστικά καπάκια, πλαστικά καλαμάκια και κομμάτια φελιζόλ.

Υπάρχουν και ορισμένες θετικές ενδείξεις. Σε 15 παραλίες που παρακολουθήθηκαν σταθερά καθ’ όλη τη διάρκεια του προγράμματος, η μέση ποσότητα απορριμμάτων μειώθηκε κατά 18%. Μεγάλες μειώσεις καταγράφηκαν στα κομμάτια φελιζόλ, τα οποία υποχώρησαν κατά 62%, στα πλαστικά ποτήρια μιας χρήσης με μείωση 36% και στις συσκευασίες από γλυκά, πατατάκια και σοκολάτες με μείωση 43%.

Παρά τα επιμέρους θετικά στοιχεία, τα αποτσίγαρα μειώθηκαν μόλις κατά 6%, παραμένοντας ένα από τα πιο επίμονα προβλήματα στις ακτές. Το γεγονός αυτό δείχνει ότι οι απαγορεύσεις και οι εκστρατείες ενημέρωσης δεν επαρκούν όταν δεν συνοδεύονται από συστηματικούς ελέγχους, υποδομές συλλογής και πραγματική αλλαγή συμπεριφοράς.

Η φετινή καταγραφή του WWF Ελλάς περιλαμβάνει για πρώτη φορά δειγματοληψίες άμμου για μικροπλαστικά σε εννέα ελληνικές παραλίες, σε συνεργασία με το Εργαστήριο Μικροπλαστικών του Ινστιτούτου Ωκεανογραφίας του ΕΛΚΕΘΕ. Στα δείγματα εντοπίστηκαν συνολικά 323 μικροπλαστικά σωματίδια, με μεγάλες διαφοροποιήσεις από περιοχή σε περιοχή.

Η υψηλότερη συγκέντρωση καταγράφηκε στη Θεσσαλονίκη, με 168,8 μικροπλαστικά ανά τετραγωνικό μέτρο και συνολικά 211 σωματίδια. Στο σύνολο των δειγμάτων κυριάρχησαν τα πλαστικά θραύσματα, τα οποία αντιστοιχούν περίπου στο 76% των μικροπλαστικών. Ακολούθησαν τα βιομηχανικά πέλλετς με 17%, το φελιζόλ με 3%, τα φιλμ με 2% και οι ίνες με 2%.

Η ανάλυση των πολυμερών έδειξε ότι τα κυρίαρχα υλικά ήταν το πολυαιθυλένιο σε ποσοστό 62% και το πολυπροπυλένιο σε ποσοστό 18%. Πρόκειται για υλικά που χρησιμοποιούνται ευρέως σε συσκευασίες και προϊόντα μιας χρήσης, δηλαδή ακριβώς στο πεδίο όπου η Ελλάδα εμφανίζει σοβαρές αδυναμίες στην πρόληψη, στην ανακύκλωση και στη διαχείριση.

Το τελεσίγραφο της Κομισιόν δεν είναι απλή γραφειοκρατική προειδοποίηση. Είναι ευρωπαϊκή καταγραφή μιας χρόνιας ελληνικής αποτυχίας. Η χώρα έχει μπροστά της δύο μήνες για να πείσει ότι μπορεί να διορθώσει ένα σύστημα που δεν πιάνει τους στόχους, αφήνει τις ακτές γεμάτες πλαστικά και μετατρέπει την ανακύκλωση από δημόσια πολιτική σε μόνιμη εκκρεμότητα.