Κοζάνη: Από τον λιγνίτη στα data centers 5,8 δισ. ευρώ

Η κεντρική πλατεία της Κοζάνης διατηρεί την εικόνα μιας τυπικής ελληνικής επαρχιακής πόλης, με τον ιερό ναό, το δημαρχείο και τις παραδοσιακές ταβέρνες να συνθέτουν ένα οικείο σκηνικό. Ωστόσο, πίσω από αυτή την φαινομενικά ήρεμη επιφάνεια, διαδραματίζεται μια από τις πιο κρίσιμες οικονομικές μεταβάσεις στην ιστορία της χώρας. Σύμφωνα με ανάλυση του διεθνούς ειδησεογραφικού πρακτορείου Bloomberg, η περιοχή βρίσκεται στο επίκεντρο ενός στρατηγικού σχεδιασμού που υπόσχεται να αλλάξει ριζικά το ενεργειακό και τεχνολογικό τοπίο της Νοτιοανατολικής Ευρώπης.

Από τα λιγνιτωρυχεία στα κέντρα δεδομένων

Στη θέση όπου για δεκαετίες υψώνονταν τεράστιοι όγκοι λιγνίτη, τροφοδοτώντας τους παρακείμενους σταθμούς παραγωγής ενέργειας, η Δημόσια Επιχείρηση Ηλεκτρισμού (ΔΕΗ) προγραμματίζει την κατασκευή ενός από τα μεγαλύτερα κέντρα δεδομένων (data centers) στην Ευρώπη. Η συνολική επένδυση ανέρχεται σε 5,8 δισεκατομμύρια ευρώ, με απώτερο σκοπό τη μετατροπή της Δυτικής Μακεδονίας σε έναν σύγχρονο κόμβο τεχνολογίας και καθαρής ενέργειας. Το έργο αυτό έρχεται σε μια περίοδο κατά την οποία η ζήτηση για υποδομές τεχνητής νοημοσύνης αυξάνεται ραγδαία σε παγκόσμιο επίπεδο.

Πρόκειται για ένα εγχείρημα που έχει προκαλέσει έντονες αντιδράσεις και κινήματα διαμαρτυρίας σε άλλες περιοχές του πλανήτη, από το Σακραμέντο των ΗΠΑ έως τη Σκωτία, κυρίως λόγω των καταγγελιών ότι τέτοιες εγκαταστάσεις απορροφούν τεράστιες ποσότητες ενέργειας, νερού και γης. Στην Κοζάνη, ωστόσο, η υποδοχή είναι διαφορετική. Η τοπική κοινωνία αντιμετωπίζει το έργο ως μια πιθανή σανίδα σωτηρίας και ως ένα κρίσιμο τεστ για την ικανότητα της Ευρώπης να αναπτύξει υποδομές μεγάλης κλίμακας. Παράλληλα, συνιστά ψήφο εμπιστοσύνης στην ελληνική κυβέρνηση ενόψει των εκλογών που αναμένονται την ερχόμενη άνοιξη.

Η στρατηγική της κυβέρνησης και η αναβίωση της ΔΕΗ

Ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης έχει επενδύσει πολιτικά στην περιφερειακή αναγέννηση της Κοζάνης, μιας από τις πιο φτωχές περιφέρειες της Ελλάδας. Η κίνηση αυτή δεν αντικατοπτρίζει μόνο τις ελπίδες για οικονομική ανάκαμψη, αλλά και την ευρύτερη αναβίωση της ΔΕΗ, η οποία άντλησε σημαντικά κεφάλαια από το χρηματιστήριο φέτος. Η επιχείρηση, της οποίας ο μεγαλύτερος μέτοχος είναι το ελληνικό κράτος, αντιπροσωπεύει περίπου το 40% της οικονομικής παραγωγής της Δυτικής Μακεδονίας. Ο στόχος είναι να διασφαλιστεί ότι το μεγαλύτερο μέρος αυτής της παραγωγής θα αναπληρωθεί από νέες, βιώσιμες δραστηριότητες.

Ο Θεόδωρος Πιλαλίδης, συνταξιούχος που εργάστηκε επί 33 χρόνια στα λιγνιτωρυχεία της ΔΕΗ, εκφράζει την αγωνία του για το μέλλον: "Το πιο σημαντικό είναι να δώσεις προοπτικές στην περιοχή. Αυτό δεν συμβαίνει μέχρι στιγμής". Οι κάτοικοι διαμαρτύρονται ότι από το 2019, όταν η κυβέρνηση κήρυξε το τέλος των λιγνιτικών σταθμών, οι υποσχόμενες θέσεις εργασίας που θα αμβλύνουν τις επιπτώσεις δεν έχουν ακόμη υλοποιηθεί. Ο πρωθυπουργός, κατά την πρόσφατη επίσκεψή του στην περιοχή, δεσμεύτηκε για περισσότερες και καλύτερες θέσεις εργασίας, υπογραμμίζοντας την κινητοποίηση ευρωπαϊκών πόρων για τη στήριξη της Δυτικής Μακεδονίας σε αυτή τη δύσκολη μετάβαση.

Η απολιγνιτοποίηση και οι τοπικές αντιδράσεις

Ο σταθμός του Αγίου Δημητρίου, σε απόσταση 18 χιλιομέτρων από την Κοζάνη, έχει ήδη σταματήσει τη λειτουργία του μετά από σταδιακή παροπλισμό. Σύμφωνα με στοιχεία της ΔΕΗ, παραμένουν μόνο 58 εργαζόμενοι, σε σύγκριση με τους 420 που απασχολούνταν στις αρχές του έτους. Η εξόρυξη λιγνίτη έχει σχεδόν τερματιστεί, με τον εναπομείναντα άνθρακα να προορίζεται για τον σταθμό της Πτολεμαΐδας V, ο οποίος αναμένεται να σταματήσει τη χρήση λιγνίτη μέχρι το τέλος του έτους.

Ο δήμαρχος Κοζάνης, Γιάννης Κοκκαλιάρης, επαίνεσε τα σχέδια για το κέντρο δεδομένων και τα ενεργειακά έργα, αλλά εξέφρασε αμφιβολίες για το κατά πόσον αυτά θα είναι επαρκή για να αντισταθμίσουν την απώλεια θέσεων εργασίας. "Κανείς δεν λέει ότι οι μονάδες δεν πρέπει να κλείσουν, αλλά θα πρέπει να μας πουν ακριβώς τι θα γίνει την επόμενη μέρα στην περιοχή μας", δήλωσε χαρακτηριστικά, ζητώντας διαφάνεια και συγκεκριμένο σχέδιο δράσης.

Η Κοζάνη αποτελεί κατά κύριο λόγο μια "company town", όπου σχεδόν κάθε οικογένεια έχει κάποιον που εργάζεται ή εργαζόταν στη ΔΕΗ. Στο αποκορύφωμά της το 2010, η επιχείρηση απασχολούσε περίπου 5.500 άτομα στη Δυτική Μακεδονία. Παρά τη φήμη της περιοχής για τον κρόκο Κοζάνης, η βιομηχανία αυτή απασχολεί ελάχιστο κλάσμα του εργατικού δυναμικού σε σύγκριση με τον ενεργειακό τομέα.

Η Παρασκευή Γεωργίου, εργαζόμενη στον σταθμό της Πτολεμαΐδας, εκφράζει συγκρατημένη αισιοδοξία: "Είμαστε έτοιμοι για το επόμενο βήμα. Μέχρι στιγμής, η ΔΕΗ δεν μας έχει δείξει ότι μας έχει εγκαταλείψει ή ότι δεν είναι στο πλευρό μας". Ωστόσο, η εικόνα στην τοπική αγορά είναι αποκαρδιωτική. Περίπου 650 από τα συνολικά 1.500 καταστήματα έχουν κλείσει, σύμφωνα με τον Αθανάσιο Δραγατσίκα, πρόεδρο του εμπορικού συλλόγου Κοζάνης, ενώ οι νέοι εγκαταλείπουν την περιοχή μαζικά αναζητώντας καλύτερες ευκαιρίες στην Αθήνα, τη Θεσσαλονίκη ή το εξωτερικό. "Το χειρότερο που μπορείς να κάνεις στους ανθρώπους είναι να τους κάνεις να αισθανθούν απόγνωση", σημειώνει.

Το σχέδιο για το κέντρο δεδομένων και οι προοπτικές απασχόλησης

Η κυβέρνηση και η ΔΕΗ διαβεβαιώνουν ότι η κατάσταση θα αλλάξει καθώς η Ελλάδα επεκτείνεται για να καλύψει τη ζήτηση στον τομέα της τεχνητής νοημοσύνης. Η εταιρεία σχεδιάζει να αναπτύξει το κέντρο δεδομένων ισχύος 300 megawatt στην Κοζάνη έως τα τέλη του 2028, με δυνατότητα επέκτασης έως το ένα gigawatt έως το 2031. Παράλληλα, προωθούνται έργα πράσινης ενέργειας στην ευρύτερη περιοχή.

Η ΔΕΗ βρίσκεται σε συνομιλίες με κορυφαίες εταιρείες τεχνολογίας (hyperscalers) για τη μίσθωση του κέντρου. Ένα από τα βασικά πλεονεκτήματα της τοποθεσίας είναι η δυνατότητα παροχής ηλεκτρικής ενέργειας μέσω του περιφερειακού ενεργειακού δικτύου της ΔΕΗ, στο πλαίσιο μακροπρόθεσμων συμβάσεων αγοράς, χωρίς να ασκείται πίεση στο εθνικό δίκτυο. Σύμφωνα με εκτιμήσεις της εταιρείας, το κέντρο δεδομένων αναμένεται να καταναλώνει περίπου το 0,6% της ποσότητας νερού που απαιτούσαν οι παλαιές λιγνιτικές εγκαταστάσεις.

Η ζήτηση για κέντρα δεδομένων στην Ευρώπη επιταχύνεται διαρκώς, τροφοδοτούμενη από την τεχνητή νοημοσύνη. Ωστόσο, η ανάπτυξη περιορίζεται από τη διαθεσιμότητα ενέργειας και την ετοιμότητα του δικτύου, όπως επισημαίνει η European Data Centre Association. Παγκοσμίως, ο αριθμός των κέντρων δεδομένων έχει αυξηθεί από 500.000 το 2021 σε περίπου 8 εκατομμύρια σήμερα, με την κατανάλωση ηλεκτρικής ενέργειας να αναμένεται να διπλασιαστεί σχεδόν από το 2022 έως το 2026.

Ο Αλέξανδρος Σουμελίδης, πρώην διευθυντής σε σταθμό της περιοχής και νυν υπεύθυνος για τα αναπτυξιακά έργα της ΔΕΗ, τονίζει τη σημασία των πολλαπλασιαστών στην τοπική οικονομία: "Οι πολλαπλασιαστές στην οικονομία από τη δημιουργία ενός κέντρου δεδομένων είναι πολύ μεγάλοι". Επί του παρόντος, η ΔΕΗ απασχολεί περίπου 1.250 εργαζομένους στην περιοχή. Κατά την κορύφωση των κατασκευαστικών εργασιών, εκτιμάται ότι θα απαιτηθούν περίπου 7.500 εργαζόμενοι, ενώ τα έργα αναμένεται να δημιουργήσουν τουλάχιστον 2.200 μόνιμες θέσεις εργασίας, εκ των οποίων οι 1.500 θα αφορούν τη λειτουργία του κέντρου δεδομένων όταν αυτό φτάσει το 1 GW.

Η μετάβαση στοχεύει επίσης στη μετατόπιση της τοπικής οικονομίας προς τις startups και τις εταιρείες πληροφορικής. Η ΔΕΗ συνεργάζεται με το Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας για τη δημιουργία εκπαιδευτικών προγραμμάτων, ώστε οι φοιτητές να αποκτήσουν τις δεξιότητες που απαιτούν τα νέα έργα. Ο πρύτανης του Πανεπιστημίου, Θεόδωρος Θεοδουλίδης, παρομοιάζει τη νέα αυτή φάση με τη δημιουργία μιας "δορυφορικής οικονομίας" γύρω από το κέντρο δεδομένων, ανάλογης με αυτή που αναπτύχθηκε γύρω από την εξόρυξη λιγνίτη. "Αυτό που λείπει από την περιοχή είναι μια μεγάλη επένδυση που θα αλλάξει την ψυχολογία. Πέρα από τα έργα της ΔΕΗ, δεν υπάρχει κάτι άλλο, οπότε πρέπει να αγκαλιάσουμε αυτή τη μεγάλη επένδυση", καταλήγει.

Ο Γιάννης Φασίδης, πρόεδρος του σωματείου εργαζομένων "Σπάρτακος" της ΔΕΗ, χαιρετίζει κάθε επένδυση που δημιουργεί θέσεις εργασίας, θέτοντας ωστόσο έναν αδιαπραγμάτευτο όρο: οποιοδήποτε έργο πρέπει να υλοποιηθεί από τους εργαζομένους της ΔΕΗ, διασφαλίζοντας τα εργασιακά δικαιώματα και την απασχόληση του τοπικού δυναμικού.