Μαθητές υπό εξαφάνιση: Πώς η υπογεννητικότητα αναδιαμορφώνει το ελληνικό σχολείο
Η υπογεννητικότητα στην Ελλάδα λαμβάνει διαστάσεις ανησυχητικές, με άμεσες επιπτώσεις όχι μόνο στην εκπαίδευση αλλά και στην κοινωνική και οικονομική συνοχή της χώρας. Τα νεότερα στοιχεία από το Υπουργείο Παιδείας αποτυπώνουν μια ιδιαίτερα δυσμενή εικόνα για την πορεία του μαθητικού πληθυσμού: οι εγγραφές στην Α’ Δημοτικού για το σχολικό έτος 2024–2025 περιορίστηκαν στις 71.181, παρουσιάζοντας μείωση 40% σε σύγκριση με το 2010, όταν οι εγγραφές ανέρχονταν σε 115.000. Η δραματική αυτή πτώση αναδεικνύει με σαφήνεια τη σύνδεση της δημογραφικής κρίσης με τη σταδιακή αποψίλωση του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος.
Αριθμοί που πληγώνουν: 64.000 μαθητές λιγότεροι σε τέσσερα χρόνια
Η συρρίκνωση δεν αφορά μόνο την πρωτοβάθμια εκπαίδευση, αλλά επεκτείνεται και στη δευτεροβάθμια. Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία της Ελληνικής Στατιστικής Αρχής (ΕΛΣΤΑΤ), ο μαθητικός πληθυσμός στα Γυμνάσια μειώνεται σταθερά κάθε σχολική χρονιά. Το 2023–2024 καταγράφηκαν 11.874 λιγότεροι μαθητές σε σχέση με το προηγούμενο έτος, ενώ για το 2024–2025 η μείωση αναμένεται να φτάσει τις 17.562 εγγραφές. Για το 2025–2026 η εκτίμηση κάνει λόγο για 20.632 λιγότερους μαθητές, και το 2026–2027 προβλέπεται νέα πτώση κατά 14.279 άτομα. Συνολικά, μέσα σε μία τετραετία, τα Γυμνάσια της χώρας θα έχουν απωλέσει πάνω από 64.000 μαθητές, σε σύγκριση με το σχολικό έτος 2022–2023.
Η σταθερή αυτή απομείωση του μαθητικού πληθυσμού δημιουργεί συνθήκες ανατροπής στη λειτουργία του εκπαιδευτικού συστήματος. Η ανάγκη για συγχωνεύσεις σχολικών μονάδων και τμημάτων, καθώς και η μείωση των αναγκών σε εκπαιδευτικό προσωπικό, επιφέρει προβληματισμό και έντονες αντιδράσεις στην εκπαιδευτική κοινότητα. Κατά την τρέχουσα σχολική χρονιά (2024–2025), το Υπουργείο Παιδείας προχώρησε σε συμπτύξεις τμημάτων και περιορισμένες προσλήψεις εκπαιδευτικών, προκαλώντας αναστάτωση σε μαθητές, γονείς και διδάσκοντες.
Η υπογεννητικότητα, ωστόσο, δεν αποτελεί μεμονωμένο εκπαιδευτικό φαινόμενο αλλά έκφραση μιας βαθύτερης πληθυσμιακής κρίσης. Ο πληθυσμός της Ελλάδας κορυφώθηκε το 2011 με 11,1 εκατομμύρια κατοίκους. Έκτοτε ακολουθεί πτωτική πορεία, με τα τελευταία διαθέσιμα στοιχεία του 2023 να δείχνουν ότι οι κάτοικοι της χώρας είναι λίγο πάνω από 10 εκατομμύρια. Σύμφωνα με τις προβλέψεις της Eurostat, αναμένεται περαιτέρω μείωση κατά 14% έως το 2050, με τον πληθυσμό να πέφτει στα 8,7 εκατομμύρια, ενώ μέχρι το 2100 ενδέχεται να έχει περιοριστεί στα 7,3 εκατομμύρια. Εάν τα σενάρια αυτά επιβεβαιωθούν, η Ελλάδα θα έχει επιστρέψει πληθυσμιακά σε επίπεδα της δεκαετίας του 1960.
Ταυτόχρονα, η πληθυσμιακή σύνθεση της χώρας μεταβάλλεται ραγδαία. Σήμερα, περίπου το 23% του πληθυσμού βρίσκεται στην ηλικιακή ομάδα άνω των 65 ετών, κατατάσσοντας την Ελλάδα ανάμεσα στις πλέον γηρασμένες χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η γήρανση του πληθυσμού προβλέπεται να ενταθεί τα επόμενα χρόνια. Ήδη, το ποσοστό των ατόμων ηλικίας άνω των 80 ετών αυξήθηκε από 3,8% το 2004 σε 7% το 2024, σημειώνοντας τη μεγαλύτερη αύξηση εντός της Ε.Ε., μαζί με τη Λετονία και την Πορτογαλία.
Οι εκτιμήσεις του Οργανισμού Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (ΟΟΣΑ) είναι εξίσου δυσοίωνες: μέχρι το 2050, το 35% του πληθυσμού της Ελλάδας θα αποτελείται από άτομα άνω των 65 ετών, καθιστώντας τη χώρα «πρωταθλήτρια» στην κατηγορία της γήρανσης. Αντίστοιχες τάσεις παρατηρούνται και σε άλλα ευρωπαϊκά κράτη, όπως η Ιταλία, η Πορτογαλία και η Ισπανία, αλλά η Ελλάδα φαίνεται να βρίσκεται στην κορυφή αυτής της δημογραφικής εξέλιξης.
Η αλλαγή στο δημογραφικό προφίλ της χώρας δεν οφείλεται μόνο στην αύξηση του προσδόκιμου ζωής, αλλά και στη δραστική μείωση των ποσοστών γεννήσεων. Το φαινόμενο της υπογεννητικότητας αποδίδεται σε σειρά παραγόντων: την οικονομική επισφάλεια, την αβεβαιότητα για το μέλλον, την έλλειψη ουσιαστικής στήριξης της οικογένειας, καθώς και στη μεταβολή του αξιακού και πολιτισμικού υποβάθρου των σύγχρονων κοινωνιών. Η σταδιακή διάλυση του κοινωνικού ιστού, η ενίσχυση του ατομικισμού και η γενικευμένη κρίση εμπιστοσύνης προς τους θεσμούς εντείνουν περαιτέρω το πρόβλημα. Χωρίς γεννήσεις, δεν υπάρχουν μαθητές. Χωρίς μαθητές, δεν υπάρχουν σχολεία. Χωρίς σχολεία, δεν υπάρχει μέλλον.
