Μητσοτάκης στο Politico: Η μετανάστευση ως όπλο και ο κίνδυνος για τα δικαιώματα

Τη θεσμοθέτηση ενός ειδικού ευρωπαϊκού μηχανισμού έκτακτης ανάγκης για την αντιμετώπιση μαζικών και οργανωμένων μεταναστευτικών πιέσεων εισηγείται ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης, προτείνοντας ακόμη και την προσωρινή αναστολή της υποβολής αιτήσεων ασύλου από νεοαφιχθέντες.

Με άρθρο του στο Politico, ο πρωθυπουργός επιχειρεί να μεταφέρει σε ευρωπαϊκό επίπεδο την αυστηρή μεταναστευτική πολιτική που ακολούθησε η κυβέρνηση στην Ελλάδα, παρουσιάζοντας τη μαζική μετακίνηση πληθυσμών ως πιθανό εργαλείο γεωπολιτικής πίεσης και υβριδικού πολέμου.

Αφορμή για την παρέμβαση αποτέλεσαν τα πρόσφατα γεγονότα στον ισπανικό θύλακα της Θέουτα. Ο Κυριάκος Μητσοτάκης συνδέει την κρίση αυτή με όσα συνέβησαν στον Έβρο το 2020, καθώς και με τις οργανωμένες πιέσεις που δέχθηκαν η Πολωνία, η Λιθουανία και η Λετονία στα σύνορά τους με τη Λευκορωσία το 2021.

Κατά τον πρωθυπουργό, η Ευρωπαϊκή Ένωση εξακολουθεί να στερείται αποτελεσματικών νομικών και επιχειρησιακών εργαλείων για την αντιμετώπιση περιπτώσεων στις οποίες τρίτες χώρες, οργανωμένα κυκλώματα ή άλλοι παράγοντες διευκολύνουν μαζικές μετακινήσεις ανθρώπων με σκοπό να πιέσουν πολιτικά την Ευρώπη.

Η παρέμβαση πραγματοποιείται λίγο πριν από την έκτακτη τηλεδιάσκεψη των Ευρωπαίων υπουργών, με αντικείμενο τις τελευταίες εξελίξεις στο μεταναστευτικό και την ανάγκη κοινής ευρωπαϊκής αντίδρασης.

Ο Κυριάκος Μητσοτάκης ζητά τη δημιουργία ενιαίου πλαισίου με προκαθορισμένα κριτήρια ενεργοποίησης, αυτόματη οικονομική και επιχειρησιακή ενίσχυση των χωρών πρώτης γραμμής, ταχύτερες διαδικασίες επιστροφής και δυνατότητα προσωρινής εφαρμογής εξαιρετικών μέτρων.

Η πρόταση κινείται σε μία εξαιρετικά ευαίσθητη θεσμική και νομική περιοχή, καθώς η αναστολή πρόσβασης στη διαδικασία ασύλου αγγίζει τον πυρήνα της ευρωπαϊκής και διεθνούς προστασίας προσφύγων. Ο πρωθυπουργός επιχειρεί να προλάβει τις αντιδράσεις, υποστηρίζοντας ότι τα μέτρα πρέπει να έχουν αυστηρά προσωρινό χαρακτήρα, να εφαρμόζονται υπό έλεγχο και να συμμορφώνονται με τις νομικές υποχρεώσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Στο άρθρο του αναφέρει ότι το ευρωπαϊκό περιβάλλον ασφαλείας έχει αλλάξει ριζικά. Πέρα από τις στρατιωτικές απειλές και τις κυβερνοεπιθέσεις, η Ευρώπη βρίσκεται αντιμέτωπη με τη σκόπιμη εργαλειοποίηση της μετανάστευσης από κρατικούς και μη κρατικούς παράγοντες.

Σύμφωνα με την ανάλυσή του, στόχος τέτοιων ενεργειών είναι να δοκιμαστεί η αντοχή των ευρωπαϊκών θεσμών, να ενισχυθούν οι εσωτερικές διαιρέσεις και να επιβληθούν πολιτικές παραχωρήσεις στις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Ο πρωθυπουργός αναγνωρίζει ότι οι ακριβείς αιτίες της κρίσης στη Θέουτα δεν έχουν ακόμη αποσαφηνιστεί. Χρησιμοποιεί, ωστόσο, τις εξελίξεις ως επιχείρημα για την ανάγκη προετοιμασίας απέναντι σε αιφνίδιες και συντονισμένες μετακινήσεις δεκάδων χιλιάδων ανθρώπων προς τα ευρωπαϊκά σύνορα.

Η κυβερνητική θέση απομακρύνει τη συζήτηση από τη στενά ανθρωπιστική διάσταση και μεταφέρει το μεταναστευτικό στο πεδίο της εθνικής και ευρωπαϊκής ασφάλειας. Πρόκειται για επιλογή με σαφή πολιτικό προσανατολισμό, η οποία παρουσιάζει τις μεταναστευτικές ροές πρωτίστως ως απειλή που απαιτεί αποτροπή και λιγότερο ως κρίση που απαιτεί προστασία και διαχείριση.

Αναστολή αιτήσεων ασύλου και ταχείες επιστροφές

Ο Κυριάκος Μητσοτάκης επισημαίνει ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει προχωρήσει σημαντικά με το Σύμφωνο για τη Μετανάστευση και το Άσυλο. Το νέο πλαίσιο περιλαμβάνει μηχανισμούς αλληλεγγύης, διαδικαστικές ευελιξίες και δυνατότητες υποστήριξης των κρατών που δέχονται αυξημένες πιέσεις.

Κατά τον πρωθυπουργό, τα εργαλεία αυτά έχουν σχεδιαστεί για μεταναστευτικές ροές οι οποίες, παρά τη σοβαρότητά τους, μπορούν να παραμείνουν διαχειρίσιμες από τις εθνικές υπηρεσίες υποδοχής και ασύλου.

Η υφιστάμενη ευρωπαϊκή νομοθεσία, όπως υποστηρίζει, δεν προσφέρει επαρκείς απαντήσεις όταν οι μετακινήσεις οργανώνονται, ενισχύονται ή διευκολύνονται με τρόπο που δημιουργεί μια de facto υβριδική απειλή.

Ο πρωθυπουργός παραπέμπει στην κρίση του Έβρου το 2020, όταν χιλιάδες άνθρωποι συγκεντρώθηκαν στα ελληνοτουρκικά σύνορα ύστερα από την απόφαση της Άγκυρας να ανακοινώσει ότι δεν θα εμποδίζει τη μετακίνησή τους προς την Ευρώπη.

Αντίστοιχη πίεση δέχθηκαν το 2021 η Πολωνία, η Λιθουανία και η Λετονία, όταν η Λευκορωσία κατηγορήθηκε ότι διευκόλυνε τη μεταφορά μεταναστών προς τα σύνορα της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Σε αυτές τις περιπτώσεις, σύμφωνα με τον Κυριάκο Μητσοτάκη, οι ευρωπαϊκές χώρες δεν αντιμετώπισαν μια σταδιακή αύξηση των αφίξεων. Βρέθηκαν απέναντι σε αιφνίδιες, μαζικές και συχνά συντονισμένες μετακινήσεις ανθρώπων, οι οποίες μπορούσαν να ξεπεράσουν μέσα σε λίγες ημέρες τις δυνατότητες μιας εθνικής διοίκησης.

Ο πρωθυπουργός εκτιμά ότι, υπό τέτοιες συνθήκες, η πλήρης και άμεση λειτουργία των συνηθισμένων συστημάτων ασύλου και υποδοχής μπορεί να καταστεί πρακτικά αδύνατη.

Υποστηρίζει ακόμη ότι η παράλυση των υπηρεσιών, η αδυναμία ελέγχου των συνόρων και η αύξηση της κοινωνικής πίεσης μπορούν να διαβρώσουν την εμπιστοσύνη των πολιτών και να απειλήσουν τη λειτουργία της ζώνης Σένγκεν.

Για τον λόγο αυτό εισηγείται τη δημιουργία ειδικού ευρωπαϊκού καθεστώτος έκτακτης ανάγκης, το οποίο θα ενεργοποιείται βάσει συγκεκριμένων και αντικειμενικών κριτηρίων.

Στα ποσοτικά στοιχεία θα μπορούσαν να περιλαμβάνονται η ταχύτητα και το μέγεθος των αφίξεων σε σχέση με τις δυνατότητες της χώρας που δέχεται την πίεση. Στους ποιοτικούς δείκτες θα εντάσσονται πληροφορίες για πιθανό συντονισμό, συμμετοχή τρίτων κρατών ή δράση οργανωμένων εγκληματικών δικτύων.

Μετά την ενεργοποίηση του μηχανισμού, τα κράτη-μέλη θα αποκτούν πρόσθετες δυνατότητες προσωρινής προσαρμογής των συνηθισμένων διαδικασιών.

Ο Κυριάκος Μητσοτάκης θεωρεί ότι οι ταχείες διαδικασίες εξέτασης αιτημάτων ασύλου πρέπει να παραμείνουν βασικό εργαλείο, ιδιαίτερα για ανθρώπους που προέρχονται από χώρες με πολύ χαμηλά ποσοστά αναγνώρισης διεθνούς προστασίας.

Δηλώνει, όμως, ότι οι ταχύρρυθμες διαδικασίες δεν επαρκούν σε ακραίες περιπτώσεις μαζικών αφίξεων. Προτείνει έτσι να επιτρέπεται στα κράτη-μέλη να αναστέλλουν προσωρινά την υποβολή νέων αιτήσεων ασύλου και να προχωρούν σε ταχείες επιστροφές όσων δεν δικαιούνται να παραμείνουν.

Η συγκεκριμένη πρόταση αποτελεί την πιο σκληρή πλευρά της πρωθυπουργικής παρέμβασης. Η αναστολή της διαδικασίας ασύλου μπορεί να δημιουργήσει σοβαρά προβλήματα για ανθρώπους που δικαιούνται διεθνή προστασία, ειδικά όταν ο μαζικός χαρακτήρας των αφίξεων δεν επιτρέπει άμεση εξατομικευμένη αξιολόγηση.

Ο Κυριάκος Μητσοτάκης επιμένει ότι η εφαρμογή θα πρέπει να γίνεται σε πλήρη συμμόρφωση με το ευρωπαϊκό δίκαιο, τον Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων και την αρχή της μη επαναπροώθησης.

Η επίκληση των ευρωπαϊκών εγγυήσεων δεν εξαλείφει τη βασική αντίφαση της πρότασης. Η προσωρινή απαγόρευση υποβολής αιτήματος ασύλου μπορεί να στερήσει από έναν πραγματικό πρόσφυγα τη δυνατότητα να ζητήσει προστασία τη στιγμή που τη χρειάζεται.

Η κυβέρνηση παρουσιάζει αυτή τη σύγκρουση ως αναγκαία προσαρμογή στη νέα πραγματικότητα και απορρίπτει την άποψη ότι η αυστηροποίηση συνιστά εγκατάλειψη των ευρωπαϊκών αξιών.

Κατά τον πρωθυπουργό, η προστασία των δικαιωμάτων πρέπει να συνυπάρχει με τη δυνατότητα της Ευρωπαϊκής Ένωσης να ελέγχει τα εξωτερικά της σύνορα και να προστατεύει την εσωτερική της σταθερότητα.

Ευρωπαϊκή αλληλεγγύη ή μεταφορά της ευθύνης στις χώρες πρώτης γραμμής

Κεντρικό μέρος της πρότασης αποτελεί η αυτόματη στήριξη κάθε κράτους-μέλους που θα αντιμετωπίζει μαζική και οργανωμένη μεταναστευτική πίεση.

Ο Κυριάκος Μητσοτάκης ζητά να ενεργοποιούνται χωρίς καθυστέρηση οι ευρωπαϊκοί οργανισμοί, οι μηχανισμοί επιστροφών, η χρηματοδοτική βοήθεια και η τεχνική υποστήριξη.

Η θέση αυτή αντανακλά τη διαχρονική απαίτηση της Ελλάδας και άλλων χωρών πρώτης γραμμής να μη σηκώνουν μόνες τους το βάρος των αφίξεων, την ώρα που αρκετές κυβερνήσεις της Κεντρικής και Βόρειας Ευρώπης αρνούνται συστηματικά την υποχρεωτική μετεγκατάσταση προσφύγων.

Ο πρωθυπουργός προειδοποιεί ότι χωρίς ένα τέτοιο πλαίσιο οι χώρες στα εξωτερικά σύνορα θα παραμένουν εκτεθειμένες, ενώ κράτη ή οργανωμένα δίκτυα θα διατηρούν ισχυρό κίνητρο να χρησιμοποιούν τη μετακίνηση ανθρώπων για την άσκηση πολιτικής πίεσης.

Εκτιμά ακόμη ότι οι διαφορετικές εθνικές αντιδράσεις θα ενισχύσουν τις εσωτερικές συγκρούσεις στην Ευρωπαϊκή Ένωση και θα περιορίσουν ακόμη περισσότερο την εμπιστοσύνη των πολιτών στην ικανότητα των Βρυξελλών να ελέγξουν τα σύνορα.

Η παρέμβαση του Κυριάκου Μητσοτάκη αποτελεί σαφή προσπάθεια να επηρεάσει τη νέα ευρωπαϊκή μεταναστευτική ατζέντα προς αυστηρότερη κατεύθυνση. Η κυβέρνηση επιδιώκει να μετατρέψει την ελληνική εμπειρία του Έβρου και της Λιβύης σε πρότυπο κοινής ευρωπαϊκής πολιτικής.

Το κυβερνητικό σχέδιο στηρίζεται στην αποτροπή, στις γρήγορες επιστροφές, στην ενίσχυση της φύλαξης και στην προσωρινή αναστολή διαδικασιών που θεωρούνται ανεφάρμοστες σε συνθήκες μαζικής πίεσης.

Παράλληλα, επιχειρεί να παρουσιάσει την αυστηρή πολιτική ως ευρωπαϊκή απάντηση σε υβριδικές απειλές και όχι ως μονομερή περιορισμό του δικαιώματος στο άσυλο.

Η έννοια της «εργαλειοποίησης» αποτελεί κρίσιμο σημείο, καθώς η ασαφής ή υπερβολικά ευρεία εφαρμογή της θα μπορούσε να επιτρέψει σε κυβερνήσεις να χαρακτηρίζουν ως υβριδική απειλή σχεδόν κάθε απότομη αύξηση μεταναστευτικών ροών.

Για τον λόγο αυτό, τα αντικειμενικά κριτήρια, ο ευρωπαϊκός έλεγχος και η περιορισμένη διάρκεια των μέτρων αποκτούν καθοριστική σημασία. Χωρίς ισχυρές δικλίδες, το έκτακτο καθεστώς κινδυνεύει να μετατραπεί σε μόνιμη μέθοδο παράκαμψης των υποχρεώσεων που απορρέουν από το διεθνές δίκαιο.

Ο Κυριάκος Μητσοτάκης επιμένει ότι η αναγνώριση της μετανάστευσης ως πιθανού όπλου γεωπολιτικής πίεσης αποτελεί ρεαλισμό και όχι κινδυνολογία.

Υποστηρίζει ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση πρέπει να αποκτήσει τα κατάλληλα νομικά και επιχειρησιακά μέσα για να υπερασπίζεται τα σύνορά της, να αποτρέπει όσους εκμεταλλεύονται την ανοιχτή φύση της Ευρώπης και να αντιδρά συλλογικά.

Η πρόταση φέρνει, ωστόσο, την Ευρώπη μπροστά σε μία κρίσιμη πολιτική επιλογή. Η προστασία των συνόρων αποτελεί αναγκαία κρατική και ευρωπαϊκή υποχρέωση. Η προστασία του δικαιώματος στο άσυλο αποτελεί επίσης δεσμευτική υποχρέωση και δεν μπορεί να εξαφανίζεται μέσα σε γενικές διαπιστώσεις περί έκτακτης ανάγκης.

Η κυβέρνηση Μητσοτάκη ζητά ουσιαστικά από την Ευρωπαϊκή Ένωση να θεσμοθετήσει έναν «κόφτη» στο άσυλο, επικαλούμενη ακραίες περιστάσεις. Η αξιοπιστία της πρότασης θα κριθεί από το κατά πόσο οι εξαιρέσεις θα παραμείνουν πραγματικά προσωρινές, αναλογικές και αυστηρά ελεγχόμενες.

Η έκτακτη τηλεδιάσκεψη των Ευρωπαίων υπουργών αναμένεται να δείξει αν η σκληρή ελληνική γραμμή συγκεντρώνει ευρύτερη υποστήριξη ή αν θα συναντήσει αντιστάσεις από κράτη και θεσμούς που θεωρούν ότι η αναστολή αιτήσεων ασύλου παραβιάζει τον πυρήνα της ευρωπαϊκής έννομης τάξης.

Το βέβαιο είναι ότι η συζήτηση έχει πλέον μετατοπιστεί. Η μετανάστευση αντιμετωπίζεται όλο και περισσότερο ως ζήτημα ασφάλειας, αποτροπής και γεωπολιτικής ισχύος, με τις ανθρωπιστικές και νομικές υποχρεώσεις της Ευρώπης να δοκιμάζονται από τις πολιτικές επιλογές των κυβερνήσεων.