Νέες στρατηγικές ΕΕ για νησιά και ακτές

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προχώρησε σήμερα στην παρουσίαση δύο νέων στρατηγικών, οι οποίες αποσκοπούν στην ενίσχυση των νησιωτικών και παράκτιων περιοχών της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Πρόκειται για μια πρωτοβουλία που επιχειρεί, για πρώτη φορά, να εφαρμόσει μια πιο ολοκληρωμένη και συντονισμένη ευρωπαϊκή προσέγγιση σε περιοχές που διακρίνονται από ιδιαίτερα γεωγραφικά και αναπτυξιακά χαρακτηριστικά.

Σύμφωνα με τα δεδομένα που έδωσε στη δημοσιότητα η Επιτροπή, περίπου 17 εκατομμύρια πολίτες της ΕΕ διαμένουν σε περισσότερα από 4.000 νησιά, ενώ 95 εκατομμύρια άνθρωποι κατοικούν σε παράκτιες περιοχές, οι οποίες εκτείνονται σε περίπου 70.000 χιλιόμετρα ακτογραμμής, σε 22 κράτη-μέλη. Οι περιοχές αυτές έρχονται αντιμέτωπες με μια σειρά από κοινές, αλλά και διαφοροποιημένες προκλήσεις. Αυτές περιλαμβάνουν τη γεωγραφική απομόνωση, το αυξημένο κόστος μεταφορών, τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής, την πίεση που δέχεται ο τουριστικός τομέας, τη δημογραφική γήρανση, καθώς και την περιορισμένη πρόσβαση σε βασικές υπηρεσίες.

Οι βασικοί άξονες της νέας στρατηγικής

Η νέα στρατηγική για τα νησιά επιδιώκει να ενσωματώσει τις ανάγκες τους στο σύνολο των ευρωπαϊκών πολιτικών, εστιάζοντας σε τέσσερις κεντρικούς άξονες. Πρώτος άξονας είναι η οικονομική ανάπτυξη και η καινοτομία, δεύτερος η ενεργειακή ασφάλεια και η κλιματική ανθεκτικότητα, τρίτος η κοινωνική συνοχή και η δημογραφική σταθερότητα, και τέταρτος η ασφάλεια και η ετοιμότητα απέναντι σε κρίσεις. Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται στην προώθηση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, στη βελτίωση της συνδεσιμότητας και στη στήριξη της επιχειρηματικότητας, με απώτερο στόχο τη μείωση των ανισοτήτων μεταξύ των νησιών και των ηπειρωτικών περιοχών της Ένωσης.

Παράλληλα, η στρατηγική για τις παράκτιες κοινότητες επικεντρώνεται στην ανάπτυξη μιας βιώσιμης γαλάζιας οικονομίας, στην ενίσχυση της ανθεκτικότητας απέναντι στην κλιματική κρίση και στη δημιουργία ζωντανών και κοινωνικά συμπεριληπτικών περιοχών. Νέες μορφές οικονομικής δραστηριότητας, όπως η θαλάσσια βιοοικονομία, η υπεράκτια ενέργεια και ο βιώσιμος τουρισμός, αναμένεται να αποτελέσουν τον πυρήνα της ευρωπαϊκής στρατηγικής.

Κοινωνικές πιέσεις και δημογραφική αποδυνάμωση

Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται και στις κοινωνικές πιέσεις που αντιμετωπίζουν πολλές παράκτιες και νησιωτικές περιοχές. Σε αρκετές περιπτώσεις, παρατηρείται έλλειψη οικονομικά προσιτής στέγασης, περιορισμένες ευκαιρίες απασχόλησης και έντονη εποχικότητα στην οικονομική δραστηριότητα. Οι συνθήκες αυτές οδηγούν συχνά σε φυγή των νέων προς τα μεγάλα αστικά κέντρα ή το εξωτερικό, ενισχύοντας το φαινόμενο της δημογραφικής αποδυνάμωσης και δημιουργώντας πρόσθετες προκλήσεις για τη βιωσιμότητα των τοπικών κοινωνιών.

Οικονομικές ανισότητες και αγορά εργασίας

Σε επίπεδο οικονομίας και απασχόλησης, οι νησιωτικές περιοχές της ΕΕ παρουσιάζουν έντονες διαφοροποιήσεις. Σε ορισμένα νησιωτικά κράτη-μέλη, όπως η Ιρλανδία και η Μάλτα, το κατά κεφαλήν ΑΕΠ βρίσκεται σημαντικά πάνω από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο (221% και 112% αντίστοιχα), ενώ στην Κύπρο κινείται περίπου στο 98%. Αντίθετα, στα περισσότερα άλλα νησιά το ΑΕΠ φτάνει μόλις στο 70% του μέσου όρου της ΕΕ, αποτυπώνοντας σημαντικές αναπτυξιακές ανισότητες. Αντίστοιχα, τα ποσοστά απασχόλησης κυμαίνονται από 78% στην Κύπρο, 80% στην Ιρλανδία και 83% στη Μάλτα, υψηλότερα από τον μέσο όρο της ΕΕ (75%), ενώ στα υπόλοιπα νησιά περιορίζονται στο 59%.

Το κόστος της νησιωτικότητας

Η γεωγραφία των νησιών δημιουργεί αυτό που διεθνείς οργανισμοί, όπως ο ΟΟΣΑ, αποκαλούν "κόστος νησιωτικότητας", δηλαδή πρόσθετα οικονομικά, κοινωνικά και δημοσιονομικά βάρη. Τα στοιχεία δείχνουν ότι το κόστος μεταφορών μπορεί να είναι, σε ορισμένες περιπτώσεις, πάνω από 300% υψηλότερο σε σχέση με την ηπειρωτική Ευρώπη. Παράλληλα, οι δημόσιες δαπάνες ανά κάτοικο μπορεί να είναι 30% έως 50% υψηλότερες, ενώ οι τιμές κατοικιών σε ορισμένους νησιωτικούς δήμους φτάνουν ακόμη και 75% έως 130% υψηλότερα επίπεδα.

Χρηματοδότηση χωρίς νέο ταμείο

Αν και οι νέες στρατηγικές θέτουν ένα φιλόδοξο πολιτικό πλαίσιο, δεν συνοδεύονται από τη δημιουργία ξεχωριστού χρηματοδοτικού ταμείου. Η υλοποίησή τους θα βασιστεί κυρίως στην αξιοποίηση ήδη υπαρχόντων ευρωπαϊκών πόρων, όπως το Ταμείο Συνοχής, καθώς και τα εθνικά και περιφερειακά προγράμματα των κρατών-μελών, αλλά και εργαλεία που σχετίζονται με την πράσινη και ψηφιακή μετάβαση. Ο Αντιπρόεδρος της Επιτροπής, αρμόδιος για θέματα Συνοχής, Ραφαέλε Φίτο, ανέφερε ότι στο τρέχον Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο 2021-2027 προβλέπονται περίπου 12,5 δισ. ευρώ για τα νησιά, στο πλαίσιο των προγραμμάτων συνοχής της ΕΕ. Όπως διευκρίνισε, δεν πρόκειται για ξεχωριστό ταμείο, αλλά για πόρους ενταγμένους στο συνολικό πλαίσιο περιφερειακής πολιτικής. Παράλληλα, σημείωσε ότι για το επόμενο Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο δεν είναι ακόμη δυνατό να προσδιοριστούν συγκεκριμένα ποσά, ωστόσο ένα ευρύτερο χρηματοδοτικό μέγεθος περίπου 218 δισ. ευρώ, που αφορά τις λιγότερο ανεπτυγμένες περιφέρειες μέσω εθνικών και περιφερειακών σχεδίων, καλύπτει και μεγάλο μέρος των νησιών της Ευρώπης. Σύμφωνα με τον ίδιο, στο νέο πλαίσιο θα υπάρξει δυνατότητα πιο στοχευμένης ενσωμάτωσης των νησιωτικών αναγκών, ώστε οι πολιτικές να ανταποκρίνονται καλύτερα στις ιδιαιτερότητες των περιοχών αυτών. Παράλληλα, η Επιτροπή καλεί τα κράτη μέλη να ενσωματώσουν στοχευμένα μέτρα για νησιά και παράκτιες περιοχές στους εθνικούς τους σχεδιασμούς, ενώ ενισχυμένος αναμένεται να είναι ο ρόλος της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων και των τεχνικών εργαλείων στήριξης για επενδύσεις σε υποδομές, ενέργεια και ανθεκτικότητα στην κλιματική αλλαγή.

Πράσινη μετάβαση και νησιωτικότητα

Αναφερόμενος στις επιπτώσεις της πράσινης μετάβασης, ο Επίτροπος Αλιείας και Ωκεανών, Κώστας Κάδης, υπογράμμισε ότι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα λάβει υπόψη την ανταγωνιστικότητα, τη συνδεσιμότητα και το κόστος ζωής των νησιωτικών κοινωνιών στο πλαίσιο των επικείμενων αναθεωρήσεων του Συστήματος Εμπορίας Δικαιωμάτων Εκπομπών (ETS), του κανονισμού για τις υποδομές εναλλακτικών καυσίμων και του FuelEU Maritime. Όπως σημείωσε, η ισχύουσα νομοθεσία ήδη επιτρέπει στα κράτη μέλη να ζητούν εξαιρέσεις για συγκεκριμένα νησιά, προκειμένου να διασφαλιστεί η απρόσκοπτη συνδεσιμότητά τους. Ωστόσο, διευκρίνισε ότι δεν έχουν ληφθεί ακόμη οριστικές αποφάσεις, καθώς τα ζητήματα θα εξεταστούν στο πλαίσιο των επικείμενων αναθεωρήσεων. Παράλληλα, τόνισε ότι οι ακτές της Ευρώπης, όπου ζουν 95 εκατομμύρια άνθρωποι, βρίσκονται στο επίκεντρο της σχέσης οικονομίας και θαλασσών, αλλά και στην πρώτη γραμμή της κλιματικής κρίσης. Η νέα στρατηγική, όπως είπε, στοχεύει στη μετατροπή των προκλήσεων σε ευκαιρίες, μέσω της ενίσχυσης της γαλάζιας οικονομίας, των υποδομών ανθεκτικότητας και της προστασίας της θαλάσσιας κληρονομιάς.