Νέο υπουργείο στα σκαριά: Ο φάκελος στο Μαξίμου και η απόφαση στα χέρια Μητσοτάκη

Στο Μέγαρο Μαξίμου βρίσκεται πλέον ο φάκελος που προετοιμαζόταν επί μήνες από πανεπιστημιακούς, ερευνητές και κυβερνητικά στελέχη και αφορά τη δημιουργία αυτόνομου υπουργείου Ανώτατης Εκπαίδευσης, Έρευνας και Καινοτομίας. Η τελική απόφαση περνά πλέον στον Κυριάκο Μητσοτάκη, ο οποίος καλείται να κρίνει εάν η νέα κυβερνητική δομή θα προχωρήσει πριν από τις επόμενες εθνικές εκλογές ή θα μεταφερθεί για την επόμενη κυβερνητική περίοδο.

Σε περίπτωση που ο πρωθυπουργός επιλέξει να προχωρήσει σε έναν ακόμη ανασχηματισμό πριν από τις κάλπες, θεωρείται πιθανό το νέο χαρτοφυλάκιο να πάρει άμεσα σάρκα και οστά. Το σχετικό σχέδιο έχει ήδη ολοκληρωθεί σε σημαντικό βαθμό και περιλαμβάνει τόσο τη διοικητική αρχιτεκτονική του υπουργείου όσο και τις αρμοδιότητες που θα μεταφερθούν σε αυτό.

Δεν αποκλείεται μάλιστα οι προθέσεις του Κυριάκου Μητσοτάκη να αποσαφηνιστούν από το βήμα της Διεθνούς Έκθεσης Θεσσαλονίκης στις αρχές Σεπτεμβρίου. Εκεί θα μπορούσε να ανακοινωθεί είτε η άμεση συγκρότηση του νέου υπουργείου μέσα στους επόμενους μήνες είτε η δέσμευση για δημιουργία του μετά τις εκλογές, υπό την προϋπόθεση ότι η Νέα Δημοκρατία θα μπορέσει να σχηματίσει εκ νέου κυβέρνηση.

Η πρόθεση για δημιουργία ενός ξεχωριστού υπουργείου στον συγκεκριμένο τομέα έχει διατυπωθεί δημοσίως από τον πρωθυπουργό ήδη από τον περασμένο Φεβρουάριο.

Βασικό επιχείρημα υπέρ της μεταρρύθμισης είναι η ανάγκη να περιοριστεί ο σημερινός κατακερματισμός της ερευνητικής πολιτικής. Τα πανεπιστήμια υπάγονται στο υπουργείο Παιδείας, τα περισσότερα ερευνητικά κέντρα στο υπουργείο Ανάπτυξης, ενώ χρηματοδοτικά εργαλεία και επιμέρους αρμοδιότητες κατανέμονται σε διαφορετικά υπουργεία.

Το κυβερνητικό σχέδιο επιχειρεί να συγκεντρώσει μεγάλο μέρος αυτών των δομών κάτω από ενιαία πολιτική και διοικητική ομπρέλα, με στόχο τη διαμόρφωση κοινής στρατηγικής για την Ανώτατη Εκπαίδευση, την Έρευνα και την Καινοτομία.

Οι τέσσερις βασικοί πυλώνες του νέου υπουργείου

Η προτεινόμενη αρχιτεκτονική του υπουργείου στηρίζεται, σύμφωνα με το σχέδιο που έχει παραδοθεί στο πρωθυπουργικό γραφείο, σε τέσσερις βασικούς πυλώνες.

Ο πρώτος θα είναι η Γενική Γραμματεία Ανώτατης Εκπαίδευσης, η οποία θα έχει την ευθύνη για τα πανεπιστήμια, την ακαδημαϊκή πολιτική και συνολικά τα ζητήματα που αφορούν την τριτοβάθμια εκπαίδευση.

Ο δεύτερος πυλώνας θα είναι η Γενική Γραμματεία Έρευνας και Καινοτομίας, στην οποία σχεδιάζεται να συγκεντρωθεί ο κεντρικός σχεδιασμός της εθνικής ερευνητικής στρατηγικής και η χάραξη των βασικών πολιτικών προτεραιοτήτων.

Οι δύο υπόλοιπες δομές θα έχουν περισσότερο εκτελεστικό χαρακτήρα.

Ο Εθνικός Οργανισμός Έρευνας προβλέπεται να αναλάβει τη διαχείριση του σχετικού προϋπολογισμού, την προκήρυξη ερευνητικών προγραμμάτων και την κατανομή κρατικών πόρων προς πανεπιστήμια, ερευνητικά κέντρα και επιστημονικές ομάδες.

Ο Οργανισμός σχεδιάζεται να διαθέτει διοικητική αυτοτέλεια και δική του διοίκηση, χωρίς να λειτουργεί ως ανεξάρτητη αρχή, καθώς θα βρίσκεται υπό την εποπτεία του νέου υπουργείου.

Ο τέταρτος πυλώνας θα είναι ο Ελληνικός Οργανισμός Καινοτομίας Α.Ε., ο οποίος θα έχει ως αποστολή να δημιουργήσει πιο άμεση σύνδεση ανάμεσα στην ακαδημαϊκή και επιστημονική έρευνα, την επιχειρηματικότητα, την παραγωγή και τις επενδύσεις.

Ένα από τα ζητήματα που παραμένουν ανοιχτά αφορά το Ελληνικό Ίδρυμα Έρευνας και Καινοτομίας. Δεν έχει ακόμη αποφασιστεί εάν το ΕΛΙΔΕΚ θα ενσωματωθεί στον νέο Εθνικό Οργανισμό Έρευνας ή αν θα διατηρήσει ξεχωριστή οργανωτική και διοικητική υπόσταση.

Ο υφυπουργός Παιδείας Νίκος Παπαϊωάννου έχει ήδη επισημάνει ότι το συγκεκριμένο θέμα παραμένει υπό επεξεργασία και δεν έχει υπάρξει οριστική απόφαση.

Το δύσκολο μέρος: Ποιος θα ελέγχει τους φορείς και τα κονδύλια

Η ουσιαστικότερη δυσκολία του σχεδίου δεν βρίσκεται στο όνομα του νέου υπουργείου ούτε στη δημιουργία του νέου οργανογράμματος. Το πραγματικό πεδίο αντιπαράθεσης αφορά τη μεταφορά των ερευνητικών φορέων και, κυρίως, των χρηματοδοτήσεων που τους συνοδεύουν.

Το σχέδιο προβλέπει ότι δημόσια ερευνητικά κέντρα, όπως ο «Δημόκριτος», θα υπαχθούν στη νέα πολιτική ηγεσία, ώστε να εποπτεύονται από το ίδιο υπουργείο που θα έχει την ευθύνη για τα πανεπιστήμια.

Η σημερινή πραγματικότητα, ωστόσο, είναι περισσότερο σύνθετη. Διαφορετικά υπουργεία χρηματοδοτούν ερευνητικές δραστηριότητες που συνδέονται άμεσα με τις δικές τους πολιτικές και επιχειρησιακές προτεραιότητες.

Το υπουργείο Υγείας, για παράδειγμα, διοχετεύει πόρους σε πανεπιστημιακά νοσοκομεία και ερευνητικά προγράμματα στον χώρο της ιατρικής. Το υπουργείο Ψηφιακής Διακυβέρνησης έχει αυξανόμενο ενδιαφέρον για την τεχνητή νοημοσύνη, τις νέες τεχνολογίες και τον ψηφιακό μετασχηματισμό.

Αντίστοιχες ανάγκες υπάρχουν στους τομείς της άμυνας, της αγροτικής παραγωγής, της ενέργειας και άλλων κρίσιμων πεδίων πολιτικής.

Η συγκέντρωση των αρμοδιοτήτων σε ένα υπουργείο μπορεί να οδηγήσει σε πιο ενιαίο σχεδιασμό και σε σταθερότερη εθνική στρατηγική, παράλληλα όμως θα αφαιρέσει σημαντικό μέρος του σημερινού ελέγχου από επιμέρους υπουργεία.

Για τον λόγο αυτό θεωρείται σχεδόν βέβαιο ότι θα προηγηθεί δύσκολη εσωτερική διαπραγμάτευση στο κυβερνητικό επιτελείο για το ποιος θα έχει τον τελικό λόγο στις προτεραιότητες της έρευνας και κυρίως στην κατανομή των χρηματοδοτήσεων.

Το Εθνικό Συμβούλιο Έρευνας, Τεχνολογίας και Καινοτομίας αναμένεται να διατηρηθεί στο νέο σχήμα, με συμβουλευτικό και εισηγητικό ρόλο.

Οι τελικές αποφάσεις για τη διάθεση των κονδυλίων και τη χρηματοδότηση συγκεκριμένων προγραμμάτων θα παραμένουν στην πολιτική ηγεσία και στις νέες δομές που θα συγκροτηθούν.

Τον συντονισμό της επιστημονικής ομάδας που επεξεργάστηκε την πρόταση ανέλαβε ο ομότιμος καθηγητής του Χάρβαρντ Σπύρος Αρταβάνης-Τσάκωνας.

Στην επιστημονική ομάδα συμμετείχαν ο πρόεδρος του ΕΣΕΤΕΚ Γιώργος Νούνεσης, ο πρόεδρος της Εθνικής Αρχής Ανώτατης Εκπαίδευσης Περικλής Μήτκας, ο καθηγητής της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Κρήτης Αχιλλέας Γραβάνης, η πρύτανις του Παντείου Χριστίνα Κουλούρη και ο πρώην πρύτανης του ΕΜΠ Ανδρέας Μπουντουβής.

Στην επεξεργασία συμμετείχαν ακόμη η καθηγήτρια του Παντείου Βασιλική Γεωργιάδου και ο διευθυντής Ερευνών Ιωάννης Ταλιανίδης.

Από κυβερνητικής πλευράς συμμετείχαν, μεταξύ άλλων, ο υπουργός Επικρατείας Άκης Σκέρτσος, οι υφυπουργοί Νίκος Παπαϊωάννου, Σταύρος Καλαφάτης και Βιβή Χαραλαμπογιάννη, καθώς και γενικοί και ειδικοί γραμματείς από τα υπουργεία Οικονομικών, Ανάπτυξης και την Προεδρία της Κυβέρνησης.

Το σχέδιο έχει πλέον περάσει από το στάδιο της τεχνικής προετοιμασίας στο καθαρά πολιτικό επίπεδο. Ο φάκελος βρίσκεται στο γραφείο του πρωθυπουργού και η απόφαση για το εάν θα προχωρήσει πριν από τις κάλπες, μέσω ενός νέου ανασχηματισμού, ή θα παραμείνει ως μετεκλογική δέσμευση ανήκει αποκλειστικά στον Κυριάκο Μητσοτάκη.