Νέο σχέδιο της Κομισιόν για το μεταναστευτικό – Στο επίκεντρο η Κρήτη

Η Κρήτη περνά πλέον στο επίκεντρο του ευρωπαϊκού σχεδιασμού για το μεταναστευτικό, καθώς οι αυξημένες αφίξεις στις νότιες ακτές του νησιού καταγράφονται στις Βρυξέλλες ως μία από τις περιπτώσεις που δοκιμάζουν στην πράξη τις αντοχές του υφιστάμενου συστήματος διαχείρισης μεταναστευτικών ροών.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προχωρά στην επεξεργασία νέου μηχανισμού για την αντιμετώπιση έκτακτων μεταναστευτικών κρίσεων, ενώ παράλληλα κινητοποιεί πρόσθετη χρηματοδότηση 25 εκατ. ευρώ για την Ανατολική Λιβύη. Στο τραπέζι βρίσκονται επίσης η ενίσχυση των επιστροφών, η συνεργασία με τρίτες χώρες και η δημιουργία ειδικών εγκαταστάσεων εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Οι εξελίξεις περιγράφονται σε επιστολή της προέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν προς τους Ευρωπαίους ηγέτες, ενόψει της Συνόδου Κορυφής στις Βρυξέλλες. Στο συνοδευτικό παράρτημα υπάρχει ειδική αναφορά στην Κρήτη, μαζί με την περίπτωση της Θέουτα στην Ισπανία, ως παραδείγματα που ανέδειξαν την ανάγκη ταχύτερης ευρωπαϊκής αντίδρασης.

Νέος μηχανισμός μετά τις αυξημένες αφίξεις στην Κρήτη

Η Κομισιόν επεξεργάζεται το λεγόμενο European Emergency Response Framework, ένα νέο ευρωπαϊκό πλαίσιο που προορίζεται να ενεργοποιείται όταν κράτη-μέλη αντιμετωπίζουν αιφνίδιες και μεγάλης κλίμακας παράτυπες μεταναστευτικές αφίξεις, οι οποίες μπορεί να δημιουργήσουν σοβαρή πίεση στις τοπικές υποδομές και ζητήματα δημόσιας τάξης ή εσωτερικής ασφάλειας.

Η πρόταση είχε παρουσιαστεί αρχικά τον Σεπτέμβριο από την πρόεδρο της Κομισιόν και πλέον αποκτά πιο συγκεκριμένα χαρακτηριστικά. Στην επιστολή της 13ης Οκτωβρίου γίνεται επίκληση και του άρθρου 72 της Συνθήκης για τη Λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ενώ διευκρινίζεται ότι το νέο ευρωπαϊκό πλαίσιο δεν πρόκειται να καταργήσει τις εθνικές δυνατότητες λήψης μέτρων έκτακτης ανάγκης.

Η ελληνική πλευρά έχει ήδη θέσει στους ευρωπαϊκούς θεσμούς την ανάγκη να υπάρχουν πρόσθετα εργαλεία για χώρες που δέχονται εξαιρετικά αυξημένες ροές. Στο Συμβούλιο Εσωτερικών Υποθέσεων επανήλθε και η συζήτηση για έναν μηχανισμό που, σε ακραίες περιστάσεις, θα μπορούσε να συνδεθεί ακόμη και με προσωρινή αναστολή των διαδικασιών ασύλου.

Μέχρι στιγμής, πάντως, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δεν έχει αποσαφηνίσει εάν αυτή η δυνατότητα θα ενσωματωθεί τελικά στον νέο μηχανισμό.

Η ειδική αναφορά στην Κρήτη αποκτά ιδιαίτερη σημασία την ώρα που οι νότιες περιοχές του νησιού βρίσκονται αντιμέτωπες με αυξημένες αφίξεις και οι διαθέσιμες εγκαταστάσεις υποδοχής δέχονται έντονη πίεση. Οι πρόσφατες εξελίξεις οδήγησαν την Κομισιόν στο συμπέρασμα ότι απαιτούνται καλύτερη ανταλλαγή πληροφοριών, ταχύτερη αξιολόγηση των μεταναστευτικών κινήσεων και άμεση κινητοποίηση των ευρωπαϊκών μηχανισμών.

Σημαντικό τμήμα της ευρωπαϊκής στρατηγικής αφορά πλέον τη Λιβύη, η οποία χαρακτηρίζεται ως βασική χώρα αναχώρησης παράτυπων μεταναστών με προορισμό την Ευρωπαϊκή Ένωση. Για τον λόγο αυτό έχει εγκριθεί νέα χρηματοδότηση 25 εκατ. ευρώ για δράσεις στην Ανατολική Λιβύη.

Τα κονδύλια προορίζονται για τη διαχείριση και επιτήρηση των συνόρων, επιχειρήσεις έρευνας και διάσωσης, καθώς και για δράσεις κατά των κυκλωμάτων διακίνησης μεταναστών. Η Κομισιόν επισημαίνει ότι οι παράτυπες αφίξεις στην Ευρώπη έχουν περιοριστεί κατά 55% μέσα στην τελευταία διετία και περίπου κατά 35% στη διάρκεια του 2026.

Παρά τα στοιχεία αυτά, παραμένουν ανοιχτά ουσιαστικά ζητήματα για τον τρόπο με τον οποίο θα κατανεμηθούν τα πρόσθετα 25 εκατ. ευρώ και για το πότε οι νέες παρεμβάσεις στην Ανατολική Λιβύη θα αρχίσουν να αποδίδουν συγκεκριμένα αποτελέσματα. Οι τεχνικές αποστολές και οι επαφές με τις λιβυκές αρχές συνεχίζονται.

Παράλληλα εξετάζεται η δημιουργία Κέντρου Συντονισμού Θαλάσσιας Διάσωσης στη Βεγγάζη. Στον σχεδιασμό προβλέπεται η συνδρομή της ευρωπαϊκής επιχείρησης IRINI και χρηματοδότηση μέσω του Ευρωπαϊκού Μηχανισμού για την Ειρήνη, ενώ υπό εξέταση βρίσκεται και μεγαλύτερη εμπλοκή της EUBAM Libya, μαζί με διμερή βοήθεια κρατών-μελών προς τις αρχές της Ανατολικής Λιβύης.

«Κόμβοι επιστροφών» σε τρίτες χώρες – Στη διαδικασία και η Ελλάδα

Ένα από τα πιο κρίσιμα κεφάλαια του νέου ευρωπαϊκού σχεδιασμού αφορά τα λεγόμενα return hubs, δηλαδή εγκαταστάσεις σε τρίτες χώρες στις οποίες θα μπορούν να μεταφέρονται μετανάστες στο πλαίσιο διαδικασιών επιστροφής.

Ο υπό διαμόρφωση ευρωπαϊκός κανονισμός δημιουργεί το σχετικό νομικό πλαίσιο, ενώ ορισμένα κράτη έχουν ήδη αρχίσει προπαρασκευαστικές κινήσεις. Η Ελλάδα συμμετέχει μαζί με τη Γερμανία, την Αυστρία, τη Δανία και την Ολλανδία σε ομάδα χωρών που διερευνά συμφωνίες με τρίτα κράτη.

Μεταξύ των χωρών που βρίσκονται στις σχετικές συζητήσεις περιλαμβάνονται η Ρουάντα και η Ουγκάντα, με στόχο, εφόσον ολοκληρωθούν οι απαραίτητες συμφωνίες, να μπορέσει να λειτουργήσει το πρώτο αντίστοιχο κέντρο μέσα στο 2027. Πρόκειται ακόμη για σχεδιασμό και όχι για εγκατάσταση που βρίσκεται ήδη σε λειτουργία.

Την ίδια στιγμή, τα στοιχεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής δείχνουν ότι οι πραγματικές επιστροφές μεταναστών παραμένουν περιορισμένες. Το συνολικό ποσοστό στην Ευρωπαϊκή Ένωση βρίσκεται στο 32%, γεγονός που οδηγεί τις Βρυξέλλες στην αναζήτηση ταχύτερων διαδικασιών και στην επιτάχυνση της εφαρμογής των νέων κανόνων.

Στον ίδιο σχεδιασμό εντάσσεται η περαιτέρω ενίσχυση της Frontex, με περισσότερο μόνιμο προσωπικό, πρόσθετες επιχειρησιακές δυνατότητες, ευρωπαϊκή εφεδρεία για τη φύλαξη των συνόρων και τις επιστροφές, δύναμη ταχείας αντίδρασης και ειδικό κέντρο συντονισμού των διαδικασιών επιστροφής.

Η Κομισιόν επιδιώκει παράλληλα την εφαρμογή του νέου Συμφώνου Μετανάστευσης και Ασύλου, στενότερη συνεργασία μεταξύ των κρατών-μελών και ενίσχυση των συμφωνιών με τρίτες χώρες, στις οποίες περιλαμβάνεται και η Τουρκία.

Για την Κρήτη, η ουσία βρίσκεται πλέον στο εάν ο νέος ευρωπαϊκός σχεδιασμός θα μετατραπεί σε πρακτική και άμεση αποσυμφόρηση των περιοχών που σηκώνουν το βάρος των αφίξεων. Η αναγνώριση του προβλήματος από την Κομισιόν είναι πλέον καταγεγραμμένη. Το κρίσιμο ζήτημα παραμένει η ταχύτητα με την οποία οι εξαγγελίες, οι χρηματοδοτήσεις και οι νέοι μηχανισμοί θα αποκτήσουν πραγματικό αποτέλεσμα στο πεδίο.