ΝΙΚΗ: Η Τουρκία «χαρτογραφεί» το Αιγαίο στην UNESCO – και η Ελλάδα κοιμάται

Η Τουρκία, αξιοποιώντας τα εργαλεία της πολιτιστικής διπλωματίας, επιδιώκει να ενισχύσει τη γεωπολιτική της παρουσία στο Αιγαίο, όχι μέσω του διεθνούς δικαίου, όπου υστερεί, αλλά μέσω της UNESCO και άλλων διεθνών πολιτιστικών οργανισμών. Σύμφωνα με ανακοίνωση του κόμματος ΝΙΚΗ, η Άγκυρα πρόσφατα κατέθεσε χάρτες και συνοδευτικό υλικό στην UNESCO, με σκοπό να τεκμηριώσει την «ιστορική και παραδοσιακή της παρουσία» στο Αιγαίο. Αν και η UNESCO δεν έχει αρμοδιότητα επί θαλάσσιων συνόρων, η κίνηση αυτή δεν θεωρείται τυχαία. Αντιθέτως, εντάσσεται σε μια στρατηγική ήπιας ισχύος που επιχειρεί να χτίσει πολιτιστική νομιμοποίηση τουρκικών αξιώσεων στην περιοχή.

Η Τουρκία επιδιώκει να μετατοπίσει το πεδίο της αντιπαράθεσης από το νομικό –όπου το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS) δεν την ευνοεί– στο πολιτιστικό, επιχειρώντας να πείσει τη διεθνή κοινότητα ότι έχει ιστορικούς δεσμούς με συγκεκριμένες περιοχές, νησιά και ζώνες. Η τουρκική στρατηγική περιλαμβάνει την καταγραφή πολιτιστικών στοιχείων στην UNESCO, την παρουσίαση εκθέσεων που προβάλλουν την οθωμανική κληρονομιά, και την προώθηση χαρτών και αφηγήσεων που στηρίζουν ένα αφήγημα πολιτιστικής συνέχειας.

Όπως επισημαίνει η ανακοίνωση του κόμματος η Τουρκία αναμένεται να προχωρήσει σε πολυεθνικές υποψηφιότητες στην UNESCO –π.χ. σε συνεργασία με χώρες όπως η Βουλγαρία ή η Αλβανία– ώστε να αποδυναμώσει την ελληνική πολιτιστική ταυτότητα του Αιγαίου. Παράλληλα, θα εντείνει τη λεγόμενη «μουσείο-διπλωματία» και θα αξιοποιήσει διεθνή φόρα όπως το ICOMOS και το ICCROM για να στηρίξει τις αφηγήσεις της.

Η Ελλάδα, από την πλευρά της, χαρακτηρίζεται από αδυναμία συστηματικής αντίδρασης. Οι εγγραφές στον Κατάλογο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της UNESCO γίνονται αποσπασματικά (όπως με το ρεμπέτικο ή τη μεσογειακή διατροφή), χωρίς ενιαίο αφήγημα και χωρίς μακροπρόθεσμη στόχευση. Επίσης, η ελληνική συμμετοχή σε κρίσιμες διεθνείς επιτροπές είναι περιορισμένη.

H ΝΙΚΗ προτείνει τη δημιουργία Μόνιμου Παρατηρητηρίου Πολιτιστικής Κληρονομιάς, ενός θεσμού που θα παρακολουθεί τις διεθνείς εξελίξεις, θα καταγράφει ενέργειες τρίτων χωρών και θα επεξεργάζεται ελληνικές υποψηφιότητες με σαφείς εθνικούς στόχους. Επιπλέον, ζητά μια πιο επιθετική στρατηγική πολιτιστικής διπλωματίας, με έμφαση σε παραδοσιακά ελληνικά στοιχεία του Αιγαίου, όπως ναυτικά έθιμα, τοπική αρχιτεκτονική και μουσικές παραδόσεις.

Η ανακοίνωση καταλήγει στο ότι η πολιτιστική ισχύς έχει εξελιχθεί σε βασικό εργαλείο διπλωματικού ανταγωνισμού. Εφόσον η Τουρκία «γεωπολιτικοποιεί» την πολιτιστική της κληρονομιά, η Ελλάδα οφείλει όχι μόνο να αντιδράσει, αλλά να ανακτήσει έδαφος μέσα από στρατηγική, θεσμική οργάνωση και διεθνή προβολή.

Ολόκληρη η ανακοίνωση του κόμματος:

Σε μια ακόμη κίνηση γεωπολιτικής και πολιτιστικής διπλωματίας, η Τουρκία επέλεξε πρόσφατα να καταθέσει χάρτες και συνοδευτικό υλικό στην UNESCO, επιχειρώντας να τεκμηριώσει την «ιστορική και παραδοσιακή της παρουσία» στο Αιγαίο. Αν και ο συγκεκριμένος εξειδικευμένος οργανισμός του ΟΗΕ δεν έχει άμεση αρμοδιότητα επί θαλάσσιων συνόρων, η τουρκική πρωτοβουλία δεν είναι καθόλου τυχαία. Εντάσσεται σε μια μακροπρόθεσμη στρατηγική «ήπιας ισχύος», με στόχο τη διαμόρφωση ενός αφηγήματος πολιτιστικής συνέχειας και κυριαρχίας στην περιοχή.

Η Τουρκία γνωρίζει ότι, σε επίπεδο διεθνούς δικαίου (UNCLOS), δεν έχει το πάνω χέρι στο Αιγαίο. Αντί να ακολουθήσει νομικές οδούς, όπου υστερεί, επιλέγει να οικοδομήσει ένα παράλληλο υπόβαθρο πολιτιστικής νομιμοποίησης. Χρησιμοποιεί την UNESCO, όχι ως διαιτητή συνόρων, αλλά ως εργαλείο καταγραφής και διεθνοποίησης πολιτιστικών στοιχείων που, κατά την Άγκυρα, αποτελούν μέρος της τουρκικής ταυτότητας, από παραδοσιακές τεχνικές έως γεωγραφικές τοποθεσίες με οθωμανικό παρελθόν.

Με αυτόν τον τρόπο, επιχειρεί να μεταφέρει το «παιχνίδι» από τον χάρτη του διεθνούς δικαίου στον «χάρτη της κληρονομιάς». Όσο περισσότερα πολιτιστικά στοιχεία εγγράφονται στον μηχανισμό της UNESCO, τόσο ευκολότερα θα μπορεί μελλοντικά να παρουσιάζει περιοχές, νησίδες και θαλάσσιες ζώνες ως χώρους «ιστορικού δεσμού» με τον τουρκικό κόσμο.

Τα επόμενα βήματα της Άγκυρας είναι προβλέψιμα και ανησυχητικά:

Πρώτον, αναμένεται να καταθέσει πολυεθνικούς φακέλους στην UNESCO, σε συνεργασία με άλλες χώρες (π.χ. Βουλγαρία, Αλβανία), για πολιτιστικά στοιχεία με κοινά χαρακτηριστικά, ώστε να αμβλύνει τον ελληνικό πολιτιστικό χαρακτήρα του Αιγαίου.

Δεύτερον, να εντείνει τη λεγόμενη μουσείο-διπλωματία, προβάλλοντας εκθέσεις και αφηγήσεις που αναδεικνύουν την οθωμανική κληρονομιά σε νησιά και παραλιακές ζώνες, νομιμοποιώντας τη «μνήμη» ως εργαλείο πολιτικής.

Τρίτον, να προωθήσει χαρτογραφικά τεκμήρια σε διεθνή φόρα (ICOMOS, ICCROM) με στόχο την κατοχύρωση ιστορικών «πολιτιστικών ερεισμάτων» στην περιοχή, τα οποία θα λειτουργούν μελλοντικά ως πολιτικό επιχείρημα.

Απέναντι σε αυτή τη στρατηγική, η Ελλάδα παραμένει, στην καλύτερη περίπτωση, αμυντική. Οι ελληνικές αρχές δεν έχουν αναπτύξει αντίστοιχο μηχανισμό πολιτιστικής διπλωματίας. Η εγγραφή πολιτιστικών στοιχείων στην UNESCO (π.χ. ρεμπέτικο, μεσογειακή διατροφή) γίνεται αποσπασματικά και χωρίς μακροπρόθεσμο σχεδιασμό, ενώ η παρουσία μας σε κρίσιμες επιτροπές είναι περιορισμένη. Κυρίως, απουσιάζει ένα ενιαίο αφήγημα που να τεκμηριώνει την ελληνική πολιτιστική συνέχεια στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο.

Η Ελλάδα οφείλει να ιδρύσει Μόνιμο Παρατηρητήριο Πολιτιστικής Κληρονομιάς, ένα θεσμικό όργανο που θα παρακολουθεί διεθνείς οργανισμούς όπως η UNESCO, θα καταγράφει κινήσεις τρίτων χωρών (όπως η Τουρκία) και θα προετοιμάζει ελληνικές υποψηφιότητες με σαφείς εθνικούς στόχους. Παράλληλα, χρειάζεται επιθετική πολιτιστική στρατηγική στον Κατάλογο Άυλης Κληρονομιάς, με καταγραφή στοιχείων του Αιγαίου και της νησιωτικής Ελλάδας (παραδοσιακά ναυτικά έθιμα, τοπική αρχιτεκτονική, θρησκευτικές πρακτικές, μουσική κ.ά.) ως ξεκάθαρα ελληνικά, όχι πολυεθνικά.

Απαραίτητη είναι και η ενίσχυση της ελληνικής παρουσίας σε επιτροπές λήψης αποφάσεων της UNESCO, καθώς και η σύνδεση πολιτιστικής κληρονομιάς με τον θαλάσσιο χωροταξικό σχεδιασμό. Όλα αυτά θα πρέπει να ενισχυθούν από μια δομημένη δημόσια διπλωματία και εκστρατείες ενημέρωσης τόσο στο εσωτερικό όσο και στο εξωτερικό.

Καθώς η Τουρκία «γεωπολιτικοποιεί» την πολιτιστική της κληρονομιά και αναζητά στηρίγματα για τις διεκδικήσεις της, η Ελλάδα φαίνεται να αγνοεί την αξία της πολιτιστικής ισχύος στον σύγχρονο διπλωματικό ανταγωνισμό. Το ερώτημα πλέον δεν είναι αν θα αντιδράσουμε, αλλά αν μπορούμε να ανακτήσουμε χαμένο έδαφος σε ένα πεδίο όπου δεν αρκούν τα δίκαια, αλλά απαιτείται στρατηγική προβολή τους.