Λίγους μήνες πριν ολοκληρωθεί η δεύτερη και τελευταία θητεία του, ο γενικός γραμματέας του ΟΗΕ Αντόνιο Γκουτέρες επανέφερε στο προσκήνιο ένα ζήτημα που εδώ και δεκαετίες στοιχειώνει τον διεθνή οργανισμό: την απουσία γυναίκας από την κορυφή της ιεραρχίας του. «Είναι καιρός τα Ηνωμένα Έθνη να έχουν γυναίκα επικεφαλής», δήλωσε με έμφαση, προσθέτοντας ότι δεν έχει «καμία απολύτως αμφιβολία». Μια φράση που ακούγεται αυτονόητη, αλλά αποκτά ιδιαίτερο βάρος αν αναλογιστεί κανείς ότι στα περίπου 81 χρόνια ύπαρξης του ΟΗΕ, το αξίωμα του γενικού γραμματέα δεν το έχει αναλάβει ούτε μία γυναίκα.
Ο Πορτογάλος διπλωμάτης, που υπηρετεί από το 2017, αποχωρεί στο τέλος της χρονιάς, ανοίγοντας επισήμως τη διαδικασία διαδοχής. Η επιλογή του επόμενου ή της επόμενης γενικής γραμματέως δεν είναι τυπική υπόθεση: απαιτεί εισήγηση του Συμβουλίου Ασφαλείας και τελική έγκριση από τη Γενική Συνέλευση. Πρόκειται για έναν μηχανισμό όπου οι γεωπολιτικοί συσχετισμοί, τα βέτο και οι άτυπες ισορροπίες συχνά υπερισχύουν κάθε συζήτησης περί θεσμικής ανανέωσης.
Θεσμική ρητορική ή πραγματική τομή;
Ο ίδιος ο Γκουτέρες παραδέχεται ότι το ζήτημα δεν αφορά μόνο τα Ηνωμένα Έθνη, αλλά συνολικά τις ηγετικές θέσεις στον πλανήτη. «Είτε πρόκειται για τον ΟΗΕ είτε για τις πιο ισχυρές χώρες του κόσμου, είναι καιρός να δούμε γυναίκες να αναλαμβάνουν», ανέφερε, αγγίζοντας μια βαθύτερη αντίφαση: ο διεθνής οργανισμός που διακηρύσσει την ισότητα, τα ανθρώπινα δικαιώματα και τη συμπερίληψη, παραμένει στην κορυφή του ένας κατεξοχήν ανδροκρατούμενος θεσμός.
Στο ίδιο μήκος κύματος κινείται και η πρόεδρος της Γενικής Συνέλευσης, Ανναλένα Μπέρμποκ, η οποία έχει παροτρύνει τα κράτη-μέλη να προτείνουν γυναίκες υποψήφιες έως τις αρχές Απριλίου. Η παρέμβασή της, ωστόσο, αναδεικνύει και το πρόβλημα: η έλλειψη ονομάτων. Μέχρι στιγμής, μόνη επίσημη υποψηφιότητα είναι εκείνη που υπέβαλε η Αργεντινή, προτείνοντας τον Ραφαέλ Γκρόσι, γενικό διευθυντή του Διεθνούς Οργανισμού Ατομικής Ενέργειας.
Η διαδοχή Γκουτέρες και το έλλειμμα αξιοπιστίας
Το γεγονός ότι, παρά τη δημόσια ρητορική υπέρ της γυναικείας ηγεσίας, οι υποψηφιότητες παραμένουν ανδρικές, αποκαλύπτει το δομικό έλλειμμα του συστήματος. Δεν πρόκειται απλώς για ζήτημα συμβολισμού. Η απουσία γυναίκας από την ηγεσία του ΟΗΕ υπονομεύει την αξιοπιστία του οργανισμού σε μια εποχή όπου καλείται να διαχειριστεί πολέμους, ανθρωπιστικές κρίσεις και βαθιές κοινωνικές ανισότητες.
Η επιλογή μιας γυναίκας γενικής γραμματέως θα μπορούσε να αποτελέσει μια ουσιαστική τομή, όχι επειδή το φύλο εγγυάται διαφορετική πολιτική, αλλά επειδή θα έστελνε το μήνυμα ότι ο ΟΗΕ είναι ικανός να υπερβεί τις ίδιες του τις αγκυλώσεις. Αν, αντίθετα, η διαδοχή Γκουτέρες καταλήξει σε ακόμη έναν άνδρα «συναίνεσης», τότε οι δηλώσεις περί ισότητας θα παραμείνουν αυτό που συχνά είναι στον διεθνή λόγο: εύηχα συνθήματα χωρίς πραγματικό αντίκρισμα.
Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν «ήρθε η ώρα» για γυναίκα γενική γραμματέα. Η ώρα έχει περάσει προ πολλού. Το ερώτημα είναι αν τα κράτη-μέλη είναι διατεθειμένα να σπάσουν ένα ιστορικό μοτίβο εξουσίας ή αν ο ΟΗΕ θα συνεχίσει να μιλά για ισότητα από ένα βήμα που παραμένει κλειστό για τις μισές κοινωνίες του πλανήτη.
