Ρεπορτάζ: Κώστας Κατίκος
Ο Οργανισμός Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (ΟΟΣΑ) απευθύνει μια διπλή προειδοποίηση προς την Ελλάδα, εστιάζοντας στα δύο μεγάλα ζητήματα του ασφαλιστικού και του δημογραφικού. Σύμφωνα με τον Οργανισμό, τα δύο αυτά θέματα είναι άρρηκτα συνδεδεμένα και από κοινού ευθύνονται για τη δημοσιονομική ισορροπία της ελληνικής οικονομίας κατά τα επόμενα χρόνια.
Η ανάλυση του ΟΟΣΑ για τη γήρανση του πληθυσμού
Σε έκθεση που εκπονήθηκε από το Κέντρο Κρήτης του ΟΟΣΑ για τη δυναμική των πληθυσμών, επισημαίνεται ότι η γήρανση του πληθυσμού αυξάνει σημαντικά τις δημόσιες δαπάνες, κυρίως για συντάξεις και υγειονομική περίθαλψη. Αυτή η εξέλιξη δημιουργεί έντονες δημοσιονομικές πιέσεις, για την αντιμετώπιση των οποίων κρίσιμο ρόλο διαδραματίζουν οι μεταρρυθμίσεις στο συνταξιοδοτικό σύστημα. Λόγω της γήρανσης του πληθυσμού και της αύξησης των συνταξιοδοτικών δαπανών, η έκθεση τονίζει ότι θα χρειαστεί να ληφθούν μέτρα για την παράταση του εργασιακού βίου. Αυτό περιλαμβάνει την αύξηση των ορίων ηλικίας συνταξιοδότησης και τη διακοπή των πρόωρων αποχωρήσεων, παράλληλα με την παροχή περισσότερων κινήτρων για την αύξηση της απασχόλησης στις ηλικίες 54 έως 75 ετών.
Σύμφωνα με τις μακροπρόθεσμες προβλέψεις του ΟΟΣΑ, η μείωση των οδών πρόωρης συνταξιοδότησης και η διατήρηση της αύξησης των πραγματικών ηλικιών συνταξιοδότησης κατά τα δύο τρίτα των μελλοντικών αυξήσεων στο προσδόκιμο ζωής θα μπορούσε να μειώσει τη δημοσιονομική πίεση για συντάξεις και περίθαλψη κατά μέσο όρο κατά περίπου 2,7% του ΑΕΠ το 2060. Για την Ελλάδα, η μείωση αυτή φτάνει στις 4 μονάδες, από 43% του ΑΕΠ σε 39%. Αυτό συμβαίνει διότι η προσαρμογή που θα απαιτηθεί θα είναι μεγαλύτερη, καθώς τα όρια ηλικίας συνταξιοδότησης έχουν συνδεθεί με το προσδόκιμο ζωής, αλλά η πρώτη αύξηση στις ηλικίες συνταξιοδότησης έχει μετατεθεί για την 1η Ιανουαρίου 2030. Από εκεί και πέρα, ανά τρία χρόνια, οι ηλικίες συνταξιοδότησης θα επανεξετάζονται.
Η πραγματική ηλικία συνταξιοδότησης και οι επιπτώσεις
Η πραγματική ηλικία συνταξιοδότησης στην Ελλάδα είναι κάτω από 60 έτη για τις γυναίκες και μεταξύ 62 και 64 ετών για τους άνδρες. Η πρόβλεψη, με βάση τις επερχόμενες αλλαγές, είναι για όρια ηλικίας συνταξιοδότησης στα 64 έτη τόσο για τους άνδρες όσο και για τις γυναίκες. Το μεγαλύτερο βάρος των αλλαγών θα πέσει κυρίως στις πλάτες των σημερινών τριαντάρηδων, καθώς θα χρειαστούν περισσότερα χρόνια για να πάρουν σύνταξη από όσα εργάστηκαν οι πατεράδες τους.
Παράλληλα, ο ΟΟΣΑ ανοίγει και θέμα πρόσθετων φορολογικών παρεμβάσεων που θα τονώσουν τα έσοδα του κράτους, ώστε να αντιμετωπιστούν οι επιπτώσεις της γήρανσης του πληθυσμού και των αυξημένων αναγκών για συντάξεις και περίθαλψη των ηλικιωμένων ομάδων του πληθυσμού.
Οι προτάσεις του Οργανισμού για την Ελλάδα
Αναφορικά με την Ελλάδα, ο Οργανισμός αναφέρει τα εξής:
- Αν καταργηθούν οι πρόωρες συνταξιοδοτήσεις και αυξηθεί η πραγματική ηλικία εξόδου, η απασχόληση των μεγαλύτερων εργαζομένων θα μπορούσε να αυξηθεί κατά περίπου 6,7 ποσοστιαίες μονάδες.
- Η Ελλάδα, όπως και άλλες χώρες, έχει σημαντικά περιθώρια βελτίωσης μέσω της μείωσης αντικινήτρων εργασίας, της ενίσχυσης της απασχόλησης των γυναικών και της εισαγωγής ευέλικτων μορφών συνταξιοδότησης, όπως ο συνδυασμός εργασίας και σύνταξης.
- Η δημοσιονομική βιωσιμότητα απέναντι στη γήρανση δεν μπορεί να επιτευχθεί με ένα μόνο μέτρο. Απαιτείται συνδυασμός μεταρρυθμίσεων στις συντάξεις, αύξησης της απασχόλησης των μεγαλύτερων ηλικιών, αποδοτικότερου συστήματος υγείας και προσεκτικά σχεδιασμένης φορολογικής πολιτικής.
Οι φορολογικές πολιτικές που προτείνει ως γενικό πλαίσιο ο ΟΟΣΑ, και όχι ειδικά για την Ελλάδα, μπορούν να συμβάλουν στη χρηματοδότηση των αυξανόμενων δαπανών. Ως πιθανές επιλογές, σύμφωνα πάντα με την έκθεση του Οργανισμού, περιλαμβάνονται:
- Αύξηση φόρων κατανάλωσης, όπως ο ΦΠΑ.
- Αύξηση φόρου εισοδήματος, με προσοχή στις επιπτώσεις στην εργασία.
- Μεγαλύτερη φορολόγηση κεφαλαίου.
- Αξιοποίηση φόρων ακίνητης περιουσίας και κληρονομιάς.
- Περιβαλλοντικοί φόροι.
Η επιλογή του "φορολογικού μείγματος", επισημαίνεται στην έκθεση, εξαρτάται από τη δομή κάθε οικονομίας και την ανάγκη ισορροπίας μεταξύ ανάπτυξης και ισότητας.
Σενάρια για την απασχόληση και τη δημοσιονομική ισορροπία
Στα σενάρια που περιλαμβάνει η έκθεση γίνονται εκτιμήσεις για τις επιπτώσεις στο ποσοστό απασχόλησης των ατόμων ηλικίας 55 έως 74 ετών με αύξηση της κανονικής ηλικίας συνταξιοδότησης κατά ένα έτος, μαζί με την εξάλειψη των διαφορών ηλικίας μεταξύ της κανονικής και της πρόωρης συνταξιοδότησης. Στην περίπτωση αυτή, το ποσοστό απασχόλησης στις ηλικίες 55 έως 74 ετών μπορεί να αυξηθεί έως και 10 μονάδες, από 28% να φτάσει στο 38%.
Με ένα δεύτερο σενάριο, που προβλέπει τερματισμό των πρόωρων συνταξιοδοτήσεων και αύξηση των ορίων ηλικίας κατά τα δύο τρίτα της αύξησης του προσδόκιμου ζωής μετά τα 65, το κέρδος, πέρα από την αύξηση των ποσοστών απασχόλησης, περνάει και στη δημοσιονομική ισορροπία του ασφαλιστικού συστήματος, καθώς οι μελλοντικές δαπάνες συγκρατούνται κατά 4,2%.
Το μοντέλο "μερικής συνταξιοδότησης" με εργασία
Ένα νέο δεδομένο που αναδεικνύει η έκθεση του Κέντρου Κρήτης του ΟΟΣΑ για τη δυναμική των πληθυσμών είναι και η μετάβαση σε "ευέλικτα συνταξιοδοτικά προγράμματα". Αυτά τα προγράμματα παρέχουν στους ηλικιωμένους εργαζομένους την επιλογή να συνεχίσουν να εργάζονται, συχνά με μερική απασχόληση, ενώ λαμβάνουν τουλάχιστον μερική σύνταξη.
Οι πιο ευέλικτες μορφές συνταξιοδότησης έχουν αποκτήσει αυξανόμενο πολιτικό ενδιαφέρον λόγω της γήρανσης του εργατικού δυναμικού και της ανάγκης ενίσχυσης των κινήτρων εργασίας μεταξύ των ηλικιωμένων. Τα συνταξιοδοτικά συστήματα σε πολλές χώρες του ΟΟΣΑ επιτρέπουν ήδη τον συνδυασμό εργασίας και συντάξεων μετά την κανονική ηλικία συνταξιοδότησης. Μια σειρά από πολιτικές πρωτοβουλίες έχουν επίσης εφαρμοστεί για την επέκταση των ευέλικτων επιλογών συνταξιοδότησης, συμπεριλαμβανομένης της δυνατότητας συνδυασμού λήψης σύνταξης και εργασίας πριν από τη νόμιμη ηλικία συνταξιοδότησης, όπως συμβαίνει σε χώρες όπως η Εσθονία, η Αυστρία, η Γαλλία και η Ισπανία.
Ενώ τα σταδιακά συνταξιοδοτικά προγράμματα, δηλαδή η μετάβαση από την πλήρη απασχόληση στη μερική απασχόληση σε μεγαλύτερες ηλικίες, μπορούν να ενθαρρύνουν την παράταση του εργασιακού βίου, είναι απαραίτητο να διασφαλιστεί ότι εξ ορισμού δεν προκαλούν επιδότηση της μερικής απασχόλησης ή ακόμα και πρόωρη αποχώρηση από την εργασία. Κάτι τέτοιο θα μπορούσε να μειώσει, αντί να ενισχύσει, την αποτελεσματική προσφορά εργασίας των ηλικιωμένων.
