Παραπληροφόρηση: το στοχευμένο όπλο της προπαγάνδας

Η παραπληροφόρηση αποτελεί ένα από τα πιο επικίνδυνα φαινόμενα της εποχής μας. Δεν πρόκειται για ένα απλό λάθος, για μια βιαστική εκτίμηση ή για μια ατεκμηρίωτη προσωπική άποψη που διακινείται στον δημόσιο λόγο. Πρόκειται για μια συστηματική ή ανεύθυνη διαστρέβλωση της πραγματικότητας, η οποία δηλητηριάζει την κοινωνία, θολώνει την κρίση των πολιτών και μετατρέπει την ενημέρωση σε πεδίο σύγχυσης, χειραγώγησης και προπαγάνδας.

Το φαινόμενο των καιρών είναι ξεκάθαρο: όλοι εμφανίζονται να γνωρίζουν τα πάντα. Όλοι δηλώνουν ειδικοί επί παντός επιστητού. Άνθρωποι χωρίς επαρκή γνώση, χωρίς έρευνα, χωρίς τεκμηρίωση και πολλές φορές χωρίς στοιχειώδη αίσθηση ευθύνης, διακινούν απόψεις ως βεβαιότητες και ψευδείς πληροφορίες ως αποκαλύψεις. Άλλοτε το κάνουν για να εξυπηρετήσουν τον εγωισμό τους, άλλοτε για να υπηρετήσουν ένα κομματικό, ιδεολογικό ή προσωπικό αφήγημα, και άλλοτε απλώς για να συμμετάσχουν στον θόρυβο της δημόσιας συζήτησης.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή διακρίνει την παραπληροφόρηση από την εσφαλμένη πληροφόρηση. Η παραπληροφόρηση αφορά ψευδές ή παραπλανητικό περιεχόμενο που διαδίδεται με πρόθεση εξαπάτησης ή με σκοπό οικονομικό ή πολιτικό όφελος, ενώ η εσφαλμένη πληροφόρηση μπορεί να διακινείται χωρίς κακόβουλη πρόθεση, προκαλώντας όμως και αυτή σοβαρή βλάβη στον δημόσιο διάλογο. Η διάκριση αυτή είναι κρίσιμη, διότι δείχνει πως το πρόβλημα δεν περιορίζεται μόνο στους επαγγελματίες της προπαγάνδας. Αφορά και όσους, από άγνοια, φανατισμό ή αμέλεια, αναπαράγουν ψεύδη χωρίς να ελέγχουν την προέλευσή τους.

Η κοινωνία μέσα στα θολά νερά της πληροφορίας

Ο κόσμος έχει κουραστεί. Έχει κουραστεί από τις κραυγές, τις μισές αλήθειες, τις κατασκευασμένες ειδήσεις, τα κομματικά σημειώματα, τους αυτόκλητους αναλυτές και τους μηχανισμούς που βαφτίζουν την προπαγάνδα «ενημέρωση». Παρ’ όλα αυτά, δεν παύει να αναζητά την αλήθεια. Το πρόβλημα είναι ότι αναγκάζεται να την αναζητά μέσα σε θολά νερά.

Η πολιτική δυστοπία, η δυσοσμία των σκανδάλων, η ατιμωρησία των ισχυρών και η κατάρρευση της εμπιστοσύνης στους θεσμούς δημιουργούν το ιδανικό περιβάλλον για την εξάπλωση της παραπληροφόρησης. Εκεί όπου η σοβαρότητα απουσιάζει, το ψέμα αποκτά ταχύτητα. Εκεί όπου η ευθύνη εξαφανίζεται, η συκοφαντία γίνεται εργαλείο. Εκεί όπου ο δημόσιος λόγος υποκαθίσταται από κραυγές, η αλήθεια χάνει τη φωνή της.

Σύμφωνα με στοιχεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, το 83% των πολιτών θεωρεί ότι η παραπληροφόρηση απειλεί τη δημοκρατία, ενώ το 51% δηλώνει πως έχει εκτεθεί σε παραπληροφόρηση στο διαδίκτυο. Παράλληλα, το 63% των νεότερων Ευρωπαίων αναφέρει ότι συναντά ψευδείς ειδήσεις περισσότερο από μία φορά την εβδομάδα. Τα στοιχεία αυτά αποδεικνύουν ότι δεν μιλάμε για περιθωριακό φαινόμενο, αλλά για μια συστημική απειλή στον τρόπο με τον οποίο οι πολίτες αντιλαμβάνονται την πραγματικότητα.

Η παραπληροφόρηση ευδοκιμεί εκεί όπου απουσιάζει η ευθύνη. Όταν κανείς δεν τιμωρείται για τα ψεύδη του, συνεχίζει να τα παράγει. Όταν η δημόσια σφαίρα λειτουργεί χωρίς κανόνες σοβαρότητας, τότε το ψέμα αποκτά μεγαλύτερη δύναμη από την τεκμηριωμένη αλήθεια. Όταν τα κόμματα, οι μηχανισμοί, οι κόλακες και οι κατακριτές λειτουργούν με όρους σκοπιμότητας, τότε η ενημέρωση παύει να είναι λειτούργημα και μετατρέπεται σε εργαλείο επιρροής.

Το ψέμα ως πολιτικό εργαλείο

Το πρόβλημα δεν είναι μόνο οι πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης. Είναι και η νοοτροπία. Είναι η ευκολία με την οποία κάποιος αναπαράγει μια πληροφορία επειδή τον βολεύει. Είναι η απροθυμία να ελέγξει την πηγή. Είναι η ανάγκη να επιβεβαιώσει αυτό που ήδη πιστεύει. Είναι ο φανατισμός που προηγείται της σκέψης. Είναι η κομματική τύφλωση που κάνει τον πολίτη να αποδέχεται ως αλήθεια ό,τι υπηρετεί την παράταξή του και να απορρίπτει ως ψέμα ό,τι τον ενοχλεί.

Ο ΟΟΣΑ έχει επισημάνει ότι η διάδοση ψευδών και παραπλανητικών πληροφοριών μπορεί να ενισχύσει την πόλωση, να υπονομεύσει την εφαρμογή δημόσιων πολιτικών και να διαβρώσει την εμπιστοσύνη στους δημοκρατικούς θεσμούς. Αυτό ακριβώς βλέπουμε να συμβαίνει. Η παραπληροφόρηση δεν προκαλεί μόνο σύγχυση. Δημιουργεί κοινωνικά στρατόπεδα, διαλύει την κοινή λογική, ακυρώνει την τεκμηριωμένη συζήτηση και οδηγεί τους πολίτες στην καχυποψία απέναντι σε όλα και σε όλους.

Η προπαγάνδα δεν χρειάζεται πάντοτε να πείσει πλήρως. Της αρκεί να μπερδέψει. Να δημιουργήσει αμφιβολία. Να κάνει τον πολίτη να πει: «όλοι ίδιοι είναι», «κανείς δεν λέει την αλήθεια», «δεν βγάζεις άκρη». Εκεί βρίσκεται η πραγματική της ισχύς. Όταν η αλήθεια και το ψέμα εμφανίζονται ως δύο ισοδύναμες απόψεις, τότε η δημοκρατία έχει ήδη τραυματιστεί. Διότι η δημοκρατία δεν μπορεί να λειτουργήσει χωρίς ενημερωμένους πολίτες, χωρίς αξιόπιστη πληροφόρηση και χωρίς στοιχειώδη σεβασμό στα γεγονότα.

Η UNESCO, μέσα από το εγχειρίδιό της για τη δημοσιογραφία, τις ψευδείς ειδήσεις και την παραπληροφόρηση, έχει αναδείξει την ανάγκη εκπαίδευσης δημοσιογράφων και πολιτών στην αναγνώριση, στον έλεγχο και στην αντιμετώπιση της παραπλανητικής πληροφορίας. Η απάντηση, επομένως, δεν μπορεί να είναι μόνο θεσμική ή τεχνολογική. Πρέπει να είναι και παιδευτική. Χρειάζεται κριτική σκέψη, γνώση, επαγγελματική δεοντολογία και πολιτική ευθύνη.

Η ευθύνη κομμάτων, μέσων και πολιτών

Οι ψηφιακές πλατφόρμες έχουν, αναμφίβολα, τεράστια ευθύνη. Η Ευρωπαϊκή Ένωση, μέσω του Digital Services Act, έχει επιβάλει αυξημένες υποχρεώσεις διαφάνειας και λογοδοσίας στις μεγάλες διαδικτυακές πλατφόρμες, ζητώντας να εντοπίζουν και να περιορίζουν συστημικούς κινδύνους, μεταξύ των οποίων και η ενίσχυση της παραπληροφόρησης από τους αλγορίθμους τους. Το πρόβλημα, λοιπόν, δεν είναι απλώς ατομικό. Είναι και δομικό. Οι πλατφόρμες κερδίζουν από την προσοχή, και η προσοχή συχνά κερδίζεται πιο εύκολα με θυμό, φόβο, υπερβολή και σύγκρουση.

Η παραπληροφόρηση δεν είναι αθώα. Δεν είναι «κουβέντα να γίνεται». Δεν είναι απλή υπερβολή του καφενείου ούτε αδέξια έκφραση γνώμης. Όταν ένα ψέμα διαδίδεται μαζικά, μπορεί να επηρεάσει εκλογές, να καταστρέψει υπολήψεις, να συγκαλύψει σκάνδαλα, να αποπροσανατολίσει την κοινωνία και να προστατεύσει εκείνους που έχουν συμφέρον να μη φανεί η αλήθεια.

Γι’ αυτό απαιτείται σοβαρότητα. Από τα κόμματα, από τα μέσα ενημέρωσης, από τους δημοσιογράφους, από τους πολίτες και από όλους όσοι συμμετέχουν στον δημόσιο λόγο. Η ελευθερία της έκφρασης δεν είναι άδεια διακίνησης ψεύδους. Η κριτική δεν είναι συκοφαντία. Η άποψη δεν είναι γεγονός. Και η προπαγάνδα δεν γίνεται αλήθεια επειδή επαναλαμβάνεται πολλές φορές.

Η κοινωνία δεν έχει ανάγκη από περισσότερους θορύβους. Έχει ανάγκη από περισσότερη αλήθεια. Από καθαρό λόγο. Από στοιχεία. Από τεκμηρίωση. Από ανθρώπους που δεν γράφουν και δεν μιλούν για να υπηρετήσουν αφηγήματα, αλλά για να φωτίσουν την πραγματικότητα. Διότι όταν η παραπληροφόρηση κυριαρχεί, δεν χάνει μόνο η ενημέρωση. Χάνει η ίδια η δημοκρατία.