Παυλόπουλος: Το απόρρητο των επικοινωνιών είναι θεμέλιο της Δημοκρατίας

Ο πρώην Πρόεδρος της Δημοκρατίας, ακαδημαϊκός και επίτιμος καθηγητής της Νομικής Σχολής του ΕΚΠΑ, Προκόπιος Παυλόπουλος, αναφέρθηκε στη σημασία της προστασίας του απορρήτου των επικοινωνιών ως βασικής εγγύησης της ελευθερίας, της δημοκρατίας και του κράτους δικαίου. Η τοποθέτηση αυτή έγινε κατά την παρουσίαση της μονογραφίας της Αικατερίνας Παπανικολάου με τίτλο «Επικοινωνιακό απόρρητο και Εθνική Ασφάλεια», η οποία κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Σάκκουλα.

Ο κ. Παυλόπουλος χαρακτήρισε το βιβλίο ως την πληρέστερη σύγχρονη μελέτη για την ερμηνεία και την εφαρμογή του άρθρου 19 του Συντάγματος. Επισήμανε ότι η συγγραφέας εξετάζει το απόρρητο των επικοινωνιών όχι απομονωμένα, αλλά σε άμεση σύνδεση με τις αρχές της διάκρισης των εξουσιών και του κράτους δικαίου, καθώς και με τις εγγυήσεις που παρέχουν το διεθνές και το ευρωπαϊκό δίκαιο.

Η ανάγκη στενής ερμηνείας της εθνικής ασφάλειας

Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στην ανάγκη στενής ερμηνείας της έννοιας της «εθνικής ασφάλειας». Ο πρώην Πρόεδρος υπογράμμισε ότι αυτή δεν μπορεί να χρησιμοποιείται ως γενική και αόριστη βάση για τον περιορισμό ενός θεμελιώδους δικαιώματος. Όπως ανέφερε, στο επίκεντρο του άρθρου 19 πρέπει να βρίσκεται η προστασία του απορρήτου των επικοινωνιών, ενώ κάθε εξαίρεση οφείλει να εφαρμόζεται υπό αυστηρές προϋποθέσεις και με ουσιαστικό δικαστικό έλεγχο.

Αναφερόμενος στο σκάνδαλο των υποκλοπών, ο κ. Παυλόπουλος έκανε λόγο για μια σοβαρή δοκιμασία των θεσμικών αντοχών του Συντάγματος. Επισήμανε ότι η υπερβολικά διευρυμένη επίκληση της εθνικής ασφάλειας, σε συνδυασμό με την ανεπαρκή λειτουργία των θεσμικών αντιβάρων, μπορεί να οδηγήσει σε επικίνδυνες εκτροπές και σε σταδιακή αποδυνάμωση της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας.

Οι συνέπειες των ανεξέλεγκτων παρακολουθήσεων

Κλείνοντας, προειδοποίησε ότι πρακτικές ανεξέλεγκτης παρακολούθησης δεν πλήττουν μόνο ατομικά δικαιώματα, αλλά υπονομεύουν συνολικά την εμπιστοσύνη των πολιτών στους δημοκρατικούς θεσμούς. Δημιουργούν, όπως είπε, συνθήκες που παραπέμπουν σε σκοτεινές περιόδους αυταρχικής εξουσίας.

Στην παρέμβασή του, ο κ. Παυλόπουλος επισήμανε, μεταξύ άλλων, ότι η μονογραφία της κας Παπανικολάου συνιστά την πιο ολοκληρωμένη σύγχρονη μελέτη για την ερμηνεία και την εφαρμογή των διατάξεων του άρθρου 19 του Συντάγματος. Η μελέτη προσεγγίζει την ερμηνεία με μια μέθοδο που επιτρέπει την κατανόηση του πώς η ρυθμιστική ιδιοσυστασία του κανονιστικού πλαισίου συμπυκνώνει πολλά από τα ουσιώδη ερμηνευτικά προβλήματα και διλήμματα της θεωρίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων.

Η ερμηνευτική προσπάθεια κατευθύνεται στην αναζήτηση των θεσμικών παραμέτρων της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας ως εγγύησης της ελευθερίας, αλλά και των αιτίων της σύγχρονης κρίσης που διατρέχει το θεσμικό της οικοδόμημα. Η κρίση αυτή, με διεθνείς διαστάσεις, εντοπίζεται στη δραματική συρρίκνωση της εμβέλειας των θεσμικών αντιβάρων.

Το πλεονέκτημα της μελέτης θεμελιώνεται διττώς: πρώτον, μέσω της ερμηνευτικής προσέγγισης των διατάξεων του άρθρου 19 εντός του ρυθμιστικού πεδίου του διεθνούς και του ευρωπαϊκού δικαίου, και δεύτερον, μέσω της αντικειμενικής αναφοράς στο σκάνδαλο των υποκλοπών στην Ελλάδα, το οποίο δοκίμασε τις κανονιστικές αντοχές του Συντάγματος.

Η κα Παπανικολάου ερευνά τις σύγχρονες «περιπέτειες» της ερμηνείας και εφαρμογής των διατάξεων του άρθρου 19 υπό το πρίσμα της περιοριστικής ρήτρας της εθνικής ασφάλειας. Οδηγείται στο συμπέρασμα ότι η ερμηνεία και η εφαρμογή των εγγυήσεων του άρθρου 19 νοείται μόνο με πλήρη αξιοποίηση των εγγυήσεων των αρχών της διάκρισης των εξουσιών και του κράτους δικαίου. Μόνο με τη συνδρομή αυτών των εγγυήσεων καθίσταται εφικτή η εφαρμογή των διατάξεων, σύμφωνα με την οποία η στενή ερμηνεία της εθνικής ασφάλειας διασφαλίζει τον πυρήνα του θεμελιώδους δικαιώματος.

Η διασφάλιση αυτή συντρέχει αποκλειστικά όταν η αντιμετώπιση της εθνικής ασφάλειας από την εκτελεστική εξουσία τελεί υπό την προϋπόθεση του σεβασμού της αρχής του κράτους δικαίου, με την κατάλληλη και έγκαιρη λειτουργία του κυρωτικού μηχανισμού των δικαιοδοτικών οργάνων. Συμπερασματικά, στο κανονιστικό πλαίσιο του άρθρου 19, sedes materiae της ερμηνείας και εφαρμογής πρέπει να είναι η προστασία της ακώλυτης άσκησης του δικαιώματος του απορρήτου των επικοινωνιών, και η επίκληση της εθνικής ασφάλειας δεν μπορεί να θίξει τον πυρήνα του.

Αξιοποιώντας τα ερμηνευτικά αυτά εφόδια, η κα Παπανικολάου ξεκινά από τη «ρίζα του κακού» που αποτελεί την αιτία για την εκτροπή των κρατικών οργάνων στην εφαρμογή του άρθρου 19. Το σκάνδαλο των υποκλοπών, χαίνουσα πληγή στην καρδιά του κράτους δικαίου, οφείλεται στο ότι τα αρμόδια όργανα της εκτελεστικής εξουσίας, με την ανοχή ορισμένων δικαιοδοτικών οργάνων, ερμήνευσαν τις διατάξεις του άρθρου 19 ως εάν το προστατευόμενο έννομο αγαθό εντοπίζεται πρωτίστως στην εθνική ασφάλεια και όχι στην προστασία του δικαιώματος του απορρήτου.

Ο τρόπος με τον οποίο η συγγραφέας αντιμετωπίζει τη δραματική «σύμπλευση» εκτελεστικής και δικαστικής εξουσίας επιτρέπει να καταδειχθεί σε ποιες ολισθηρές ατραπούς ωθούνται οι θεσμοί της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας. Τέτοιες εκτροπές ροκανίζουν τα θεμέλια της δημοκρατίας και παραπέμπουν σε εποχές και ανάλογες τυραννικές εξουσίες που θυμίζουν Κάφκα, ιδίως στη «Δίκη» και στον «Πύργο», ή και την ταινία «Οι ζωές των άλλων».