Πιέσεις στην ανεξαρτησία των κεντρικών τραπεζών

Η αυτονομία των κεντρικών τραπεζών βρίσκεται ξανά στο επίκεντρο έντονων πιέσεων, καθώς καλούνται να εφαρμόσουν αντιλαϊκά μέτρα για την αντιμετώπιση της εκρηκτικής ανόδου των τιμών. Αυτή η κατάσταση προκαλεί πολιτικές παρεμβάσεις που, σύμφωνα με νυν και πρώην αξιωματούχους, ενδέχεται να υπονομεύσουν την εμπιστοσύνη των αγορών και να επιδεινώσουν την οικονομική κρίση. Το φαινόμενο αυτό δεν είναι τοπικό, αλλά αποκτά παγκόσμιες διαστάσεις, επηρεάζοντας τόσο ανεπτυγμένες όσο και αναδυόμενες οικονομίες.

Ο πληθωρισμός έχει επιταχυνθεί δραματικά σε διεθνές επίπεδο, με αφετηρία την έκρηξη του πολέμου στο Ιράν, που πυροδότησε μια πρωτοφανή άνοδο στις τιμές του πετρελαίου. Ως αποτέλεσμα, οι κεντρικές τράπεζες αναγκάστηκαν να αυξήσουν απότομα τα επιτόκια ή να αναβάλουν τις προγραμματισμένες μειώσεις τους, σε μια απέλπιδα προσπάθεια να αποτρέψουν τη μετατροπή ενός προσωρινού σοκ σε μια μόνιμη και διάχυτη πληθωριστική κρίση. Η στρατηγική αυτή, αν και απαραίτητη, δημιουργεί τριβές με την πολιτική ηγεσία.

"Είναι εύκολο να είσαι ανεξάρτητο μέλος της κεντρικής τράπεζας όταν ο πληθωρισμός είναι χαμηλός... και είναι πολύ πιο περίπλοκο όταν ο πληθωρισμός είναι υψηλός και πρέπει να κάνεις πράγματα που δεν αρέσουν στον κόσμο", δήλωσε χαρακτηριστικά ο Χέλγκε Μπέργκερ, αναπληρωτής διευθυντής του Ευρωπαϊκού Τμήματος του ΔΝΤ, μιλώντας σε πρόσφατο συνέδριο. "Είναι μάχη σώμα με σώμα", πρόσθεσε, υπογραμμίζοντας την ανάγκη για άμεση διόρθωση της τρέχουσας κατάστασης.

Πολιτικές παρεμβάσεις και η πρόκληση της αξιοπιστίας

Η πιο χαρακτηριστική περίπτωση πολιτικής πίεσης είναι οι επανειλημμένες εκκλήσεις του Προέδρου των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ, προς την Ομοσπονδιακή Τράπεζα (Fed) για μείωση των επιτοκίων. Ωστόσο, όπως επισημαίνουν στελέχη κεντρικών τραπεζών, η πολιτική πίεση είναι ευρέως διαδεδομένη και συχνά εκδηλώνεται με πιο διακριτικούς τρόπους σε άλλες χώρες. Από ορισμένες κεντρικές τράπεζες ζητείται να προσαρμόσουν τη νομισματική τους πολιτική για να υποστηρίξουν βιομηχανικούς στόχους, άλλες δέχονται πιέσεις να μεταφέρουν τα κέρδη τους στους κρατικούς προϋπολογισμούς, ενώ σε κάποιες ανατίθενται αντικρουόμενες εντολές που καθιστούν το έργο τους δυσχερές.

Παράλληλα, τα υψηλά επίπεδα δημόσιου χρέους λειτουργούν ως ένας de facto περιορισμός της ανεξαρτησίας. Το περιθώριο για αυστηρότερη νομισματική πολιτική στενεύει, καθώς τα υψηλότερα επιτόκια, που αποτελούν τη συνήθη θεραπεία για τον πληθωρισμό, εγκυμονούν τον κίνδυνο πρόκλησης κρίσης χρέους. Μόλις οι αγορές αρχίσουν να αμφιβάλλουν ότι μια κεντρική τράπεζα ενεργεί ανεξάρτητα, αρχίζουν να προεξοφλούν μια χαλαρή νομισματική πολιτική, καθιστώντας ακόμη πιο δύσκολο τον έλεγχο των αυξήσεων των τιμών.

"Η ανεξαρτησία συχνά θεωρείται δεδομένη όταν λειτουργεί, αλλά είναι δύσκολο να αποκατασταθεί όταν έχει υποστεί ζημιά", δήλωσε ο Μπούρκχαρντ Μπαλζ, μέλος του διοικητικού συμβουλίου της Bundesbank. "Η νομισματική πολιτική χρειάζεται προστασία από βραχυπρόθεσμα πολιτικά κίνητρα, εάν θέλει να εξασφαλίσει τη σταθερότητα των τιμών", τόνισε, υπογραμμίζοντας την ανάγκη για θεσμικές θωρακίσεις.

Αυτοκριτική για την καθυστερημένη αντίδραση

Πάντως, δεν έλειψε και η αυτοκριτική από το βήμα του συνεδρίου. Ορισμένοι ομιλητές υποστήριξαν ότι η αργή αντίδραση των κεντρικών τραπεζών στην έξαρση του πληθωρισμού το 2021-22 έπληξε επίσης την αξιοπιστία τους. Οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής χαρακτήρισαν το φαινόμενο ως παροδικό για μήνες, προτού αντιληφθούν την πραγματική του έκταση και ξεκινήσουν έναν από τους ταχύτερους κύκλους νομισματικής σύσφιξης που έχουν καταγραφεί ποτέ.

"Γιατί αντέδρασαν εκ των υστέρων; Ένας από τους λόγους, νομίζω, είναι η τάση και η εμμονή μας να είμαστε αυτό που ονομάζεται εξαρτημένοι από τα δεδομένα", δήλωσε ο πρώην διοικητής της Τράπεζας του Ισραήλ, Jacob Frenkel. "Η εξάρτηση από τα δεδομένα σημαίνει ότι, μέχρι να δω αυτό να συμβαίνει, δεν πρόκειται να αντιδράσω. Εξ ορισμού, όταν τα πράγματα έχουν ήδη συμβεί, αντιδράς εκ των υστέρων", εξήγησε, ασκώντας κριτική στην προσέγγιση που βασίζεται αποκλειστικά σε ιστορικά στοιχεία.