Πυρκαγιές 2026: Έντεκα νεκροί και πρόληψη με καθυστέρηση – Τα στοιχεία της ανασκόπησης

Έντεκα νεκροί, εκατοντάδες χιλιάδες καμένα στρέμματα και σοβαρές καθυστερήσεις στα έργα πρόληψης συνθέτουν τον απολογισμό των δασικών πυρκαγιών του 2026. Η μείωση των καμένων εκτάσεων έναντι του μέσου όρου της τελευταίας εικοσαετίας συνοδεύεται από ευρήματα που αναδεικνύουν επίμονες αδυναμίες στην προετοιμασία και στη διαχείριση των μεγάλων μετώπων. Δώδεκα πυρκαγιές προκάλεσαν περίπου το 80% της χαρτογραφημένης καταστροφής.

Τα στοιχεία περιλαμβάνονται στην κοινή ανασκόπηση του WWF Ελλάς, της Πυρομετεωρολογικής Ομάδας FLAME της Μονάδας ΜΕΤΕΟ του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών και του Παρατηρητηρίου Δασικών Πυρκαγιών Firewatch. Η έκθεση καταγράφει βελτίωση στην πρώτη επέμβαση, αναδεικνύοντας παράλληλα το βαρύ αποτύπωμα των περιστατικών που ξεπέρασαν τις δυνατότητες άμεσου περιορισμού.

Σύμφωνα με το ευρωπαϊκό σύστημα EFFIS, από την 1η Μαΐου μέχρι τις 20 Οκτωβρίου χαρτογραφήθηκαν 60 μεγάλες πυρκαγιές, οι οποίες έκαψαν συνολικά 353.960 στρέμματα. Πρόκειται για έκταση κατά 29% μικρότερη από τον μέσο όρο των 496.430 στρεμμάτων της εικοσαετίας.

Παρά τη συγκεκριμένη υποχώρηση, το 2026 βρίσκεται στην όγδοη δυσμενέστερη θέση από το 2006, τόσο στις καμένες εκτάσεις όσο και στον αριθμό των πυρκαγιών που αποτυπώθηκαν στο σύστημα.

Η χαρτογράφηση του EFFIS αφορά κυρίως συμβάντα που υπερβαίνουν τα 200 έως 300 στρέμματα. Χιλιάδες μικρότερες εστίες, πολλές από τις οποίες επηρεάζουν εκτάσεις κάτω των 50 στρεμμάτων, μένουν εκτός αυτής της καταγραφής. Συνυπολογίζοντας και αυτές, η συνολική καμένη έκταση εκτιμάται ότι ενδέχεται να ξεπερνά τα 400.000 στρέμματα.

Η συγκέντρωση των απωλειών σε περιορισμένο αριθμό συμβάντων είναι χαρακτηριστική: οι 12 πυρκαγιές που ξεπέρασαν καθεμία τα 5.000 στρέμματα αποτέφρωσαν περισσότερα από 281.000 στρέμματα. Το εύρημα αναδεικνύει τη δυσκολία αντιμετώπισης των μετώπων όταν αποκτούν μεγάλη έκταση και ένταση.

Βαρύ πλήγμα στην Κρήτη και επαναλαμβανόμενες καταστροφές στα δάση

Το μεγαλύτερο μέρος της καταστροφής συγκεντρώθηκε στην Αττική, στην Κρήτη και στη Στερεά Ελλάδα. Στην Αττική κάηκαν 136.310 στρέμματα, στην Κρήτη 78.880 και στη Στερεά Ελλάδα 76.590 στρέμματα. Οι τρεις περιφέρειες αντιστοιχούν σε περισσότερο από το 80% της συνολικής χαρτογραφημένης καμένης έκτασης.

Για την Κρήτη, η φετινή καταγραφή αποτελεί τη μεγαλύτερη από το 2006, στοιχείο που αποτυπώνει τη σοβαρότητα του πλήγματος στο νησί.

Στα τέλη Ιουλίου, οι μεγάλες φωτιές στο Πόρτο Γερμενό και στο Ρέθυμνο εκδηλώθηκαν υπό ακραίες ανεμολογικές συνθήκες. Στην πυρκαγιά της Βοιωτίας και της Δυτικής Αττικής, στις 31 Ιουλίου, η μέση ταχύτητα του ανέμου προσέγγισε τα 50 χιλιόμετρα την ώρα. Η τιμή υπερβαίνει το 99,9ο εκατοστημόριο των μετρήσεων της περιόδου 1991-2020.

Διαφορετικός επιβαρυντικός παράγοντας καταγράφηκε στην Κόνιτσα και στον Βόρειο Έβρο, όπου οι πυρκαγιές ακολούθησαν παρατεταμένη ατμοσφαιρική ξηρασία.

Η ανασκόπηση επισημαίνει ότι το διάστημα Οκτωβρίου 2025 – Απριλίου 2026 ήταν συνολικά θερμότερο και υγρότερο από το κανονικό, με περιορισμένη ατμοσφαιρική ξηρασία και λιγότερες χιονοπτώσεις. Η εικόνα παρουσίαζε, ωστόσο, ουσιώδεις διαφοροποιήσεις ανά περιοχή. Κρήτη, Αττική και Στερεά Ελλάδα συγκαταλέγονταν στις περιφέρειες με το μικρότερο πλεόνασμα βροχοπτώσεων.

Οι φωτιές επηρέασαν και έξι προστατευόμενες περιοχές, καίγοντας συνολικά 37.390 στρέμματα. Πρόκειται για τρεις περιοχές του δικτύου Natura 2000, ένα Εθνικό Πάρκο και δύο καταφύγια άγριας ζωής.

Ξεχωριστή οικολογική απειλή αποτελεί η επαναλαμβανόμενη καύση των ίδιων εκτάσεων. Το 2026 κάηκαν 59.443 στρέμματα που είχαν πληγεί ξανά μέσα στην προηγούμενη εικοσαετία. Η επανάληψη περιορίζει τις δυνατότητες φυσικής αναγέννησης και ενισχύει τον κίνδυνο μακροχρόνιας υποβάθμισης.

Το μεγαλύτερο τμήμα αυτών των εκτάσεων εντοπίζεται στο Ρέθυμνο, στην Κάρυστο, στην περιοχή Πόρτο Γερμενό – Κιθαιρώνας της Αττικοβοιωτίας, στη Σκύρο και στην Πάρο.

Στην Αττική, η σωρευτική επιβάρυνση είναι ιδιαίτερα μεγάλη. Κατά την τελευταία εικοσαετία έχουν καεί τουλάχιστον 1,1 εκατομμύρια στρέμματα, με το ένα πέμπτο αυτών να έχει πληγεί δύο ή περισσότερες φορές. Η προστασία των συγκεκριμένων περιοχών αποκτά αυξημένη σημασία, καθώς η αντοχή των οικοσυστημάτων και η δυνατότητα ανάκαμψής τους περιορίζονται.

Στην Τραπεζίτσα της Κόνιτσας, η πυρκαγιά έφτασε σε δασικές ζώνες μεγάλου υψομέτρου, όπου επικρατούν η μαύρη πεύκη, η ελάτη και η λευκόδερμη πεύκη. Μεταξύ των χαρακτηριστικών που καταγράφονται είναι η αυξημένη μετάδοση της φωτιάς στις κόμες των δέντρων, η οποία επιβαρύνει σημαντικά το έργο της κατάσβεσης.

Συμβάσεις μετά την έναρξη της περιόδου και κενά στη λογοδοσία

Για την πρόληψη εκτιμάται ότι διατέθηκαν τουλάχιστον 176,8 εκατ. ευρώ. Η εξέταση των δημόσιων συμβάσεων καταγράφει, εντούτοις, μεγάλη μείωση της αξίας των έργων που συμβασιοποιήθηκαν: κατά 52,3% έναντι του 2025 και κατά 49,2% έναντι του 2024, για τις αντίστοιχες περιόδους σύγκρισης.

Μέρος της υποχώρησης συνδέεται με τη σταδιακή ολοκλήρωση έργων του προγράμματος Antinero, τα οποία χρηματοδοτήθηκαν από το Ταμείο Ανάκαμψης. Τα στοιχεία για τον χρόνο υπογραφής των δημοτικών συμβάσεων αναδεικνύουν επιπλέον την καθυστέρηση στην προετοιμασία.

Μόλις το 14% των δημοτικών συμβάσεων πυροπροστασίας είχε υπογραφεί πριν από την 1η Μαΐου, ημερομηνία έναρξης της αντιπυρικής περιόδου. Το 66,3% υπογράφηκε μεταξύ Μαΐου και Αυγούστου, με την περίοδο υψηλού κινδύνου ήδη σε εξέλιξη.

Η χρονική αυτή κατανομή θέτει ζήτημα αποτελεσματικού προγραμματισμού των προληπτικών παρεμβάσεων. Η έγκαιρη ολοκλήρωση των διαδικασιών αποτελεί κρίσιμη ευθύνη των αρμόδιων αρχών, ιδιαίτερα σε περιοχές με αυξημένη έκθεση στον κίνδυνο πυρκαγιάς.

Σοβαρές ελλείψεις εντοπίζονται επίσης στη διαφάνεια των δαπανών και στη δημόσια λογοδοσία. Σύμφωνα με την έκθεση, η κωδικοποίηση των συμβάσεων, η αποτύπωση της γεωγραφικής κατανομής των παρεμβάσεων και η πρόσβαση στα επιμέρους κόστη παραμένουν ανεπαρκείς σε αρκετές περιπτώσεις.

Οι συντάκτες επισημαίνουν ότι για κρίσιμες δαπάνες, όπως οι συμβάσεις μίσθωσης ιδιωτικών εναέριων μέσων, απουσιάζουν διαθέσιμα δημόσια στοιχεία. Η έλλειψη αυτή δυσχεραίνει την αξιολόγηση της χρήσης των πόρων και επαναφέρει ζητήματα διαφάνειας που έχουν επισημανθεί και στο παρελθόν.

Στην επιχειρησιακή αποτίμηση καταγράφονται ως θετικές εξελίξεις η βελτίωση της αρχικής επέμβασης, η κινητοποίηση των επίγειων δυνάμεων και η πρόοδος στη διερεύνηση των αιτιών από τις αρμόδιες υπηρεσίες. Η γρήγορη αντίδραση παραμένει καθοριστική για τον περιορισμό μιας εστίας πριν εξελιχθεί σε εκτεταμένο μέτωπο.

Όταν η πυρκαγιά αποκτά μεγάλη έκταση και σύνθετη συμπεριφορά, αναδεικνύονται αδυναμίες στον συντονισμό, στην ενσωμάτωση της επιστημονικής υποστήριξης και στη συνεργασία με τις εθελοντικές ομάδες. Η ανασκόπηση υπογραμμίζει ακόμη την ανάγκη συστηματικού ελέγχου και συντήρησης των δικτύων ηλεκτρικής ενέργειας, τα οποία αποτελούν πιθανή πηγή ανάφλεξης.

Ο νόμος 5281/2026, «Ενεργή Μάχη», αξιολογείται από τους συντάκτες ως σημαντική θεσμική παρέμβαση, καθώς περιλαμβάνει αρκετές από τις διαχρονικές προτάσεις του WWF Ελλάς για την ολοκληρωμένη διαχείριση των δασικών πυρκαγιών. Η ουσιαστική εφαρμογή των προβλέψεών του αποτελεί πλέον το κρίσιμο πεδίο αξιολόγησης.

Ως προτεραιότητες για την επόμενη περίοδο προσδιορίζονται:

• Ο περιορισμός των ενάρξεων πυρκαγιάς, με στοχευμένη πρόληψη, συστηματική διερεύνηση των αιτιών και δημοσιοποίηση των σχετικών δεδομένων.
• Η αποτελεσματικότερη διαχείριση μεγάλων μετώπων, μέσα από καλύτερο επιχειρησιακό συντονισμό, επιστημονική υποστήριξη και αξιοποίηση επίγειων δυνάμεων και εθελοντών δασοπυροσβεστών.
• Η προστασία των ευάλωτων οικοσυστημάτων, με προτεραιότητα στις περιοχές υψηλού κινδύνου, στις προστατευόμενες ζώνες και στις εκτάσεις που έχουν καεί επανειλημμένα.
• Η καταγραφή και αξιολόγηση των πόρων που κατευθύνονται στην πρόληψη και στην καταστολή, μαζί με τα αποτελέσματά τους.
• Η οργανωμένη αποκόμιση διδαγμάτων μετά από κάθε αντιπυρική περίοδο, με συμμετοχή όλων των εμπλεκόμενων φορέων.