Πνευμονολογική Εταιρεία: Οι 5+1 άξονες πρόληψης

Σειρά στοχευμένων παρεμβάσεων για την πρόληψη των χρόνιων αναπνευστικών νοσημάτων παρουσίασε η Ελληνική Πνευμονολογική Εταιρεία, με αφορμή τη συμπλήρωση 60 ετών από την ίδρυσή της. Η πρωτοβουλία αποτυπώνεται στη Χάρτα της ΕΠΕ, η οποία φέρει τον τίτλο «60 χρόνια ΕΠΕ, 5+1 Άξονες» και επιχειρεί να θέσει στο επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης κρίσιμες απειλές για την αναπνευστική υγεία.

Οι βασικοί άξονες της Χάρτας αφορούν τους εμβολιασμούς, την παχυσαρκία, το περιβάλλον και την αναπνευστική υγεία, τα καπνικά προϊόντα και την έγκαιρη διάγνωση του καρκίνου του πνεύμονα. Πρόκειται για πεδία που συνδέονται άμεσα με τη δημόσια υγεία, την πρόληψη, την πρωτοβάθμια φροντίδα και την ανάγκη για πιο οργανωμένη παρέμβαση σε επίπεδο πολιτείας, επιστημονικών φορέων και κοινωνίας.

Κατά την παρουσίαση της πρωτοβουλίας, ο πρόεδρος της Ελληνικής Πνευμονολογικής Εταιρείας, καθηγητής Πνευμονολογίας του ΕΚΠΑ, Στέλιος Λουκίδης, υπογράμμισε ότι στόχος των παρεμβάσεων είναι η ευαισθητοποίηση όλων των εμπλεκόμενων φορέων στα ζητήματα δημόσιας υγείας που αφορούν το αναπνευστικό σύστημα και ειδικότερα τα χρόνια αναπνευστικά νοσήματα.

Όπως επισήμανε, τα χρόνια αναπνευστικά νοσήματα, μαζί με τα καρδιαγγειακά, τον διαβήτη και τους καρκίνους, εντάσσονται στις μη μεταδοτικές ασθένειες που ευθύνονται για το 90% των θανάτων και το 85% των ετών ζωής με αναπηρία στην Ευρωπαϊκή Περιφέρεια του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας. Ειδικά τα χρόνια αναπνευστικά νοσήματα αποτελούν την έκτη κύρια αιτία θανάτου στην ίδια περιφέρεια, προκαλώντας περίπου 400.000 θανάτους ετησίως, με τη χρόνια αποφρακτική πνευμονοπάθεια να ευθύνεται για το μεγαλύτερο μέρος αυτής της επιβάρυνσης.

Οι παράγοντες κινδύνου, σύμφωνα με την ΕΠΕ, συνδέονται κυρίως με επιβλαβείς περιβαλλοντικές, επαγγελματικές και συμπεριφορικές επιδράσεις που δρουν μέσω της εισπνοής. Το κάπνισμα παραμένει ο σημαντικότερος αποτρέψιμος παράγοντας κινδύνου, με βλάβη που ξεκινά από το πρώτο τσιγάρο. Παράλληλα, η εξάπλωση των ηλεκτρονικών τσιγάρων και των προϊόντων θερμαινόμενου καπνού δημιουργεί νέες προκλήσεις, καθώς προσθέτει σύνθετους κινδύνους για τους χρήστες και τον γενικό πληθυσμό.

Εμβολιασμοί, παχυσαρκία και περιβαλλοντικοί κίνδυνοι

Στην εκδήλωση, ο πρόεδρος του Επιστημονικού Συμβουλίου του ΕΟΔΥ, καθηγητής Θεόδωρος Βασιλακόπουλος, ανέφερε ότι ο Εθνικός Οργανισμός Δημόσιας Υγείας στηρίζει κάθε επιστημονική προσπάθεια που υπηρετεί την πρόληψη. Συνέδεσε, μάλιστα, τη συνεργασία με την ΕΠΕ με τη φιλοσοφία του προγράμματος «Προλαμβάνω», τονίζοντας ότι στόχος είναι η δημιουργία γέφυρας συνεργασίας με επιστημονικές εταιρείες για την προστασία της δημόσιας υγείας.

Στο ίδιο πλαίσιο παρουσιάστηκε και το σποτ της εκστρατείας ευαισθητοποίησης για τη διακοπή χρήσης καπνικών προϊόντων, με τίτλο «TIME OUT», στο οποίο συμμετέχουν φιλικά παίκτες της ΚΑΕ Άρης. Η βασική ιδέα της καμπάνιας είναι ότι η χρήση προϊόντων καπνού αποτελεί ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα δημόσιας υγείας και την κυριότερη προλήψιμη αιτία νοσηρότητας και θνησιμότητας.

Η Δρ Νικολέττα Ροβίνα, πνευμονολόγος – εντατικολόγος, καθηγήτρια Πνευμονολογίας στην Α’ Πανεπιστημιακή Πνευμονολογική Κλινική του νοσοκομείου «Η Σωτηρία» και ειδική γραμματέας της ΕΠΕ, ανέλυσε τη σημασία των εμβολιασμών για την πρόληψη αναπνευστικών λοιμώξεων. Όπως ανέφερε, ιοί όπως η γρίπη, ο RSV και ο SARS-CoV-2, καθώς και βακτηριακά στελέχη όπως ο πνευμονιόκοκκος, προκαλούν σημαντική επιβάρυνση, ιδίως σε ανθρώπους με υποκείμενα νοσήματα και σε ομάδες υψηλού κινδύνου.

Στους ασθενείς με χρόνια αναπνευστικά νοσήματα, οι λοιμώξεις αυτές μπορούν να προκαλέσουν παροξύνσεις, αυξημένο κίνδυνο νοσηλείας, ανάγκη μηχανικής υποστήριξης της αναπνοής και θάνατο. Παρά τη διαθεσιμότητα ασφαλών και αποτελεσματικών εμβολίων, η εμβολιαστική κάλυψη στις ευπαθείς ομάδες παραμένει χαμηλή, εξαιτίας ελλιπούς πληροφόρησης, δισταγμού, προκατάληψης και ανεπαρκούς ενημέρωσης των ασθενών.

Η ΕΠΕ προτείνει τεκμηριωμένη καταγραφή της εμβολιαστικής κάλυψης στην Ελλάδα, στοχευμένες δράσεις ενημέρωσης στην κοινότητα, ενίσχυση της εκπαίδευσης των επαγγελματιών υγείας και ενσωμάτωση της πληροφορίας εμβολιασμού στον ηλεκτρονικό φάκελο ασθενούς στην ΗΔΙΚΑ, ώστε κάθε πνευμονολογική επίσκεψη να λειτουργεί και ως ευκαιρία υπενθύμισης για τον εμβολιασμό.

Στο ζήτημα της παχυσαρκίας αναφέρθηκε η Δρ Σοφία Σχίζα, καθηγήτρια Πνευμονολογίας και Υπνολογίας στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Κρήτης. Η παχυσαρκία, όπως σημείωσε, αναγνωρίζεται πλέον ως χρόνια και σύνθετη νόσος, με ισχυρή επίδραση και στο αναπνευστικό σύστημα. Σε παγκόσμιο επίπεδο, 1,6 δισεκατομμύρια ενήλικες είναι υπέρβαροι και 650 εκατομμύρια παχύσαρκοι, ενώ στην Ελλάδα το 63% των ενηλίκων άνω των 18 ετών είναι υπέρβαροι ή παχύσαρκοι.

Η παχυσαρκία επηρεάζει τη μηχανική λειτουργία του θώρακα και των πνευμόνων, μειώνει τους πνευμονικούς όγκους, αυξάνει το έργο της αναπνοής και ενισχύει τη χρόνια συστηματική φλεγμονή. Οι επιπτώσεις αυτές συνδέονται με δυσκολότερο έλεγχο του άσθματος και της ΧΑΠ, περισσότερες παροξύνσεις, αυξημένες νοσηλείες, σύνδρομο αποφρακτικών απνοιών στον ύπνο, σύνδρομο υποαερισμού παχυσαρκίας, πνευμονική υπέρταση, πνευμονική εμβολή και λοιμώξεις του αναπνευστικού.

Η ΕΠΕ ζητά η διαχείριση του σωματικού βάρους να αποτελεί κεντρικό πυλώνα στην πρόληψη και αντιμετώπιση των αναπνευστικών συνεπειών της παχυσαρκίας. Προτείνει συνεργασία με την Ελληνική Ιατρική Εταιρεία Παχυσαρκίας και άλλους επιστημονικούς φορείς, συστηματική καταγραφή του δείκτη μάζας σώματος και άλλων μετρήσεων σε κάθε πνευμονολογική επίσκεψη, καθώς και ένταξη της θεματικής της παχυσαρκίας στα συνέδρια και στα εκπαιδευτικά προγράμματα της εταιρείας.

Η πνευμονολόγος Ζαφειρία Μπαρμπαρέσσου, διευθύντρια ΕΣΥ στο Γενικό Νοσοκομείο Σάμου και συντονίστρια της Ομάδας Εργασίας της ΕΠΕ για τη διακοπή καπνίσματος, την κλιματική αλλαγή και την προαγωγή υγείας, ανέδειξε τη σύνδεση περιβάλλοντος και αναπνευστικής υγείας. Η προστασία της ποιότητας του αέρα, όπως τόνισε, αποτελεί βασική προϋπόθεση για την πρόληψη χρόνιων αναπνευστικών νοσημάτων.

Η Ελλάδα, όπως και πολλές χώρες της Μεσογείου, αντιμετωπίζει σοβαρές προκλήσεις στην ποιότητα του αέρα. Σε μεγάλα αστικά κέντρα οι συγκεντρώσεις αιωρούμενων σωματιδίων PM2.5 και PM10 συχνά υπερβαίνουν τα επίπεδα που συστήνει ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας. Οι βασικές πηγές ρύπανσης περιλαμβάνουν την κυκλοφορία οχημάτων, τη βιομηχανική δραστηριότητα, την αστική ρύπανση και την καύση στερεών καυσίμων για θέρμανση.

Στη χώρα επιβαρυντικό ρόλο έχουν και ειδικά φαινόμενα, όπως τα επεισόδια αιθαλομίχλης τον χειμώνα, η μεταφορά αφρικανικής σκόνης και η έκθεση σε καπνό από δασικές πυρκαγιές. Σύμφωνα με εκτιμήσεις του European Environment Agency και του Global Burden of Disease, η μακροχρόνια έκθεση σε PM2.5 συνδέεται με περίπου 10.000 έως 12.000 πρόωρους θανάτους ετησίως στην Ελλάδα. Η ρύπανση αυξάνει τις παροξύνσεις άσθματος και ΧΑΠ, τις λοιμώξεις του αναπνευστικού και τις νοσηλείες για καρδιοαναπνευστικά νοσήματα.

Κάπνισμα και καρκίνος του πνεύμονα στο επίκεντρο

Η Δρ Παρασκευή Κατσαούνου, καθηγήτρια Πνευμονολογίας στην Ιατρική Σχολή του ΕΚΠΑ και εθνική αντιπρόσωπος της ERS, παρουσίασε τα δεδομένα για τα καπνικά προϊόντα. Όπως ανέφερε, η χρήση καπνού παραμένει μία από τις μεγαλύτερες απειλές για τη δημόσια υγεία και βασικός παράγοντας κινδύνου για ΧΑΠ, στεφανιαία νόσο, αγγειακά εγκεφαλικά επεισόδια, σακχαρώδη διαβήτη και 16 μορφές καρκίνου.

Στην Ελλάδα, πάνω από 400.000 έτη ζωής σε κατάσταση αναπηρίας αποδίδονται στο κάπνισμα για το 2021. Παρά τη μείωση των ποσοστών, το 2024 το 38% των ενηλίκων εξακολουθεί να χρησιμοποιεί προϊόντα καπνού. Το 31% χρησιμοποιεί παραδοσιακά τσιγάρα, το 24% είναι αποκλειστικοί χρήστες συμβατικών τσιγάρων, το 4% αποκλειστικοί χρήστες θερμαινόμενου καπνού και το 3% αποκλειστικοί χρήστες ηλεκτρονικών τσιγάρων. Σχεδόν ένας στους δέκα κάνει διπλή ή τριπλή χρήση.

Η εξάρτηση από τη νικοτίνη δεν αντιμετωπίζεται πλέον ως απλή συνήθεια, αλλά ως χρόνια νόσος. Η ΕΠΕ τονίζει ότι η αναγνώριση αυτή δεν στοχεύει στον στιγματισμό των καπνιστών, αλλά στην ανάγκη οργανωμένης ιατρικής υποστήριξης. Αν και το 75% των καπνιστών γνωρίζει τις επιπτώσεις και επιθυμεί να διακόψει, ενώ το 40% έχει επιχειρήσει να το κάνει, μόνο το 3% έως 5% τα καταφέρνει χωρίς ιατρική βοήθεια. Σε εξειδικευμένα ιατρεία διακοπής καπνίσματος τα ποσοστά επιτυχίας αυξάνονται σημαντικά, ιδίως όταν αποζημιώνεται η φαρμακευτική αγωγή.

Οι προτάσεις της ΕΠΕ περιλαμβάνουν επικαιροποίηση των οδηγιών διακοπής καπνίσματος, δημιουργία ιατρείων σε όλη την επικράτεια, απαγόρευση αγοράς καπνικών προϊόντων από ανηλίκους, απαγόρευση διαφήμισης, αποζημίωση φαρμακευτικής αγωγής, απαγόρευση πρόσθετων γεύσεων σε ηλεκτρονικά και θερμαινόμενα προϊόντα, αναγραφή της γραμμής υποστήριξης 1135 στις συσκευασίες, εφαρμογή της απαγόρευσης καπνίσματος σε δημόσιους χώρους και επέκτασή της σε εξωτερικούς χώρους όπου βρίσκονται παιδιά.

Ιδιαίτερη αναφορά έγινε και στην ανάγκη έγκαιρης διάγνωσης του καρκίνου του πνεύμονα. Ο Ελευθέριος Ζέρβας, συντονιστής διευθυντής της 7ης Πνευμονολογικής Κλινικής του νοσοκομείου «Η Σωτηρία» και ταμίας της ΕΠΕ, τόνισε ότι ο καρκίνος του πνεύμονα παραμένει η πρώτη αιτία θανάτου από κακοήθεια παγκοσμίως και στην Ελλάδα.

Παρά τις σημαντικές θεραπευτικές εξελίξεις, η πρόγνωση εξακολουθεί να είναι δυσμενής, κυρίως επειδή οι περισσότεροι ασθενείς διαγιγνώσκονται σε προχωρημένα στάδια. Η πενταετής επιβίωση στην προχωρημένη νόσο παραμένει κάτω από το 20%, ενώ στα πρώιμα στάδια μπορεί να ξεπεράσει το 80%. Το στοιχείο αυτό αναδεικνύει τη σημασία ενός οργανωμένου συστήματος έγκαιρης διάγνωσης.

Το κάπνισμα ευθύνεται για περίπου 85% έως 90% των περιπτώσεων, ενώ σημαντικό ρόλο έχουν και παράγοντες όπως η έκθεση σε αμίαντο και η ατμοσφαιρική ρύπανση. Στην Ελλάδα δεν υπάρχει ακόμη οργανωμένο εθνικό πρόγραμμα προσυμπτωματικού ελέγχου για τον καρκίνο του πνεύμονα, γεγονός που οδηγεί σε χαμηλά ποσοστά πρώιμης διάγνωσης. Η περιορισμένη ενημέρωση για συμπτώματα όπως επίμονος βήχας, δύσπνοια και απώλεια βάρους καθυστερεί την αναζήτηση ιατρικής βοήθειας.

Η ΕΠΕ προτείνει την καθιέρωση εθνικού προγράμματος προσυμπτωματικού ελέγχου με αξονική τομογραφία χαμηλής δόσης για πληθυσμούς υψηλού κινδύνου, την κατάρτιση εθνικών κατευθυντήριων οδηγιών, την εκπαίδευση επαγγελματιών πρωτοβάθμιας φροντίδας, την ενημέρωση του κοινού, τη βελτίωση της πρόσβασης σε διαγνωστικές υπηρεσίες και τη δημιουργία εθνικού μητρώου καρκίνου πνεύμονα.

Η Χάρτα της Ελληνικής Πνευμονολογικής Εταιρείας αποτελεί πρωτοβουλία του Διοικητικού Συμβουλίου της περιόδου 2023-2026 και τελεί υπό την αιγίδα του ΕΟΔΥ, του Πανελλήνιου Φαρμακευτικού Συλλόγου, του ΣΦΕΕ, της Ένωσης Ασθενών Ελλάδας και του Πανελλήνιου Συλλόγου για τα Πνευμονολογικά Νοσήματα «ΑΝΑΣΑ». Κατά την εκδήλωση, τη Χάρτα συνυπέγραψαν εκπρόσωποι των φορέων, επιβεβαιώνοντας την ανάγκη συντονισμένης δράσης για την αναπνευστική υγεία στη χώρα.