Σένγκεν υπό πίεση: Μαδρίτη και Ρώμη απαντούν με ελέγχους μετά τη μεταναστευτική έκρηξη

Η μεταναστευτική κρίση στη Θέουτα εξελίσσεται πλέον σε σοβαρή ενδοευρωπαϊκή αντιπαράθεση, με Ισπανία και Ιταλία να μεταφέρουν τη σύγκρουσή τους στο εσωτερικό της ζώνης Σένγκεν και να επαναφέρουν συνοριακούς ελέγχους εν μέσω της κορύφωσης της θερινής περιόδου.

Η κυβέρνηση της Μαδρίτης ανακοίνωσε ότι από τα μεσάνυχτα του Σαββάτου και έως τις 7 Σεπτεμβρίου θα πραγματοποιούνται έλεγχοι σε επιβάτες που φτάνουν στην Ισπανία από την Ιταλία με αεροπορικές και ακτοπλοϊκές συνδέσεις. Η απόφαση αποτελεί άμεση απάντηση στους αντίστοιχους περιορισμούς που είχε προηγουμένως επιβάλει η κυβέρνηση της Τζόρτζια Μελόνι στις αφίξεις από την Ισπανία.

Οι ισπανικοί έλεγχοι θα περιλαμβάνουν εξακρίβωση ταυτότητας, εθνικότητας και ταξιδιωτικών εγγράφων, δημιουργώντας μια κατάσταση πρωτόγνωρης έντασης ανάμεσα σε δύο μεγάλες χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Η σύγκρουση έχει ως αφετηρία τη μαζική είσοδο περίπου 72.000 ανθρώπων στη Θέουτα από το Μαρόκο στις 30 Ιουλίου, ένα γεγονός που προκάλεσε τεράστια πίεση στις τοπικές αρχές και επανέφερε με οξύ τρόπο το ζήτημα της προστασίας των εξωτερικών συνόρων της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Η Ρώμη ήταν εκείνη που κινήθηκε πρώτη, αποφασίζοντας προσωρινούς και στοχευμένους ελέγχους για ταξιδιώτες προερχόμενους από την Ισπανία. Η ιταλική κυβέρνηση επικαλέστηκε λόγους εθνικής ασφάλειας, φόβους για δευτερογενείς μετακινήσεις μεταναστών προς την ιταλική επικράτεια και την ανάγκη αυξημένης προστασίας των ευρωπαϊκών συνόρων.

Η κυβέρνηση Μελόνι υποστηρίζει ότι τα μέτρα έχουν προσωρινό χαρακτήρα και θα εφαρμοστούν με τρόπο που να περιορίζει όσο είναι δυνατόν τις συνέπειες στην τουριστική κίνηση του Αυγούστου.

Παράλληλα, η ιταλική πλευρά έχει αφήσει ανοιχτό το ενδεχόμενο επανεξέτασης των ελέγχων μετά τις 15 Αυγούστου, εφόσον υπάρξουν επαρκείς εγγυήσεις ότι δεν επίκειται νέο κύμα μεταναστευτικής πίεσης ή ευρύτερος κίνδυνος για την εσωτερική ασφάλεια.

Η απάντηση της Μαδρίτης ήταν ιδιαίτερα σκληρή. Η κυβέρνηση του Πέδρο Σάντσεθ χαρακτηρίζει τους ιταλικούς περιορισμούς αδικαιολόγητους, δυσανάλογους και πολιτικά υποκινούμενους.

Η ισπανική πλευρά επιμένει ότι η συντριπτική πλειονότητα όσων πέρασαν στη Θέουτα επέστρεψε στο Μαρόκο και ότι δεν προέκυψε μαζική μετακίνηση προς την ισπανική ενδοχώρα, την Ιταλία ή άλλες χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Η Μαδρίτη προβάλλει ακόμη το επιχείρημα ότι η Θέουτα βρίσκεται εκτός του χώρου Σένγκεν και συνεπώς ένα επεισόδιο μεταναστευτικής πίεσης στην περιοχή δεν μπορεί αυτομάτως να θεωρείται επαρκής λόγος για περιορισμό της ελεύθερης κυκλοφορίας ανάμεσα στην Ισπανία και άλλα κράτη-μέλη.

Στην πολιτική επιχειρηματολογία της ισπανικής κυβέρνησης εντάσσονται και τα στοιχεία των παράτυπων αφίξεων των τελευταίων ετών. Η Μαδρίτη επισημαίνει ότι η Ιταλία κατέγραψε περίπου 478.600 παράτυπες εισόδους την περίοδο 2021-2026, έναντι 230.476 στην Ισπανία, επιχειρώντας να αποδυναμώσει την εικόνα ότι η Ισπανία έχει μετατραπεί σε ιδιαίτερη πηγή μεταναστευτικού κινδύνου για την υπόλοιπη Ευρώπη.

Η Ρώμη δεν υποστηρίζει ότι η Θέουτα μετατράπηκε ήδη σε οργανωμένο διάδρομο προς την υπόλοιπη ήπειρο. Η κυβέρνηση Μελόνι στηρίζει τη στάση της κυρίως στη λογική της πρόληψης, υποστηρίζοντας ότι ένα επεισόδιο τόσο μεγάλης κλίμακας δικαιολογεί προληπτική κινητοποίηση πριν δημιουργηθούν δευτερογενείς μεταναστευτικές ροές.

Σάντσεθ και Μελόνι σε αντίθετες γραμμές για το μεταναστευτικό

Η σύγκρουση ανάμεσα σε Μαδρίτη και Ρώμη ξεπερνά πλέον τους προσωρινούς ελέγχους σε αεροδρόμια και λιμάνια. Αποτυπώνει δύο διαφορετικές πολιτικές αντιλήψεις για τον τρόπο με τον οποίο η Ευρωπαϊκή Ένωση πρέπει να αντιμετωπίζει τις μεταναστευτικές πιέσεις.

Η κυβέρνηση Σάντσεθ επιμένει στη συνεργασία με το Μαρόκο, στην αντιμετώπιση των κυκλωμάτων διακίνησης και στην εξέταση των αιτημάτων υπό το πλαίσιο των διεθνών, ανθρωπιστικών και νομικών υποχρεώσεων της Ισπανίας.

Η κυβέρνηση Μελόνι προτάσσει τη σκληρότερη φύλαξη των συνόρων, την αποτροπή των δευτερογενών μετακινήσεων και την ταχεία ενεργοποίηση εθνικών ελέγχων όταν θεωρεί ότι δημιουργείται σοβαρή απειλή.

Η αντιπαράθεση τροφοδοτείται ταυτόχρονα από τις εσωτερικές πολιτικές πιέσεις που αντιμετωπίζουν οι δύο κυβερνήσεις.

Η Τζόρτζια Μελόνι πιέζεται από δυνάμεις στα δεξιά της που απαιτούν ακόμη αυστηρότερη μεταναστευτική πολιτική, ενώ ο Πέδρο Σάντσεθ βρίσκεται αντιμέτωπος με έντονη κριτική από την ισπανική αντιπολίτευση για τους χειρισμούς στη Θέουτα και για τις προγραμματισμένες μετακινήσεις ασυνόδευτων ανηλίκων προς την ενδοχώρα.

Στη Θέουτα εξακολουθούν να βρίσκονται περισσότεροι από 1.300 ασυνόδευτοι ανήλικοι, με τις διαθέσιμες δομές φιλοξενίας και τις τοπικές υπηρεσίες να έχουν δεχθεί μεγάλη πίεση.

Η κρίση αρχίζει παράλληλα να δημιουργεί σαφείς διαφοροποιήσεις και ανάμεσα στις υπόλοιπες ευρωπαϊκές πρωτεύουσες.

Η Γαλλία δηλώνει πολιτική αλληλεγγύη προς την Ισπανία, έχοντας ταυτόχρονα ενισχύσει τους ελέγχους στα δικά της σύνορα με την ισπανική επικράτεια.

Η Γερμανία, μέσω του καγκελαρίου Φρίντριχ Μερτς, ζητεί από τη Μαδρίτη να σταθεροποιήσει το ταχύτερο δυνατό την κατάσταση στη Θέουτα, χωρίς μέχρι στιγμής να ευθυγραμμίζεται πλήρως με την ιταλική επιλογή των περιορισμών.

Πιο κοντά στη θέση της Ρώμης εμφανίζονται η Δανία, η Φινλανδία και η Σουηδία, οι οποίες έχουν ταχθεί υπέρ αυστηρότερης επιτήρησης των μεταναστευτικών ροών.

Ο Πολωνός πρωθυπουργός Ντόναλντ Τουσκ έχει επίσης καλέσει την Ισπανία να ενισχύσει τη φύλαξη των εξωτερικών συνόρων της, προειδοποιώντας ότι η ομαλή λειτουργία της ζώνης Σένγκεν δεν μπορεί να θεωρείται δεδομένη όταν αυξάνονται οι πιέσεις στα εξωτερικά σύνορα της Ένωσης.

Σε παρόμοια κατεύθυνση κινείται και η Πορτογαλία, η οποία έχει ανακοινώσει ενίσχυση των ελέγχων στα σύνορά της με την Ισπανία, με μεγαλύτερη έμφαση στις νότιες περιοχές και στις θαλάσσιες συνδέσεις.

Η Σένγκεν δοκιμάζεται από τις μονομερείς αποφάσεις

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και η ιρλανδική προεδρία του Συμβουλίου της ΕΕ επιχειρούν να συγκρατήσουν τη σύγκρουση, επιμένοντας ότι η μεταναστευτική πίεση πρέπει να αντιμετωπιστεί μέσα από συντονισμένη ευρωπαϊκή δράση και όχι μέσα από αλληλοδιαδοχικούς εθνικούς περιορισμούς.

Οι Βρυξέλλες υπενθυμίζουν ότι η επαναφορά ελέγχων στα εσωτερικά σύνορα της Σένγκεν επιτρέπεται μόνο προσωρινά, ως έσχατο μέτρο, όταν υπάρχει σοβαρή απειλή για τη δημόσια τάξη ή την εσωτερική ασφάλεια.

Κάθε τέτοια απόφαση πρέπει να είναι επαρκώς αιτιολογημένη, χρονικά περιορισμένη και να τηρεί την αρχή της αναλογικότητας.

Η Κομισιόν έχει ζητήσει από την Ιταλία να τεκμηριώσει και να κοινοποιήσει πλήρως το μέτρο που επέβαλε, ενώ παράλληλα αναγνωρίζει ότι η κατάσταση στη Θέουτα έχει σε μεγάλο βαθμό περιοριστεί και ότι μέχρι στιγμής δεν υπάρχουν σαφείς ενδείξεις για νέο μαζικό κύμα μεταναστών προς την ευρωπαϊκή ενδοχώρα.

Οι άμεσες συνέπειες της διαμάχης θα γίνουν αισθητές στους ταξιδιώτες, καθώς οι έλεγχοι σε αεροδρόμια και λιμάνια μέσα στον Αύγουστο αναμένεται να προκαλέσουν καθυστερήσεις και πρόσθετη ταλαιπωρία.

Το πραγματικό διακύβευμα είναι, όμως, πολύ μεγαλύτερο. Εάν κάθε έντονη μεταναστευτική κρίση σε ένα εξωτερικό σύνορο μετατρέπεται σε αφορμή για μονομερείς περιορισμούς μεταξύ κρατών-μελών, η ελεύθερη κυκλοφορία μέσα στην Ευρώπη κινδυνεύει να υποχωρεί σταδιακά κάτω από ένα μόνιμο σύστημα προσωρινών εξαιρέσεων.

Η κρίση στη Θέουτα επιβεβαιώνει για ακόμη μία φορά ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση εξακολουθεί να μην διαθέτει ενιαία πολιτική αντίδραση όταν τα εξωτερικά της σύνορα δέχονται μαζική πίεση.

Η Ισπανία ζητεί μεγαλύτερη ευρωπαϊκή αλληλεγγύη, χρηματοδότηση, συνεργασία με τις χώρες προέλευσης και διέλευσης και διατήρηση των αρχών ελεύθερης κυκλοφορίας στο εσωτερικό της Ένωσης.

Η Ιταλία και οι χώρες που κινούνται πιο κοντά στη θέση της απαιτούν αυστηρότερη αποτροπή, αποτελεσματικότερες επιστροφές και μεγαλύτερη δυνατότητα κάθε κράτους να ενεργεί αυτόνομα όταν θεωρεί ότι απειλείται η εθνική του ασφάλεια.

Η ένταση ανάμεσα σε Μαδρίτη και Ρώμη μπορεί να περιοριστεί εφόσον αρθούν οι προσωρινοί έλεγχοι τις επόμενες εβδομάδες. Η πολιτική ζημιά, όμως, έχει ήδη γίνει ορατή.

Η Θέουτα δεν αποκάλυψε μόνο τα κενά στη φύλαξη των ευρωπαϊκών συνόρων. Ανέδειξε πόσο εύκολα μια μεταναστευτική κρίση μπορεί να μεταφερθεί από τα εξωτερικά σύνορα στο εσωτερικό της Ευρώπης και να μετατρέψει τη Σένγκεν από σύμβολο ελεύθερης κυκλοφορίας σε πεδίο εθνικών περιορισμών και πολιτικής σύγκρουσης.