Σιωπηλή αφαίμαξη: Πολυάριθμες αγωγές απειλούν τις ιδιοκτησίες των κατοίκων του Αιγαίου

Ένα εξαιρετικά ανησυχητικό και αμφιλεγόμενο έγγραφο του Υπουργείου Οικονομικών, το οποίο αποκαλύπτει η «Εστία της Κυριακής», φέρει σε αμφισβήτηση τις ιδιοκτησίες των κατοίκων των ακριτικών Αρκιών Δωδεκανήσου, παρά το γεγονός ότι αυτές αποκτήθηκαν 35 χρόνια πριν. Το Υπουργείο επικαλείται το Οθωμανικό Δίκαιο ως ισχύον νομικό πλαίσιο στην ελληνική επικράτεια, επικαλούμενο μάλιστα την περίοδο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας (περίπου 200 χρόνια μετά την απελευθέρωση της χώρας από τον τουρκικό ζυγό). Αυτή η ενέργεια του Δημοσίου είναι όχι μόνο αδικαιολόγητη, αλλά και εξαιρετικά επικίνδυνη, καθώς ενδέχεται να προκαλέσει σοβαρές συνέπειες για τους κατοίκους των νησιών αυτών, οι οποίοι καλούνται να υπερασπιστούν τις περιουσίες τους σε ένα διαρκώς εξελισσόμενο νομικό πεδίο.

Το πιο εξοργιστικό στοιχείο της υπόθεσης είναι ότι, παρά το γεγονός ότι η Ελλάδα έχει ήδη απελευθερωθεί από την Οθωμανική Αυτοκρατορία και έχουν περάσει περισσότερα από 200 χρόνια από την απελευθέρωση, το Ελληνικό Δημόσιο επικαλείται νομικά επιχειρήματα που αναφέρονται ακόμα και σε αποφάσεις του Σουλεϊμάν του Μεγαλοπρεπή. Με αυτόν τον τρόπο, το Δημόσιο προσπαθεί να αποδείξει ότι η κυριότητα των ακινήτων δεν ανήκει στους Έλληνες ιδιοκτήτες, αλλά στο ίδιο το κράτος, που επιδιώκει να επανεπιβάλει τον έλεγχο στα ακίνητα που κάποτε δήμευσε η Οθωμανική Αυτοκρατορία. Ουσιαστικά, το Ελληνικό Δημόσιο διατείνεται ότι δικαιούται όχι μόνο τα ακίνητα που κατασχέθηκαν με τη βία κατά την Οθωμανική περίοδο, αλλά και τα «μη δορυάλωτα εδάφη» των νησιών της Δωδεκανήσσου που ανήκαν στην πρώην Οθωμανική Αυτοκρατορία.

Η κατάσταση επιδεινώνεται με το γεγονός ότι, το 2022, κτηματογραφικά γραφεία στην Ελλάδα αποδέχτηκαν τη θέση του Δημοσίου και έκριναν ότι το Οθωμανικό Δίκαιο εξακολουθεί να έχει εφαρμογή, με αποτέλεσμα να αμφισβητηθούν οι ιδιοκτησίες των κατοίκων, οι οποίες μέχρι τότε ήταν κατοχυρωμένες. Η εφαρμογή αυτής της αρχής από τα κτηματογραφικά γραφεία έχει απογυμνώσει τους ακρίτες των νησιών από την απαραίτητη νομική ασφάλεια, αφήνοντάς τους εκτεθειμένους σε διαρκείς δικαστικές διεκδικήσεις και αβεβαιότητα σχετικά με την κυριότητα των ακινήτων τους.

Οι πολυάριθμες αγωγές του Δημοσίου και η απειλή της εκδίωξης των κατοίκων από τα σπίτια τους έχουν προκαλέσει σοβαρούς φόβους για την ασφάλεια των ακριτών. Η κατάσταση είναι εξίσου θολή και στα νησιά που είναι στρατηγικής σημασίας για την οριοθέτηση της ΑΟΖ, όπως ο Λέβυθας, όπου η οικογένεια Καμπόσου, για παράδειγμα, δεν ζει πλέον μόνιμα και έχει μετακομίσει στην Αστυπάλαια με τα ζώα της. Παράλληλα, κυκλοφορούν φήμες ότι και η ιδιοκτησία σε αυτά τα νησιά τίθεται υπό αμφισβήτηση. Οι ερωτήσεις της εφημερίδας μας για την κατάσταση αυτή παραπέμφθηκαν στον Δήμαρχο της περιοχής, χωρίς ωστόσο να υπάρχει σαφής απάντηση.

Αυτό που συμβαίνει σήμερα στο Αιγαίο είναι ένα σοβαρό εθνικό ζήτημα, το οποίο έχει σοβαρές νομικές και εθνικές επιπτώσεις. Το πιο ανησυχητικό είναι ότι η κατάσταση αυτή βρίσκει συμπαραστάτη και τον Άρειο Πάγο, το ανώτατο ακυρωτικό δικαστήριο της χώρας, το οποίο το 2022 άλλαξε τη νομολογία του και αποδέχθηκε την υπεροχή του Οθωμανικού Δικαίου σε σχέση με τον ελληνικό αστικό κώδικα. Αυτό σημαίνει ότι το Δημόσιο, μέσω του νομικού του οπλοστασίου, μπορεί να αμφισβητεί και να διεκδικεί τις περιουσίες των πολιτών, ακόμα και μετά από δεκαετίες κατοχής τους.

Ακολουθούν παρακάτω ορισμένα από τα βασικά σημεία του εγγράφου του Υπουργείου Οικονομικών, το οποίο αναπαράγεται μαζικά στις αγωγές κατά των κατοίκων των νησιών του Αιγαίου. Οι αγωγές αυτές έχουν στόχο να ανατρέψουν τη νόμιμη ιδιοκτησία τους και να «αρπάξουν» τις περιουσίες τους, κάτι που αποτελεί σοβαρό πλήγμα για τους ακρίτες και τη δικαιοσύνη στη χώρα.

Στις αγωγές που έχουν κατατεθεί, και με αφορμή την ολοκλήρωση της κτηματογράφησης της χώρας, η Κτηματογραφική Υπηρεσία Δωδεκανήσων αμφισβητεί τα στοιχεία που έχουν καταχωρηθεί στους καταλόγους των δήμων των νησιών και ζητά από τους κατοίκους να επιστρέψουν στο Δημόσιο τις περιουσίες τους, δηλαδή τα σπίτια και τα χωράφια τους.

Συγκεκριμένα, ο Προϊστάμενος της αρμόδιας Κτηματογραφικής Υπηρεσίας Δωδεκανήσου υπέβαλε ένσταση προς τον Οργανισμό Κτηματολογίου και Χαρτογράφησης Ελλάδος, αναφέροντας ότι τα στοιχεία που αναρτήθηκαν στη δεύτερη ανάρτηση της κτηματογράφησης του Δήμου Πάτμου είναι ανακριβή.

Το Υπουργείο Οικονομικών, εξηγώντας τις αιτίες για τις οποίες θεωρούνται ανακριβή τα στοιχεία, επικαλείται το Οθωμανικό Δίκαιο, το οποίο, κατά την εκδοχή του Δημοσίου, υπερισχύει κάθε άλλου νομικού τρόπου απόκτησης ιδιοκτησίας στα νησιά, ακόμα και αν η απόκτηση αυτή έχει γίνει μέσω νόμιμων αγοραπωλησιών ή άλλων συμβολαίων. Συγκεκριμένα, στην αγωγή τονίζεται ότι «ακίνητα ελευθέρας ιδιοκτησίας» θεωρούνται μόνο τα αστικά ακίνητα, όπως οικόπεδα, αυλές, κήποι, οικίες και γενικότερα οικοδομήματα, καθώς και τα καρποφόρα δέντρα που βρίσκονται σε πόλεις, κωμοπόλεις και χωριά. Αντιθέτως, οι αγροτικές εκτάσεις χαρακτηρίζονται ως «δημόσιες γαίες» και, σύμφωνα με το Οθωμανικό Δίκαιο, δεν αναγνωρίζεται δικαίωμα χρησικτησίας ή ιδιοκτησίας για αυτές.

Το Υπουργείο Οικονομικών υποστηρίζει ότι τα δικαιώματα επί των αγροτικών εκτάσεων παραχωρούνταν μόνο δικαιώματα διηνεκούς εξουσίασης, χωρίς να συνιστούν πλήρη κυριότητα, η οποία παρέμενε στην κατοχή του Οθωμανικού Δημοσίου. Η αγωγή επεκτείνεται και υπογραμμίζει ότι αυτή η διάκριση ανάμεσα σε αστικά και αγροτικά ακίνητα, σύμφωνα με την Οθωμανική νομοθεσία, διατηρήθηκε σε ισχύ και μετά την ενσωμάτωση της Δωδεκανήσου στην Ελλάδα, μέσω των διατάξεων του Κτηματολογικού Κανονισμού.

Σύμφωνα με την αγωγή, το Οθωμανικό Δίκαιο ισχύει για τα δημόσια κτήματα ανεξαρτήτως του χρόνου που αναγνωρίστηκαν ως δημόσια και ανεξάρτητα από το γεγονός ότι η παραχώρησή τους σε ιδιώτες έγινε μετά την ιταλική κατάληψη των νησιών του Αιγαίου το 1912. Ουσιαστικά, οι διατάξεις του Οθωμανικού Δικαίου εξακολουθούν να διέπουν τα κτήματα αυτά και μετά την ενσωμάτωση των νησιών στην Ελλάδα, όπως επιβεβαιώνεται από το άρθρο 78 του Οθωμανικού νόμου της 7ης Ραμαζάν 1274 (1858), το οποίο αναγνώρισε η Ελληνική Πολιτεία με το νόμο 2100/1952. Επιπλέον, υποστηρίζεται ότι τα δικαιώματα του Δημοσίου επί αυτών των ακινήτων δεν υπόκεινται σε παραγραφή.

Η αγωγή διευκρινίζει ότι, ακόμη και αν η παραχώρηση δημόσιων κτημάτων σε ιδιώτες έγινε μετά την ιταλική κατάληψη, τα κτήματα αυτά παραμένουν υπό τον έλεγχο του Οθωμανικού Δικαίου, το οποίο ήταν σε ισχύ κατά την κατάληψη. Η κατάσταση αυτή περιπλέκεται ακόμα περισσότερο για τα νησιά που δεν είχαν καταληφθεί από τους Οθωμανούς, όπως οι Αρκιοί. Στην περίπτωση αυτή, το Υπουργείο Οικονομικών ισχυρίζεται ότι τα ακίνητα σε αυτά τα νησιά, που δεν ήταν «δορυάλωτα» (δεν είχαν καταληφθεί με βία), εξακολουθούν να ανήκουν στο Δημόσιο και δεν αναγνωρίζονται ως ιδιωτικές περιουσίες, ακόμη κι αν οι κάτοικοι τα κατείχαν για πολλές γενιές.

Η αγωγή προχωρά ακόμη πιο πέρα, αμφισβητώντας τη νομιμότητα της κυριότητας του Δήμου Πάτμου για συγκεκριμένα ακίνητα, όπως στην περίπτωση των Αρκιών. Σύμφωνα με το Υπουργείο Οικονομικών, η νήσος Αρκιοί δεν περιλαμβάνεται στις νησίδες που περιήλθαν δωρεάν στον Δήμο Πάτμου, καθώς δεν χρησιμοποιείται για βόσκηση ζώων, αλλά κατοικείται. Επομένως, ο Δήμος Πάτμου δεν απέκτησε κυριότητα επί των συγκεκριμένων ακινήτων και δεν μπορεί να τα μεταβιβάσει.

Οι κάτοικοι των νησιών έχουν προσφύγει στα δικαστήρια και έχουν δικαιωθεί σε πρώτο βαθμό έναντι του Ελληνικού Δημοσίου. Ωστόσο, η συνέχεια της διαδικασίας φαίνεται αβέβαιη, καθώς οι κάτοικοι είναι κατά κανόνα ηλικιωμένοι, με περιορισμένα οικονομικά μέσα και χαμηλό επίπεδο εκπαίδευσης, γεγονός που καθιστά δύσκολη την εξάντληση των νομικών τους δυνατοτήτων και την πορεία των υποθέσεων σε ανώτατο δικαστικό επίπεδο, όπως στον Άρειο Πάγο.

Όταν ο Άρειος Πάγος συμπαρατάσσεται με την άποψη του Υπουργείου Οικονομικών

Στις αγωγές που κατέθεσε το Υπουργείο Οικονομικών, αγνοήθηκε πλήρως η νομολογία του Αρείου Πάγου μέχρι το 2020. Συγκεκριμένα, έγινε επιλεκτική αναφορά μόνο σε εκείνα τα σημεία που εξυπηρετούν το επικρατούν αφήγημα, το οποίο συνοψίζεται στη φράση «Δεν είναι τίποτα δικό σας. Σηκωθείτε και φύγετε».

Μία χαρακτηριστική απόφαση του Αρείου Πάγου είναι η 1787/2017, η οποία δικαίωσε κάτοικο της Σύμης σε υπόθεση εναντίον του Ελληνικού Δημοσίου. Σύμφωνα με την απόφαση αυτή, ο θεσμός της «χρησικτησίας» εισήχθη για πρώτη φορά στα Δωδεκάνησα με την εφαρμογή του Ιταλικού Αστικού Κώδικα του 1865. Σύμφωνα με τις διατάξεις του Ιταλικού Αστικού Κώδικα, όποιος είχε συνεχή, δημόσια, ειρηνική και αναμφίβολη νομή σε ακίνητο για χρονικό διάστημα 30 ετών, αποκτούσε δικαίωμα κυριότητας μέσω κτητικής παραγραφής. Όταν αφορά τη Σύμη, όπου δεν είχε καταρτιστεί Κτηματολόγιο, η κτητική παραγραφή ισχύει ακόμα και για ακίνητα που ανήκαν στην ιδιωτική περιουσία του Κράτους σύμφωνα με το άρθρο 2114 του Ιταλικού Αστικού Κώδικα του 1865.

Στην ίδια απόφαση σημειώνεται ότι, μετά την έναρξη ισχύος του Ελληνικού Αστικού Κώδικα στη Δωδεκάνησο από 30.12.1947, ισχύουν οι διατάξεις του άρθρου 1045 του Ελληνικού Αστικού Κώδικα, που αναγνωρίζουν την έκτακτη χρησικτησία για ακίνητα που κατέχονται με διάνοια κυρίου για 20 χρόνια, καθώς και η τακτική χρησικτησία για ακίνητα που κατέχονται με καλή πίστη και νόμιμο τίτλο για 10 χρόνια, σύμφωνα με το άρθρο 1041 του Αστικού Κώδικα.

Ωστόσο, το σκεπτικό του Αρείου Πάγου άλλαξε μετά το 2020. Μια σημαντική απόφαση είναι η 1954/2022, που αφορά την προσφυγή κατοίκου της Λέρου για περιουσία του στους Αρκιούς. Στην απόφαση αυτή, ο Άρειος Πάγος επιστρέφει την υπόθεση για επανεξέταση στο Πολυμελές Εφετείο Δωδεκανήσου με άλλους δικαστές, εκτός από εκείνους που εξέδωσαν την αναιρούμενη απόφαση.

Αν και οι περιουσίες των κατοίκων των Αρκιών αποδεικνύονται με συμβόλαια αγοραπωλησίας από την Ιερά Μονή Πάτμου, η απόφαση του Αρείου Πάγου αμφισβητεί την πρότερη ιδιοκτησία της Ιεράς Μονής Πάτμου και άρα την αγοραπωλησία, υποστηρίζοντας ότι, παρά το γεγονός ότι το νησί δεν είχε καταληφθεί από τους Οθωμανούς, την περίοδο εκείνη ίσχυε το Οθωμανικό Δίκαιο. Στην περίπτωση αυτή, τα συμβόλαια αγοραπωλησίας, που δικαίωσαν τους κατοίκους σε πρώτο βαθμό, απορρίφθηκαν με την προσφυγή του Ελληνικού Δημοσίου στο Εφετείο, όπου και πάλι δικαιώθηκαν οι κάτοικοι. Στη συνέχεια, το Ελληνικό Δημόσιο προσέφυγε στον Άρειο Πάγο, ο οποίος συμφώνησε με το σκεπτικό του Υπουργείου Οικονομικών το 2022 και επέστρεψε την υπόθεση στο Εφετείο για νέα εξέταση.

Η απόφαση αναφέρει χαρακτηριστικά ότι το Εφετείο έκρινε πως η νήσος Αρκιοί αποτελούσε ιδιοκτησία “μουλκ” της Ιεράς Μονής Πάτμου, η οποία περιήλθε στην κυριότητα της από την Βυζαντινή εποχή. Αντιθέτως, στη συγκεκριμένη περιοχή δεν υπήρξαν δημόσιες γαίες, καθώς οι εκτάσεις ήταν “μουλκ”, δηλαδή ιδιωτικά κτήματα, όπως και σε άλλες περιοχές των Δωδεκανήσων, εκτός από τη Ρόδο και την Κω, όπου οι κάτοικοι είχαν την εξουσία και την κατοχή.

Η απόφαση υπογραμμίζει ότι η αμφισβήτηση της ιδιοκτησίας του Δημοσίου παραβίασε τις διατάξεις του Οθωμανικού Νόμου περί γαιών της 7ης Ραμαζάν 1274 (1856), των διατάξεων του Κτηματολογικού Κανονισμού, καθώς και τις διατάξεις της Συνθήκης των Παρισίων του 1947.

Γολιάθ εναντίον Δαβίδ: Ο επίσημος μηχανισμός εκκένωσης των νησιών

Το πρόβλημα που αποκαλύπτει η «Εφημερίδα των Κυκλάδων» (ΕτΚ) αναδεικνύει μια συγκλονιστική πραγματικότητα, που αποτυπώνεται ως το «κερασάκι στην τούρτα» των δυσκολιών που αντιμετωπίζουν οι κάτοικοι των νησιών του Αιγαίου, όπως οι Αρκιοί και το Αγαθονήσι. Αυτά τα μικρά νησιά ταλανίζονται από τρία κύρια προβλήματα εδώ και χρόνια: την ακτοπλοϊκή σύνδεση, τις τουρκικές ανεμότρατες που ψαρεύουν στα χωρικά τους ύδατα, και την προσπάθεια εκδίωξης των κατοίκων τους με το επιχείρημα ότι οι περιουσίες τους δεν ανήκουν σε αυτούς, επικαλούμενοι το Οθωμανικό Δίκαιο.

Ακτοπλοϊκή σύνδεση: Μια προσωρινή λύση

Σύμφωνα με τον κ. Διαμαντή Μαντή, κάτοικο των νησιών και συγγενή των κατοίκων στους Αρκιούς και το Αγαθονήσι, το ζήτημα της ακτοπλοϊκής σύνδεσης έχει επιλυθεί προσωρινά, λόγω της πολιτικής βούλησης. Όπως εξηγεί, το πλοίο «Σταυρός» που πραγματοποιούσε τα δρομολόγια σταμάτησε στα τέλη Ιανουαρίου, με τη διαβεβαίωση ότι από τις αρχές Φεβρουαρίου θα το αντικαταστήσει το πλοίο «Σαόνησος» της Saos Ferries. Ωστόσο, η ανανέωση των συμβάσεων είναι μηνιαία, μέχρι να ανοιχτούν οι φάκελοι για τις προσφορές. Παράλληλα, ο κ. Μαντής επισημαίνει πως αρκετοί πολιτικοί επιθυμούν να αναλάβει τα δρομολόγια το «Νήσος Κάλυμνος» της ΑΝΕΚ, αν και αυτό το πλοίο δεν πληροί τις απαιτούμενες προδιαγραφές για να εξυπηρετήσει τα νησιά, καθώς δεν είναι ferry boat και δεν μπορεί να μεταφέρει φορτηγά για ανεφοδιασμό. Οι κάτοικοι ζητούν να υπάρξουν τουλάχιστον δύο εναλλακτικά πλοία που να πληρούν τις προϋποθέσεις.

Η απειλή των τουρκικών ανεμότρατων

Ένα ακόμη σοβαρό πρόβλημα είναι η παρουσία των τουρκικών ανεμότρατων που εισέρχονται στα χωρικά ύδατα των ελληνικών νησιών του Αιγαίου. Ο κ. Μαντής αναφέρει χαρακτηριστικά ότι, κατά το καλοκαίρι του 2024, περίπου 15 τουρκικές τράτες βρίσκονταν κοντά στις ακτές του Αγαθονησίου. Αντιφατικά, η Ευρωπαϊκή Ένωση επιβάλλει στους Έλληνες να περιορίζουν την αλιεία τους, ενώ οι τουρκικές τράτες συνεχίζουν να ψαρεύουν σε ελληνικά χωρικά ύδατα χωρίς καμία αποδοκιμασία. Παρά τις εκκλήσεις των νησιωτών προς το Λιμενικό, οι απαντήσεις που λαμβάνουν είναι αδιάφορες, με χαρακτηριστική απάντηση σε έναν διαμαρτυρόμενο νησιώτη ότι «αυτό συμβαίνει από την εποχή του ΠΑΣΟΚ».

Το ζήτημα του Κτηματολογίου και η εκδίωξη των κατοίκων

Το πιο σοβαρό και πιεστικό πρόβλημα είναι αυτό που προκαλεί το Υπουργείο Οικονομικών, με το οποίο αμφισβητείται η ιδιοκτησία των κατοίκων των νησιών, επικαλούμενο το Κτηματολόγιο και το Οθωμανικό Δίκαιο. Όπως καταγγέλλει ο κ. Μαντής, οι κάτοικοι δέχονται συνεχείς αγωγές από το Υπουργείο Οικονομικών, παρά το γεγονός ότι κατέχουν συμβόλαια που φέρουν τη σφραγίδα της Ελληνικής Δημοκρατίας και επιβεβαιώνουν την κυριότητα των ακινήτων τους. Αντιμετωπίζουν, λοιπόν, τη συνεχιζόμενη δικαστική πίεση, η οποία είναι δυσβάστακτη, ιδίως όταν οι νησιώτες ζουν σε απομακρυσμένες περιοχές, μακριά από τα διοικητικά κέντρα.

Ο κ. Μαντής αναφέρει ότι αυτό το πρόβλημα γίνεται ακόμη πιο πιεστικό κατά την προεκλογική περίοδο και τις γιορτές, όταν οι πολιτικοί θυμούνται να αναγνωρίσουν τη σημασία των κατοίκων αυτών των νησιών για την εθνική ασφάλεια. Στη συνέχεια, όμως, έρχονται με προτάσεις για εκδίωξή τους, χωρίς να αναγνωρίζουν τα δικαιώματά τους. Εάν συνεχιστεί αυτή η πίεση, σε βάθος δεκαετίας, προβλέπεται ότι δεν θα υπάρχει ούτε ένας Έλληνας κάτοικος στα μικρά αυτά νησιά του Αιγαίου. «Πήραν τα ψάρια μας, τώρα θα πάρουν και τα κατσίκια μας», λέει χαρακτηριστικά, προειδοποιώντας για τις συνέπειες της απώλειας των παραδοσιακών πόρων της περιοχής.

Η κατάσταση αυτή αποτελεί ένα σύνολο προκλήσεων για τις ελληνικές αρχές και τα νησιά του Αιγαίου, ενώ θέτει σε κίνδυνο τη συνέχιση της κατοίκησης και της πολιτισμικής κληρονομιάς των νησιωτών.