Στην καρδιά του Αιγαίου, σε μια θαλάσσια και νησιωτική ζώνη όπου η περιβαλλοντική πολιτική συναντά αναπόφευκτα τη γεωπολιτική ευαισθησία, προωθείται το σχέδιο για τη θεσμοθέτηση του «Εθνικού Θαλάσσιου Πάρκου Νοτίου Αιγαίου 1 – Νότιες Κυκλάδες». Το νέο πλαίσιο επιχειρεί να αναδιαμορφώσει συνολικά το καθεστώς προστασίας, χρήσεων γης και επιτρεπόμενων δραστηριοτήτων σε εκτεταμένες θαλάσσιες και νησιωτικές περιοχές των Κυκλάδων.
Το σχέδιο Προεδρικού Διατάγματος, το οποίο έχει αποσταλεί από το επιτελείο του υπουργού Περιβάλλοντος και Ενέργειας, Σταύρου Παπασταύρου, στα συναρμόδια υπουργεία για υπογραφές, εισάγει αυστηρότερους κανόνες για την προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος. Μεταξύ άλλων προβλέπει καθολική απαγόρευση συρόμενων αλιευτικών εργαλείων, όπως η τράτα και η δράγα, περιορισμούς στην επαγγελματική και ερασιτεχνική αλιεία, καθώς και σημαντικούς φραγμούς σε μεγάλα τεχνικά έργα και βαριές υποδομές εντός ευαίσθητων περιοχών.
Στον αυστηρό πυρήνα των περιοχών Natura, η προστασία παραμένει ιδιαίτερα ενισχυμένη, με αποκλεισμό ανθρωπογενών παρεμβάσεων. Στις περιφερειακές ζώνες, αντιθέτως, εισάγεται ένα πιο ευέλικτο καθεστώς ήπιων χρήσεων, το οποίο όμως προκαλεί ήδη ερωτήματα για το πραγματικό εύρος της προστασίας. Ιδιαίτερο βάρος αναμένεται να πέσει στις Ζώνες Βιώσιμης Διαχείρισης Φυσικών Πόρων, όπου το πλαίσιο είναι χαλαρότερο σε σύγκριση με τις αυστηρότερες κατηγορίες προστασίας.
Σε αυτές τις ζώνες θα μπορούν, υπό όρους, να αναπτυχθούν νέες κατοικίες, τουριστικά καταλύματα και άλλες υποδομές. Η πρόβλεψη αυτή συνδέεται και με πρόσφατη ρύθμιση που άνοιξε τον δρόμο για πολεοδόμηση έως και 20% σε συγκεκριμένες περιοχές, γεγονός που αναδεικνύει το κρίσιμο ερώτημα: αν η προστασία της φύσης μπορεί να συμβαδίσει με νέα οικοδομική και τουριστική πίεση σε ήδη ευαίσθητες νησιωτικές ζώνες.
Οι περιοχές που εντάσσονται στο νέο θαλάσσιο πάρκο
Το νέο θαλάσσιο πάρκο του Αιγαίου περιλαμβάνει εκτός σχεδίου εκτάσεις νησίδων των Νότιων Κυκλάδων, καθώς και περιοχές Natura μεγαλύτερων νησιών, μαζί με τη θαλάσσια έκτασή τους. Στο πεδίο εφαρμογής εντάσσονται η Μήλος, η Κίμωλος, η Φολέγανδρος, η Σίκινος, η Σαντορίνη, η Ανάφη, η Αμοργός, η Ηρακλειά, η Σχοινούσα, το Κουφονήσι, η Κίναρος και τα Λέβιθα.
Συνολικά, το σχέδιο Προεδρικού Διατάγματος ορίζει 196 ζώνες προστασίας. Από αυτές, επτά χαρακτηρίζονται ως Ζώνες Απόλυτης Προστασίας της Φύσης, 103 ως Ζώνες Προστασίας της Φύσης, 18 ως Ζώνες Διατήρησης Οικοτόπων και Ειδών και 68 ως Ζώνες Βιώσιμης Διαχείρισης Φυσικών Πόρων.
Ο Σταύρος Παπασταύρου παρουσιάζει τη θεσμοθέτηση των εθνικών θαλάσσιων πάρκων ως ουσιαστική μεταρρύθμιση για την ολοκληρωμένη διαχείριση του θαλάσσιου χώρου, σημειώνοντας ότι παράλληλα προχωρά και η επεξεργασία του Προεδρικού Διατάγματος για το Θαλάσσιο Πάρκο Ιονίου. Κατά τον υπουργό, η Ελλάδα διεκδικεί πρωταγωνιστικό ρόλο στην Ευρώπη ως προς την προστασία του θαλάσσιου περιβάλλοντος, ασκώντας στην πράξη τα κυριαρχικά της δικαιώματα και συμβάλλοντας στους ευρωπαϊκούς και διεθνείς στόχους για τη βιοποικιλότητα.
Η κυβερνητική ανάγνωση συνδέει ευθέως την περιβαλλοντική θεσμοθέτηση με την άσκηση κυριαρχικών δικαιωμάτων. Αυτό το στοιχείο αποκτά ιδιαίτερη σημασία στο Αιγαίο, όπου κάθε ρύθμιση θαλάσσιου χώρου έχει αυξημένο πολιτικό και γεωστρατηγικό βάρος. Η προστασία της βιοποικιλότητας δεν είναι απλή τεχνική υπόθεση, καθώς τα θαλάσσια πάρκα διαμορφώνουν νέο πλαίσιο διαχείρισης σε περιοχές με υψηλή οικολογική αλλά και εθνική σημασία.
Αυστηρή προστασία σε κρίσιμες θαλάσσιες και νησιωτικές ζώνες
Στις Ζώνες Απόλυτης Προστασίας της Φύσης προβλέπεται εξαιρετικά περιοριστικό καθεστώς. Στις νησίδες Μέγας και Μικρός Αβελάς, καθώς και στις απόκρημνες βραχώδεις ακτές της Ηρακλειάς, δεν θα επιτρέπεται καμία μόνιμη ή υποστηρικτική εγκατάσταση. Πρόκειται για περιοχές όπου η ανθρώπινη παρέμβαση περιορίζεται στο απολύτως ελάχιστο.
Σε άλλες περιοχές της ίδιας κατηγορίας, όπως τα Γαλάζια Νερά της Πολυαίγου, τα ακρωτήρια Αγίου Γεωργίου και Γερακιάς στην Κίμωλο και η βόρεια Ανάφη, που αποτελούν κρίσιμες θαλάσσιες ζώνες αναπαραγωγής της φώκιας, επιτρέπονται μόνο εγκαταστάσεις που εξυπηρετούν την προστασία και τη διαχείριση των οικοσυστημάτων, καθώς και δράσεις επιστημονικής έρευνας.
Στις Ζώνες Προστασίας της Φύσης, οι οποίες καλύπτουν ευρύτερες χερσαίες και θαλάσσιες περιοχές υψηλής οικολογικής αξίας, το πλαίσιο παραμένει αυστηρό, χωρίς να είναι απολύτως απαγορευτικό. Σε 35 από αυτές τις ζώνες, μεταξύ των οποίων οι νησίδες Παλαιάς και Νέας Καμένης στη Θήρα, περιοχές της Κιμώλου, της Μήλου και της Αμοργού, καθώς και οι απόκρημνες ακτές της ανατολικής Φολεγάνδρου, αποκλείονται πολλές χρήσεις, όπως αναψυκτήρια, υδατοκαλλιέργειες, οδοποιία και πλωτές εγκαταστάσεις αναψυχής.
Σε άλλες 36 ζώνες, που περιλαμβάνουν θαλάσσια λιβάδια ποσειδωνίας στη Μήλο, την Ανάφη και την Αμοργό, καθώς και θαλάσσιες ή παράκτιες περιοχές έως 50 μέτρα από την ακτή, απαγορεύονται επίσης υδατοκαλλιέργειες, υδατοδρόμια, μονάδες αφαλάτωσης, συλλογή φυτών και κοχυλιών, καθώς και πλωτές υποδομές ή εγκαταστάσεις θαλάσσιας αναψυχής. Εξαίρεση προβλέπεται για τα λιβάδια ποσειδωνίας στο Ακρωτήρι της Σαντορίνης.
Οι Ζώνες Διατήρησης Οικοτόπων και Ειδών καλύπτουν κυρίως παράκτιες και θαλάσσιες περιοχές γύρω από τα μεγαλύτερα νησιά, ζώνες πέραν του 1,5 ναυτικού μιλίου από τις ακτές των νησίδων, καθώς και τα αλιευτικά καταφύγια σε Παλαιά και Νέα Καμένη. Σε αυτές τις περιοχές δεν θα χωροθετούνται, κατά κανόνα, αθλητικές εγκαταστάσεις, εξορυκτικές δραστηριότητες και εγκαταστάσεις Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας.
Στα δύο αλιευτικά καταφύγια της Σαντορίνης αποκλείεται και η δημιουργία υδατοδρομίου. Στις λιμενικές ζώνες θα επιτρέπεται η ελεύθερη αγκυροβόληση, με εξαίρεση περιοχές όπου υπάρχουν λιβάδια ποσειδωνίας ή ύφαλοι. Σε τμήματα της δυτικής και νότιας Μήλου προβλέπονται αυστηροί περιορισμοί σε δόμηση και τουριστική ανάπτυξη, με σαφή όρια για καταλύματα, εστίαση, στάθμευση και εξορύξεις.
Ως προς τις ενεργειακές υποδομές, το σχέδιο επιτρέπει φωτοβολταϊκά, γεωθερμία και δίκτυα μεταφοράς ενέργειας, ενώ αποκλείει τα αιολικά πάρκα. Η διάκριση αυτή επιχειρεί να ισορροπήσει ανάμεσα στην ανάγκη ενεργειακών υποδομών και στην προστασία του νησιωτικού τοπίου, αν και η εφαρμογή της στην πράξη θα κρίνει αν το πλαίσιο λειτουργεί ως ουσιαστική προστασία ή ως επιλεκτικός μηχανισμός χωροθέτησης.
Οι ευέλικτες ζώνες και η μεγάλη δοκιμασία της εφαρμογής
Οι Ζώνες Βιώσιμης Διαχείρισης Φυσικών Πόρων, γνωστές ως ζώνες «Δ», αποτελούν το πιο ευέλικτο πεδίο του νέου πάρκου. Σε αυτές προβλέπονται περισσότερες επιτρεπόμενες χρήσεις, με διαφοροποιήσεις ανά περιοχή και υπό συγκεκριμένους όρους. Στο νοτιοανατολικό τμήμα της Γραμβούσας, για παράδειγμα, θα είναι δυνατή η επισκευή και συντήρηση υφιστάμενων κτισμάτων, με περιορισμούς στον εξωτερικό φωτισμό.
Σε αμμώδεις ακτές, όπως στη Νικουριά της Αμοργού, δίνεται δυνατότητα λειτουργίας εποχικών αναψυκτηρίων, εφόσον διαθέτουν ήδη άδεια, καθώς και τοποθέτησης ομπρελών και ξαπλωστρών. Σε αρκετές περιφερειακές ζώνες Natura, όπως στην ανατολική Φολέγανδρο, στην ανατολική και δυτική Σίκινο και περιμετρικά της Ιου, καθίσταται δυνατή η ανάπτυξη υδατοκαλλιεργειών ακόμη και σε αποστάσεις μικρότερες των 200 μέτρων από λιβάδια ποσειδωνίας.
Παράλληλα, προβλέπονται λιμενικά έργα, όπως η επέκταση του λιμανιού στα Κατάπολα και εγκαταστάσεις στο Αμπουρδεχτάκι της Μήλου. Στην Αμοργό εισάγεται δυνατότητα δημιουργίας αλιευτικού καταφυγίου και καρνάγιου στην Καλοταρίτισσα, καθώς και συντήρησης υφιστάμενων προβλητών.
Σε αγροτικές περιοχές και παραλίες της βόρειας και νότιας Μήλου, της Κιμώλου και της Πολυαίγου, οι ζώνες «Δ» αποκλείουν διάφορες εμπορικές εγκαταστάσεις και εξορυκτικές δραστηριότητες, επιτρέπουν όμως κατοικία, εστίαση και τουριστικά καταλύματα. Σε άλλες αγροτικές εκτάσεις και αμμώδεις παραλίες της Ανάφης, της Σικίνου, της Φολεγάνδρου, της Ηρακλειάς και των Κουφονησίων, οι χρήσεις κατοικίας και τουρισμού περιορίζονται ή απαγορεύονται, με εξαίρεση ορισμένες ήδη δομημένες περιοχές σε Σχοινούσα, Ηρακλειά και νότιο Κάτω Κουφονήσι.
Η αλιεία ρυθμίζεται οριζόντια σε όλο το πάρκο, με χρονικούς και χωρικούς περιορισμούς. Προωθείται απαγόρευση επαγγελματικής και ερασιτεχνικής αλιείας σε ακτίνα 0,5 ναυτικού μιλίου από τις ακτές από τις 15 Απριλίου έως τις 31 Μαΐου. Τον υπόλοιπο χρόνο, η αλιεία θα επιτρέπεται στις Ζώνες Προστασίας της Φύσης, με συγκεκριμένες εξαιρέσεις, όπως το Ακρωτήρι Σαντορίνης, η Γραμβούσα, η Νικουριά και τα Κατάπολα Αμοργού.
Θα επιτρέπεται επίσης γύρω από τα μεγαλύτερα νησιά του πάρκου και πέραν του 1,5 ναυτικού μιλίου από τις ακτές των νησίδων τους. Η καθολική απαγόρευση των συρόμενων εργαλείων αποτελεί ένα από τα πιο σημαντικά μέτρα του σχεδίου, καθώς αφορά πρακτικές που επιβαρύνουν ιδιαίτερα τον βυθό και τα θαλάσσια οικοσυστήματα.
Το νέο θαλάσσιο πάρκο των Νότιων Κυκλάδων ανοίγει ένα κρίσιμο κεφάλαιο για την προστασία του Αιγαίου. Η πρόκληση δεν βρίσκεται μόνο στη θεσμοθέτηση των ζωνών, αλλά στην εφαρμογή τους. Αν οι αυστηρές περιοχές προστατευθούν ουσιαστικά, αν οι ευέλικτες ζώνες δεν μετατραπούν σε πεδίο υπερδόμησης και αν οι περιορισμοί στην αλιεία συνοδευτούν από αποτελεσματικούς ελέγχους και στήριξη των τοπικών κοινωνιών, το σχέδιο μπορεί να αποτελέσει πραγματικό εργαλείο θαλάσσιας προστασίας. Αν όχι, κινδυνεύει να μείνει ακόμη ένα περίπλοκο θεσμικό πλαίσιο, όπου η προστασία της φύσης θα υποχωρεί μπροστά στις πιέσεις της αγοράς και των τοπικών συμφερόντων.
