Το Ιράν και το νέο ενεργειακό όπλο στα Στενά του Ορμούζ

Η ικανότητα του Ιράν να ασκεί έλεγχο στα Στενά του Ορμούζ, το κρισιμότερο θαλάσσιο πέρασμα για τη μεταφορά πετρελαίου παγκοσμίως, έχει αναδειχθεί σε ένα ισχυρό γεωπολιτικό εργαλείο, το οποίο η Τεχεράνη δεν προτίθεται να εγκαταλείψει. Με τη χρήση ενός σχετικά περιορισμένου αριθμού πυραύλων και μη επανδρωμένων αεροσκαφών, η ιρανική ηγεσία απέδειξε ότι μπορεί να διακόψει αποτελεσματικά τη ροή της ενέργειας, δημιουργώντας μια νέα πραγματικότητα για την παγκόσμια οικονομία.

Σύμφωνα με αναλυτές που επικαλείται το CNN, η επιρροή αυτή δεν θα εξασθενήσει με το τέλος των εχθροπραξιών, αλλά θα παραμείνει ως μια μόνιμη παράμετρος, ανεξάρτητα από οποιαδήποτε μελλοντική συμφωνία με τις Ηνωμένες Πολιτείες. Η πρόσφατη ανταλλαγή πυρών μεταξύ Ουάσινγκτον και Τεχεράνης καταδεικνύει ότι μια διπλωματική λύση παραμένει δυσχερής, και ακόμη κι αν επιτευχθεί, οι ειδικοί εκτιμούν ότι δεν θα αφαιρέσει από το Ιράν αυτό το νέο "ενεργειακό όπλο".

Οι επιπτώσεις για την παγκόσμια οικονομία είναι βαθιές, καθώς ήδη βρίσκεται αντιμέτωπη με ένα πρωτοφανές ενεργειακό σοκ. Πριν από την έναρξη της σύγκρουσης, περίπου το 20% της παγκόσμιας προμήθειας πετρελαίου και υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG) διερχόταν από αυτό το αμφισβητούμενο σημείο. Οι προσπάθειες για διαφοροποίηση των ενεργειακών οδών, με στόχο την απομάκρυνση από τα Στενά του Ορμούζ και την ευρύτερη περιοχή της Μέσης Ανατολής, ενδέχεται να ενισχύσουν την ενεργειακή ασφάλεια, αλλά συνοδεύονται από σημαντικό οικονομικό κόστος. Πέρα από την ενέργεια, η παρατεταμένη αβεβαιότητα επηρεάζει προϊόντα όπως λιπάσματα, αεροπορικά καύσιμα, ήλιο και αλουμίνιο.

Ο Gregory Brew, ανώτερος αναλυτής της Eurasia Group, τόνισε ότι το Ιράν απέδειξε πως έχει τη δυνατότητα να κλείσει τα Στενά και να τα διατηρήσει κλειστά, ακόμη και απέναντι σε μαζικούς βομβαρδισμούς από ΗΠΑ και Ισραήλ. "Είναι η νέα πυρηνική του επιλογή", ανέφερε χαρακτηριστικά, υπογραμμίζοντας ότι αυτή η δυνατότητα είναι μη αναστρέψιμη.

Το καθεστώς διέλευσης και οι οικονομικές προεκτάσεις

Αρκετοί αναλυτές υποστηρίζουν ότι ένα Στενό του Ορμούζ που παραμένει ανοιχτό, έστω και υπό μερικό ιρανικό έλεγχο, θα προκαλούσε μικρότερη ζημιά στην παγκόσμια οικονομία σε σύγκριση με ένα εντελώς αποκλεισμένο πέρασμα. Η εταιρεία ανάλυσης εμπορίου Kpler δημοσίευσε μελέτη τον Απρίλιο, εξετάζοντας ένα πιθανό καθεστώς διαχείρισης από το Ιράν σε συνεργασία με το Ομάν, ενώ Βρετανοί ακαδημαϊκοί έχουν επίσης προτείνει ανάλογες προσεγγίσεις. Η ιδέα αυτή, όσο ανησυχητική κι αν φαίνεται, έχει πλέον εισέλθει στη δημόσια συζήτηση.

Η Τεχεράνη προχώρησε στη θεσμοθέτηση του ελέγχου της, ιδρύοντας τον προηγούμενο μήνα την Αρχή Στενών του Περσικού Κόλπου (PGSA). Η αρχή αυτή επιβλέπει ένα νέο πρωτόκολλο διέλευσης, το οποίο περιλαμβάνει ελέγχους από ιρανικές αρχές και, σε ορισμένες περιπτώσεις, επιβολή τελών. Ως απάντηση, οι ΗΠΑ επέβαλαν κυρώσεις στην PGSA και απαγόρευσαν σε ναυτιλιακές εταιρείες να συνάπτουν συμφωνίες με την Τεχεράνη, απειλώντας παράλληλα με δευτερογενείς κυρώσεις όσες καταβάλλουν τέλη.

Παρά τις αμερικανικές απειλές, ορισμένοι έμποροι πετρελαίου και ναυτιλιακές εταιρείες φέρονται να έχουν ήδη συνάψει συμφωνίες με το Ιράν, σε μια προσπάθεια να διατηρηθεί η ροή πετρελαίου προς τις παγκόσμιες αγορές, όπου τα αποθέματα μειώνονται με ταχείς ρυθμούς. Ο Alan Gelder της Wood Mackenzie υπογράμμισε ότι η επανεκκίνηση των ροών σε σημαντικούς όγκους είναι κρίσιμη για τον περιορισμό του ενεργειακού σοκ. Αντίθετα, προειδοποίησε ότι αν τα Στενά παραμείνουν κλειστά έως το τέλος του έτους, η τιμή του Brent θα μπορούσε να προσεγγίσει τα 200 δολάρια ανά βαρέλι, μετατρέποντας το σοκ σε μια παγκόσμια οικονομική κρίση.

Η επιβολή ενός "διοδίου" στα Στενά, με τέλος διέλευσης ύψους 2 εκατομμυρίων δολαρίων ανά δεξαμενόπλοιο, όπως έχει ήδη εφαρμοστεί σε τουλάχιστον ένα πλοίο σύμφωνα με την Lloyd's List, θα είχε σχετικά μικρό αντίκτυπο στην τιμή του πετρελαίου, αυξάνοντάς την κατά περίπου 1 δολάριο το βαρέλι. Ωστόσο, η βασική ανησυχία, όπως επισήμανε ο Gelder, είναι ο βαθμός στον οποίο οποιαδήποτε μορφή διαχείρισης θα περιορίσει τις ροές, θέτοντας το ερώτημα της επιχειρησιακής ικανότητας του Ιράν να διαχειριστεί τη διέλευση 140 δεξαμενόπλοιων ημερησίως.

Από την άλλη πλευρά, η Rystad Energy εκτιμά ότι η αύξηση της τιμής θα είναι μεγαλύτερη, με τον Jorge Leon να κάνει λόγο για ένα γεωπολιτικό premium κινδύνου 10-20 δολαρίων ανά βαρέλι. Ο ίδιος εξέφρασε την πεποίθηση ότι το Ιράν θα διατηρήσει κάποια μορφή επιρροής στο Στενό, καθιστώντας τον κίνδυνο περαιτέρω διαταραχών πραγματικό, και προέβλεψε ότι οι τιμές του πετρελαίου δεν θα επιστρέψουν στα 60 δολάρια το βαρέλι ούτε καν το 2027.

Εναλλακτικές οδοί και ενεργειακή ασφάλεια

Οι αμφιβολίες για τη μακροπρόθεσμη ασφάλεια του Στενού του Ορμούζ έχουν ήδη ωθήσει μεγάλους παραγωγούς του Κόλπου να αναπτύξουν εναλλακτικές διαδρομές εξαγωγών. Η Σαουδική Αραβία και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα έχουν ανακατευθύνει εξαγωγές μέσω αγωγών, ενώ τα ΗΑΕ αναπτύσσουν έναν δεύτερο αγωγό για την παράκαμψη του Στενού. Ωστόσο, για χώρες όπως το Κουβέιτ, το Κατάρ και το Μπαχρέιν, οι εναλλακτικές είναι λιγότερο βιώσιμες, καθώς θα εξαρτώνται από τη διέλευση μέσω Σαουδικής Αραβίας ή Ιράκ.

Η κατασκευή αγωγών αποτελεί ένα μεγάλο, δαπανηρό και χρονοβόρο εγχείρημα, συχνά διασυνοριακό, όπως σημείωσε ο Gelder. Για το Κατάρ, το οποίο εξάγει περίπου το 20% της παγκόσμιας προσφοράς LNG, η παράκαμψη του Ορμούζ απαιτεί όχι μόνο αγωγούς αλλά και επενδύσεις σε λιμενικές εγκαταστάσεις υγροποίησης. Επιπλέον, οι νέες υποδομές δεν θα ήταν απρόσβλητες από ιρανικές επιθέσεις, καθώς, όπως επισήμανε ο Brew, θα βρίσκονταν εντός της εμβέλειας των ιρανικών πυραύλων και drones.

Η αναταραχή στο Στενό του Ορμούζ έχει εντείνει τη διεθνή εστίαση στην ενεργειακή ασφάλεια, σε συνέχεια της ενεργειακής κρίσης που προκλήθηκε από την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία. Οι προσπάθειες διαφοροποίησης των εφοδιαστικών αλυσίδων αναμένεται να ενισχύσουν επενδύσεις σε άλλες πετρελαιοπαραγωγές περιοχές, όπως η Λατινική Αμερική, καθώς και σε ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και ηλεκτροκίνηση. Παρ' όλα αυτά, η Μέση Ανατολή θα παραμείνει κρίσιμη για την κάλυψη των παγκόσμιων ενεργειακών αναγκών, καθιστώντας το νέο "ενεργειακό όπλο" του Ιράν εξαιρετικά ισχυρό. "Η παγκόσμια οικονομία θα πρέπει να αποδεχτεί αυτή την πραγματικότητα", κατέληξε ο Brew, υπογραμμίζοντας ότι η ασφάλεια του Ορμούζ θα εξαρτάται πλέον σε μεγάλο βαθμό από τις αποφάσεις της Τεχεράνης.