Νέο βήμα κλιμάκωσης στο Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο συνιστά η προωθούμενη νομοθετική πρωτοβουλία της Άγκυρας για την ενσωμάτωση του αφηγήματος της «Γαλάζιας Πατρίδας» στο εσωτερικό δίκαιο της Τουρκίας. Το υπό κατάρτιση νομοσχέδιο επιχειρεί να μετατρέψει ένα αναθεωρητικό δόγμα σε θεσμικό εργαλείο, δίνοντας εσωτερική νομιμοποίηση σε μονομερείς τουρκικές αξιώσεις που αγγίζουν ευθέως τα ελληνικά κυριαρχικά δικαιώματα.
Η Άγκυρα κινείται σε τρία παράλληλα επίπεδα. Στο εσωτερικό ακροατήριο, η τουρκική κυβέρνηση επιχειρεί να εμφανιστεί ως δύναμη που προστατεύει τα αποκαλούμενα «θαλάσσια σύνορα» και τα συμφέροντα της χώρας. Στο διπλωματικό πεδίο, επιδιώκει να κατασκευάσει θεσμικό περίβλημα γύρω από τις διεκδικήσεις της, παρουσιάζοντας μονομερείς αξιώσεις ως δήθεν οργανωμένο νομικό πλαίσιο. Στο επιχειρησιακό επίπεδο, η νομοθετική αυτή πρωτοβουλία μπορεί να αξιοποιηθεί ως βάση για κινήσεις στο Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο, όπως NAVTEX, άδειες, έρευνες, παρενοχλήσεις και αμφισβητήσεις δραστηριοτήτων ελληνικών ή τρίτων φορέων.
Το νομοσχέδιο αναμένεται να κατατεθεί στην τουρκική Εθνοσυνέλευση μετά το Μπαϊράμι, το οποίο ολοκληρώνεται στις 31 Μαΐου, επομένως μέσα στον Ιούνιο. Επισήμως προβάλλεται ως προσπάθεια «νομικής προστασίας» των δικαιωμάτων και συμφερόντων της Τουρκίας στις θαλάσσιες ζώνες της. Στην πραγματικότητα, η «Γαλάζια Πατρίδα» αποτελεί δομημένο αναθεωρητικό δόγμα, άμεσα συνδεδεμένο με τουρκικές διεκδικήσεις στο Αιγαίο, στην Ανατολική Μεσόγειο και στις περιοχές όπου η Άγκυρα αμφισβητεί το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας.
Με τον σχεδιαζόμενο νόμο, η Τουρκία επιχειρεί να συγκεντρώσει σε ενιαίο πλαίσιο ζητήματα που σήμερα καλύπτονται από διαφορετικές ρυθμίσεις ή, κατά την τουρκική ανάγνωση, βρίσκονται σε θεσμικό κενό. Στο επίκεντρο του σχεδιασμού τοποθετούνται η Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη, η υφαλοκρηπίδα, τα όρια των θαλάσσιων ζωνών, τα διεθνή ύδατα και το καθεστώς νησιών, νησίδων και βραχονησίδων που η Τουρκία χαρακτηρίζει «γκρίζες ζώνες».
Η «Γαλάζια Πατρίδα» ως εργαλείο εσωτερικής νομιμοποίησης
Η Άγκυρα επιμένει ότι ο λεγόμενος «Νόμος της Γαλάζιας Πατρίδας» θα καθορίσει τα νομικά πρότυπα που θα εφαρμόζει η Τουρκία στις θαλάσσιες περιοχές τις οποίες θεωρεί δικής της δικαιοδοσίας. Η διατύπωση αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς η τουρκική πλευρά επιχειρεί να προσδώσει κρατική θεσμική ισχύ σε μια πολιτική αντίληψη που συγκρούεται με βασικές αρχές του διεθνούς δικαίου και με τα δικαιώματα που απορρέουν από τα ελληνικά νησιά.
Στην πράξη, η κίνηση μπορεί να λειτουργήσει ως μηχανισμός εσωτερικής νομιμοποίησης των τουρκικών διεκδικήσεων. Ιδίως στο Αιγαίο, όπου η Τουρκία εδώ και δεκαετίες επεκτείνει το πεδίο των αμφισβητήσεών της, η νομοθετική κωδικοποίηση του δόγματος αποκτά σαφή πολιτική και επιχειρησιακή διάσταση.
Ιδιαίτερη βαρύτητα έχει η αναφορά στις αποκαλούμενες «γκρίζες ζώνες», δηλαδή σε νησιά, νησίδες και βραχονησίδες των οποίων το καθεστώς επιχειρεί κατά διαστήματα να αμφισβητήσει η Τουρκία. Η ενσωμάτωση αυτής της ρητορικής σε νομοθετικό κείμενο υψηλής πολιτικής σημασίας αποτελεί κίνηση με ευρύτερο συμβολισμό και σαφή στόχευση.
Τουρκικές πηγές υποστηρίζουν ότι το καθεστώς αυτών των γεωγραφικών σχηματισμών θα εξεταστεί με βάση τις αρχές του Διεθνούς Δικαίου της Θάλασσας. Η Αθήνα αντιμετωπίζει τέτοιες διατυπώσεις με έντονη επιφυλακτικότητα, καθώς η Άγκυρα έχει μακρά διαδρομή επιλεκτικής επίκλησης του διεθνούς δικαίου, ιδίως όταν πρόκειται για το Αιγαίο και τα κυριαρχικά δικαιώματα της Ελλάδας.
Η ένταξη των «γκρίζων ζωνών» σε νομοθέτημα για τη «Γαλάζια Πατρίδα» υπερβαίνει τα όρια μιας εσωτερικής διοικητικής ρύθμισης. Δημιουργεί πολιτικό και νομικό αφήγημα, το οποίο μπορεί να χρησιμοποιηθεί στη συνέχεια σε διπλωματικό επίπεδο, σε διεθνή φόρα ή σε επιχειρησιακές κινήσεις επί του πεδίου.
Το τουρκικό υπουργείο Άμυνας και ο νόμος για τις θαλάσσιες ζώνες
Το Υπουργείο Εθνικής Άμυνας της Τουρκίας αναφέρθηκε στην πορεία σύνταξης του «Νόμου για τις Περιοχές Θαλάσσιας Δικαιοδοσίας», ο οποίος παρουσιάζεται και ως «Νόμος της Γαλάζιας Πατρίδας». Σύμφωνα με την τουρκική πλευρά, η προτεινόμενη νομοθεσία θα καθορίσει τις ευθύνες εντός των περιοχών θαλάσσιας δικαιοδοσίας της Τουρκίας και θα καλύψει κενά που εντοπίζονται στην εγχώρια νομοθεσία.
Το ίδιο υπουργείο υπογράμμισε ότι οι Τουρκικές Ένοπλες Δυνάμεις θα συνεχίσουν να προστατεύουν τα δικαιώματα και τα συμφέροντα της χώρας στις περιοχές θαλάσσιας δικαιοδοσίας της. Η διατύπωση αυτή δείχνει ότι η νομοθετική πρωτοβουλία συνδέεται ευθέως με τη στρατιωτική διάσταση της τουρκικής πολιτικής στη θάλασσα.
Μετά την εβδομαδιαία ενημέρωση Τύπου του υπουργείου, ο αντιναύαρχος Ζεκί Ακτούρ, σύμβουλος Τύπου και Δημοσίων Σχέσεων και εκπρόσωπος του υπουργείου, απάντησε σε ερωτήσεις δημοσιογράφων για το σχέδιο νόμου. Πηγές του υπουργείου περιέγραψαν τη νομοθεσία ως νόμο-πλαίσιο που θα ρυθμίσει τις αρμοδιότητες στις θαλάσσιες ζώνες της Τουρκίας.
Όπως ανέφεραν οι ίδιες πηγές, ο «Νόμος περί Περιοχών Θαλάσσιας Δικαιοδοσίας» θα προσδιορίσει τις αρμοδιότητες στις θαλάσσιες περιοχές που η Τουρκία θεωρεί ότι εμπίπτουν στη δικαιοδοσία της και θα καλύψει, κατά την τουρκική ορολογία, ελλείψεις της εσωτερικής νομοθεσίας.
Το τουρκικό υπουργείο δήλωσε επίσης ότι έχει συμμετάσχει στη διαδικασία επεξεργασίας του νομοσχεδίου σε στρατιωτικό, τεχνικό, ακαδημαϊκό και νομικό επίπεδο. Οι σχετικές εισηγήσεις, όπως αναφέρθηκε, έχουν διαβιβαστεί στους αρμόδιους θεσμούς, ενώ οι τελικές εργασίες επί του σχεδίου συνεχίζονται.
Παράλληλα, επαναλήφθηκε ότι οι Τουρκικές Ένοπλες Δυνάμεις θα συνεχίσουν να διασφαλίζουν τις θαλάσσιες διεκδικήσεις της χώρας. Η Άγκυρα συνδέει τη συγκεκριμένη νομοθετική διαδικασία και με τις ευρύτερες εξελίξεις στο περιβάλλον ασφάλειας, επισημαίνοντας ότι οι περιφερειακές και παγκόσμιες προκλήσεις αυξάνουν τη σημασία της αμυντικής συνεργασίας μεταξύ συμμαχικών και φιλικών κρατών.
Οι τοποθετήσεις αυτές ακολούθησαν δημοσίευμα του Bloomberg, σύμφωνα με το οποίο η Τουρκία ετοιμάζεται να καταθέσει στο κοινοβούλιο νομοθεσία που θα διεκδικεί θαλάσσια δικαιοδοσία σε αμφισβητούμενες περιοχές του Αιγαίου και της Μεσογείου. Το δημοσίευμα, επικαλούμενο πρόσωπα με γνώση του θέματος, ανέφερε ότι η προτεινόμενη νομοθεσία θα αποτελέσει το πρώτο επίσημο βήμα της Άγκυρας για την κωδικοποίηση των θαλάσσιων αξιώσεών της και τη δήλωση δικαιοδοσίας επί πιθανών κοιτασμάτων φυσικού αερίου.
Στα τουρκικά μέσα ενημέρωσης η αντιπαράθεση στην Ανατολική Μεσόγειο συνδέεται με τις σημαντικές ανακαλύψεις φυσικού αερίου κοντά στην Κύπρο, την Αίγυπτο και το Ισραήλ κατά τη δεκαετία του 2010. Η Τουρκία ισχυρίζεται ότι η Ελλάδα και η Κυπριακή Δημοκρατία προωθούν «μαξιμαλιστικές» θαλάσσιες αξιώσεις, οι οποίες, κατά την τουρκική θέση, επιχειρούν να περιορίσουν την Άγκυρα σε στενή παράκτια ζώνη, παρά τη μεγάλη ηπειρωτική ακτογραμμή της στην περιοχή.
Η Άγκυρα προβάλλει επίσης τον ισχυρισμό ότι οι Τουρκοκύπριοι αποκλείονται από τα έσοδα των υδρογονανθράκων και από τα περιφερειακά ενεργειακά έργα. Η Ελλάδα, από την πλευρά της, υπογραμμίζει ότι τα νησιά διαθέτουν δικαιώματα υφαλοκρηπίδας και Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης με βάση το διεθνές δίκαιο. Η Τουρκία απορρίπτει αυτή την ερμηνεία και υποστηρίζει ότι τα θαλάσσια όρια πρέπει να καθορίζονται κυρίως από τις ηπειρωτικές ακτές.
Η απάντηση της Αθήνας και το μήνυμα Γεραπετρίτη
Απέναντι στις τουρκικές κινήσεις, ελληνικές διπλωματικές πηγές τονίζουν ότι η Αθήνα έχει καταστήσει σαφή την ανησυχία της προς την Άγκυρα. Το μήνυμα που μεταφέρεται είναι ότι τέτοιες πρωτοβουλίες επιβαρύνουν το κλίμα των λεγόμενων «ήρεμων νερών» και δεν συνεισφέρουν στην αποκλιμάκωση.
Σύμφωνα με τις ίδιες πηγές, η κατάσταση παραμένει διαχειρίσιμη και οι δίαυλοι επικοινωνίας έχουν λειτουργήσει. Η Αθήνα εμφανίζεται να παρακολουθεί στενά τη διαδικασία, επιδιώκοντας να αποτρέψει τη μετατροπή ενός τουρκικού εσωτερικού νομοθετήματος σε εργαλείο εξωτερικής πίεσης.
Ο υπουργός Εξωτερικών Γιώργος Γεραπετρίτης, μιλώντας στο Energy Transition Summit που διοργάνωσαν οι Financial Times και η «Καθημερινή», σε συζήτηση με τον καθηγητή του American College of Greece και αρθρογράφο Κωνσταντίνο Φίλη, υπογράμμισε ότι κάθε μονομερής ενέργεια που κατά το διεθνές δίκαιο θα έπρεπε να οργανωθεί σε διμερές ή πολυμερές επίπεδο έχει μόνο εσωτερική ισχύ και στερείται διεθνούς εφαρμογής.
Ο κ. Γεραπετρίτης σημείωσε ότι η βιώσιμη ειρήνη απαιτεί συνεργασία και πρόσθεσε πως η Ελλάδα διαθέτει πολλούς τρόπους αντίδρασης, επιλέγοντας όμως να ενεργεί μεθοδικά αντί να περιορίζεται σε κινήσεις ανταπόκρισης. Επισήμανε ότι η χώρα είναι μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης και βρίσκεται στον πυρήνα των Ηνωμένων Εθνών, έχοντας στη διάθεσή της διεθνή φόρα για την έκφραση ενστάσεων και διαμαρτυριών.
Ο υπουργός Εξωτερικών ανέφερε ότι έχουν καταβληθεί σημαντικές προσπάθειες στις ελληνοτουρκικές σχέσεις και ότι έχει υπάρξει πρόοδος, υπογραμμίζοντας πως μια οπισθοδρόμηση θα συνιστούσε σοβαρή απώλεια. Παρουσίασε την Ελλάδα ως σταθερό υποστηρικτή της ειρήνης και της ευημερίας, ενώ συνέδεσε το ζήτημα της τουρκικής νομοθεσίας με την ανάγκη προετοιμασίας για όλα τα πιθανά σενάρια.
Αναφερόμενος ειδικά στη «Γαλάζια Πατρίδα», επισήμανε ότι η σύγχρονη εξωτερική πολιτική κινείται σε περιβάλλον όπου οι ασφαλείς προβλέψεις καθίστανται ιδιαίτερα δύσκολες, λόγω πολλών ασταθών παραμέτρων. Κατά συνέπεια, η Ελλάδα επεξεργάζεται απαντήσεις για κάθε ενδεχόμενο που μπορεί να προκύψει από την τουρκική προσπάθεια νομιμοποίησης του συγκεκριμένου δόγματος.
Ο κ. Γεραπετρίτης τόνισε ότι το διεθνές δίκαιο πρέπει να υπερισχύει των εσωτερικών προθέσεων, σκοπών ή πολιτικών οραμάτων κάθε κράτους. Στο πλαίσιο αυτό, υπογράμμισε την ανάγκη σεβασμού του Δικαίου της Θάλασσας, υπενθυμίζοντας ότι η Τουρκία έχει αποφύγει συνειδητά να υπογράψει και να κυρώσει την UNCLOS. Παρά ταύτα, όπως ανέφερε, οι βασικές διατάξεις της αποτελούν μέρος του διεθνούς δικαίου και δεσμεύουν ουσιαστικά όλα τα κράτη, είτε έχουν υπογράψει είτε όχι.
Ο υπουργός Εξωτερικών έδωσε έμφαση στη διατήρηση σχέσεων καλής γειτονίας με όλους τους γείτονες της Ελλάδας, αναφέροντας πέρα από την Τουρκία τη Λιβύη και τα Δυτικά Βαλκάνια. Υποστήριξε ότι η Ελλάδα αναλαμβάνει σειρά πρωτοβουλιών στις περιοχές αυτές, λειτουργώντας ως μεσολαβητής και ως δύναμη με ηγετικό ρόλο στην Ανατολική Μεσόγειο.
Για την Τουρκία, υπενθύμισε ότι πριν από τρία χρόνια ελήφθη θεμελιώδης απόφαση με τον πρωθυπουργό για επαναπροσδιορισμό της ελληνοτουρκικής σχέσης. Ως απτά αποτελέσματα ανέφερε τη σημαντική μείωση των παραβιάσεων του ελληνικού εναερίου χώρου και τη μεγάλη μείωση των παράνομων εισόδων μεταναστών στην Ελλάδα.
Παράλληλα, αναγνώρισε ότι η μεγάλη διαφορά που εξακολουθεί να δυσχεραίνει τις σχέσεις είναι η οριοθέτηση των θαλάσσιων ζωνών, ειδικά της υφαλοκρηπίδας και της ΑΟΖ. Κατά την εκτίμησή του, χωρίς λύση στο ζήτημα αυτό δεν μπορεί να υπάρξει μακροπρόθεσμη και βιώσιμη ειρήνη και ευημερία. Όπως σημείωσε, δεν έχει υπάρξει ακόμη συμφωνία ως προς το πεδίο εφαρμογής της σχετικής συζήτησης, η διατήρηση ανοιχτών διαύλων επικοινωνίας παραμένει αναγκαία.
Ο ίδιος περιέγραψε ως όραμά του μια γειτονιά ειρήνης και ηρεμίας, επεκτείνοντας τη λογική αυτή και στη Λιβύη, όπου, όπως είπε, τα τελευταία δύο χρόνια υπήρξαν σημαντικές δυσκολίες στις σχέσεις, αλλά πλέον έχει διαμορφωθεί λειτουργική σχέση και με τις δύο πλευρές της χώρας.
Τέλος, αναφέρθηκε στη συμμετοχή της Ελλάδας στη συζήτηση για την προενταξιακή πορεία των Δυτικών Βαλκανίων στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Επισήμανε πρωτοβουλίες όπως η δήλωση των Δελφών, με την οποία η Αθήνα εκφράζει τη δέσμευσή της στην ευρωπαϊκή προοπτική της περιοχής. Κατέληξε με τη θέση ότι η Ελλάδα βρίσκεται πλέον παρούσα σε όλα τα κρίσιμα γεωπολιτικά πεδία, ενώ η τουρκική προσπάθεια θεσμοποίησης της «Γαλάζιας Πατρίδας» παραμένει δοκιμασία για την ετοιμότητα, τη συνέπεια και την αποφασιστικότητα της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής.
