Πριν από ογδόντα τρία χρόνια, στις 5 Μαρτίου 1943, ο λαός της Αθήνας κατέβαινε μαζικά στους δρόμους της πρωτεύουσας και έδινε μία από τις ενδοξότερες μάχες της Κατοχής απέναντι στη ναζιστική εξουσία, η οποία σχεδίαζε να επιστρατεύσει Έλληνες εργάτες και να τους μεταφέρει στα εργοστάσια της Γερμανίας.
Ο παγκόσμιος αντιφασιστικός αγώνας μαίνονταν σε όλα τα μέτωπα, την ίδια στιγμή που οι πρώτες ενδείξεις της επερχόμενης ανατροπής του πολέμου άρχιζαν να διαφαίνονται. Λίγες εβδομάδες νωρίτερα η γερμανική πολεμική μηχανή είχε υποστεί ένα συντριπτικό πλήγμα στο Στάλινγκραντ, όπου η 6η στρατιά της Βέρμαχτ οδηγήθηκε σε συνθηκολόγηση έπειτα από μια κολοσσιαία μάχη μηνών, με περίπου δύο εκατομμύρια νεκρούς και τραυματίες.
Στην κατεχόμενη Ελλάδα η ανατίναξη της γέφυρας του Γοργοποτάμου είχε ήδη συγκλονίσει τη χώρα και οι πρώτες ημέρες του Μαρτίου βρίσκουν πολλές περιοχές να υψώνουν το ανάστημά τους απέναντι στον κατακτητή και στους μηχανισμούς του κατοχικού κράτους. Στην Αθήνα η ατμόσφαιρα ήταν ηλεκτρισμένη. Στις 23 Φεβρουαρίου ιδρύθηκε η Ενιαία Πανελλαδική Οργάνωση Νεολαίας, η ΕΠΟΝ, μετατρέποντας τον παλμό της νεολαίας σε οργανωμένη δύναμη αντίστασης και ελπίδας για την απελευθέρωση.
Λίγες ημέρες αργότερα, στις 28 Φεβρουαρίου, η πρωτεύουσα συγκλονίστηκε από την κηδεία του εθνικού ποιητή Κωστή Παλαμά. Η τελετή μετατράπηκε σε μία τεράστια λαϊκή διαμαρτυρία ενάντια στην κατοχική τυραννία, όταν ο Άγγελος Σικελιανός στάθηκε μπροστά στο πλήθος και με τη βαριά, επιβλητική φωνή του απήγγειλε τα λόγια που έμελλε να μείνουν ιστορικά: «Σ’ αυτό το φέρετρο ακουμπά η Ελλάδα».
Η πολεμική κατάσταση πίεζε το Βερολίνο να ενισχύσει τη λεηλασία των πόρων των κατεχόμενων χωρών, ώστε να διατηρήσει την πολεμική παραγωγή της Γερμανίας. Για να λειτουργήσουν τα εργοστάσια απαιτούνταν χιλιάδες εργατικά χέρια. Ο Γιόζεφ Γκέμπελς διατύπωνε απροκάλυπτα το δόγμα της ναζιστικής εκμετάλλευσης δηλώνοντας ότι ο γερμανικός λαός προσφέρει το αίμα του στον πόλεμο και η υπόλοιπη Ευρώπη οφείλει να προσφέρει την εργασία της.
Σε μια προσπάθεια να καλυφθεί η πολιτική επιστράτευση με έναν τόνο δήθεν τιμητικής πρόσκλησης, ο ίδιος διακήρυττε πως η ηγεσία του Τρίτου Ράιχ εκτιμά τη γενναιότητα του ελληνικού λαού και επιθυμεί τη συμμετοχή του στη μεγάλη ιστορική πορεία που χαράσσει η Γερμανία για τη δημιουργία ενός νέου κόσμου, ζητώντας την ενεργητική και θετική συμβολή του.
Το σχέδιο της πολιτικής επιστράτευσης τέθηκε σε εφαρμογή χωρίς καθυστέρηση. Το βράδυ της 22ας Φεβρουαρίου 1943 οι κατοχικές αρχές έστειλαν στο Εθνικό Τυπογραφείο το διάταγμα που επέβαλλε την υποχρεωτική εργασία για Έλληνες ηλικίας από 16 έως 45 ετών. Οι τυπογράφοι ενημέρωσαν άμεσα την ηγεσία του ΕΑΜ και η αντίδραση οργανώθηκε μέσα σε λίγες ώρες.
Την παραμονή της 5ης Μαρτίου δεκάδες ομάδες βγήκαν στους δρόμους της Αθήνας γεμίζοντας τους τοίχους με συνθήματα που καλούσαν σε αντίσταση. «Κάτω η επιστράτευση – ΕΑΜ», «Κανένας Έλληνας στη Γερμανία», «Ψωμί, Δουλειά, Ελευθερία». Τα παράνομα τυπογραφεία δούλευαν ασταμάτητα τυπώνοντας προκηρύξεις και ανακοινώσεις, ενώ εκείνες τις ημέρες εμφανίστηκαν και τα περίφημα «Χωνιά» που μετέφεραν τα μηνύματα της αντίστασης σε κάθε γειτονιά.
Το επόμενο πρωί η γενική πολιτική απεργία παρέλυσε την πόλη. Εργάτες, υπάλληλοι, τεχνίτες, καταστηματάρχες και επαγγελματίες συμμετείχαν μαζικά. Τα καταστήματα παρέμειναν κλειστά και από τις συνοικίες της πρωτεύουσας άρχισε να ξεχύνεται ένα τεράστιο ανθρώπινο ποτάμι που κατευθυνόταν προς το κέντρο. Περισσότεροι από διακόσιες χιλιάδες άνθρωποι βρέθηκαν στους δρόμους αποφασισμένοι να ακυρώσουν τα σχέδια των κατακτητών.
Οι συγκρούσεις ξέσπασαν σε πολλά σημεία της πόλης. Στην Πανεπιστημίου, μπροστά στη Βιβλιοθήκη και τη Στοά Πεσμαζόγλου, στην Ομόνοια, στην Πατησίων και Στουρνάρα, καθώς και μπροστά στο υπουργείο Εργασίας, όπου οι διαδηλωτές επιτέθηκαν επανειλημμένα στο κτίριο. Ύστερα από σφοδρές συγκρούσεις κατάφεραν να εισέλθουν στο υπουργείο, να καταστρέψουν τα αρχεία και τις καταστάσεις επιστράτευσης πετώντας τα έγγραφα από τα παράθυρα και να τα παραδώσουν στις φλόγες.
Η μαζική αυτή εξέγερση υποχρέωσε τελικά τις κατοχικές αρχές να υποχωρήσουν. Οι Γερμανοί ανακοίνωσαν την ακύρωση της πολιτικής επιστράτευσης και η απόφαση εκείνης της ημέρας έσωσε χιλιάδες νέους Έλληνες από την αναγκαστική εργασία στα ναζιστικά εργοστάσια. Η εξέγερση της 5ης Μαρτίου 1943 καταγράφηκε ως μία από τις μεγαλύτερες λαϊκές κινητοποιήσεις στην κατεχόμενη Ευρώπη και αποτέλεσε ισχυρό μήνυμα αντίστασης για όλους τους λαούς που ζούσαν υπό τη σκιά της ναζιστικής κατοχής.
