Αποκλεισμός στα Στενά του Ορμούζ: Το ρίσκο για πετρέλαιο, εμπόριο και παγκόσμια οικονομία

Η απειλή του Ντόναλντ Τραμπ για επιβολή αποκλεισμού στα Στενά του Ορμούζ επανέφερε τη νευρικότητα στις διεθνείς αγορές, ανοίγοντας εκ νέου τη συζήτηση για το κατά πόσο ένα τέτοιο μέτρο μπορεί να υλοποιηθεί επιχειρησιακά και ποιες θα είναι οι συνέπειες για το παγκόσμιο εμπόριο, την ενεργειακή ασφάλεια και τις τιμές του πετρελαίου.

Ο Αμερικανός πρόεδρος ανακοίνωσε ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες προχωρούν σε διαδικασία αποκλεισμού του στρατηγικού θαλάσσιου περάσματος, έπειτα από το ναυάγιο των συνομιλιών με το Ιράν για κατάπαυση του πυρός. Η εξέλιξη αυτή επανέφερε στο προσκήνιο τον καθοριστικό ρόλο των Στενών του Ορμούζ, από όπου διέρχεται υπό φυσιολογικές συνθήκες περίπου το ένα πέμπτο της παγκόσμιας παραγωγής πετρελαίου.

Το μήνυμα Τραμπ και η πρώτη αναδίπλωση

Με ανάρτησή του στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, ο Τραμπ ανέφερε ότι το αμερικανικό Πολεμικό Ναυτικό θα ξεκινήσει τη διαδικασία αποκλεισμού κάθε πλοίου που επιχειρεί να εισέλθει ή να εξέλθει από τα Στενά, συνοδεύοντας τη δήλωσή του με ευθεία προειδοποίηση προς το Ιράν. Κατηγόρησε την Τεχεράνη για εκβιασμό σε παγκόσμιο επίπεδο και ξεκαθάρισε ότι κάθε επίθεση σε αμερικανικά πλοία θα απαντηθεί συντριπτικά.

Λίγες ώρες αργότερα, πάντως, η αρχική αυτή τοποθέτηση φάνηκε να περιορίζεται. Η US Central Command διευκρίνισε ότι το μέτρο αφορά πλοία με προορισμό ιρανικά λιμάνια, ενώ η διέλευση προς λιμένες κρατών του Κόλπου που θεωρούνται σύμμαχοι των ΗΠΑ θα συνεχιστεί. Παράλληλα, ανακοινώθηκε ότι η εφαρμογή του μέτρου θα ξεκινήσει στις 10:00 το πρωί ώρα Ανατολικής Ακτής.

Ο Τραμπ υποστήριξε επίσης ότι υπάρχουν σύμμαχοι πρόθυμοι να συνδράμουν στην επιχείρηση. Ωστόσο, οι πρώτες αντιδράσεις δεν επιβεβαιώνουν ένα ενιαίο μέτωπο. Το Ηνωμένο Βασίλειο, σύμφωνα με πληροφορίες, δεν προτίθεται να λάβει μέρος, ενώ και η Αυστραλία διαμήνυσε ότι δεν έχει δεχθεί σχετικό αίτημα.

Γιατί τα Στενά του Ορμούζ βρίσκονται ξανά στο επίκεντρο

Τα Στενά του Ορμούζ αποτελούν διαχρονικά το ισχυρότερο γεωστρατηγικό εργαλείο πίεσης της Τεχεράνης απέναντι στις Ηνωμένες Πολιτείες και τους συμμάχους τους. Μέσα στο πλαίσιο της σύγκρουσης, η ιρανική πλευρά επιχείρησε να περιορίσει ουσιαστικά τη διέλευση από το πέρασμα, προκαλώντας αναταράξεις στην αγορά ενέργειας και τροφοδοτώντας φόβους για νέο κύμα πληθωριστικών πιέσεων.

Σύμφωνα με τις πληροφορίες που έχουν διαρρεύσει, η επαναλειτουργία των Στενών αποτέλεσε βασικό σημείο αντιπαράθεσης στις διαπραγματεύσεις ΗΠΑ και Ιράν. Η Τεχεράνη εμφανίζεται να επιδιώκει τη διατήρηση ελέγχου στη διέλευση ακόμη και μετά το τέλος των εχθροπραξιών, εξετάζοντας μάλιστα την επιβολή τέλους που θα μπορούσε να φτάσει έως και τα 2 εκατ. δολάρια ανά πλοίο.

Για την Ουάσιγκτον και άλλους διεθνείς παράγοντες, ένα τέτοιο ενδεχόμενο συνιστά ευθεία αμφισβήτηση της ελευθερίας της ναυσιπλοΐας. Την ίδια στιγμή, ο Αμερικανός πρόεδρος δέχεται πίεση να δώσει λύση πριν η παρατεταμένη διακοπή της ομαλής διέλευσης προκαλέσει βαθύτερο πλήγμα στην παγκόσμια οικονομία.

Σε περίπτωση που η αμερικανική στρατηγική πετύχει, η Τεχεράνη θα χάσει το σημαντικότερο διαπραγματευτικό της πλεονέκτημα, ενώ η αποκατάσταση της ροής του εμπορίου θα μπορούσε να ανακουφίσει τις αγορές και να περιορίσει την ένταση στις τιμές της ενέργειας.

Το επιχειρησιακό σχέδιο και τα ανοιχτά ρίσκα

Παρά τη βαρύτητα της ανακοίνωσης, ο αμερικανικός στρατός δεν έχει παρουσιάσει ακόμη σαφή εικόνα για τον τρόπο εφαρμογής του αποκλεισμού. Παραμένει άγνωστο πόσα πολεμικά πλοία θα αναπτυχθούν, αν θα υπάρξει αεροπορική υποστήριξη ή ποιος θα είναι ο ακριβής ρόλος πιθανών συμμάχων.

Στρατιωτικοί και γεωπολιτικοί αναλυτές θεωρούν εξαιρετικά δύσκολο το σενάριο άμεσων πυραυλικών πληγμάτων, κυρίως λόγω του κινδύνου να προκληθεί μεγάλη περιβαλλοντική καταστροφή σε μια από τις πιο κρίσιμες θαλάσσιες οδούς του πλανήτη. Το πιο πιθανό ενδεχόμενο είναι να επιχειρηθεί εξαναγκασμός πλοίων σε αλλαγή πορείας με απειλή ισχύος και, όπου αυτό δεν αποδίδει, να ακολουθούν ένοπλες νηοψίες και έλεγχοι στη θάλασσα.

Η αποστολή αυτή θεωρείται εξαιρετικά σύνθετη. Η επιβολή ενός τέτοιου μέτρου σε τόσο νευραλγικό πέρασμα προϋποθέτει συνεχή στρατιωτική παρουσία, υψηλή επιχειρησιακή ετοιμότητα και διαρκή διαχείριση του κινδύνου κλιμάκωσης. Για τον λόγο αυτό, αρκετοί ειδικοί υποστηρίζουν ότι ακόμη και αν εφαρμοστεί άμεσα, δύσκολα θα μπορέσει να διατηρηθεί για μεγάλο χρονικό διάστημα.

Οι επιπτώσεις στο πετρέλαιο και στην παγκόσμια οικονομία

Η αγορά ενέργειας αντέδρασε αμέσως στις δηλώσεις Τραμπ. Το αμερικανικό αργό κατέγραψε άνοδο 8%, φτάνοντας στα 104,24 δολάρια το βαρέλι, ενώ το Brent ενισχύθηκε κατά 7%, στα 102,29 δολάρια. Πρόκειται για νέα ισχυρή μεταβολή σε μια περίοδο όπου το διεθνές σημείο αναφοράς είχε ήδη μετακινηθεί από τα περίπου 70 δολάρια πριν από τον πόλεμο έως και τα 119 δολάρια κατά τη διάρκεια της σύγκρουσης.

Οι αναλυτές εκτιμούν ότι ο αποκλεισμός μπορεί να οδηγήσει σε νέα άνοδο των τιμών, όμως η τελική έκταση της αντίδρασης θα εξαρτηθεί από τη διάρκεια, το εύρος εφαρμογής και κυρίως από το πώς θα απαντήσει το Ιράν. Ενδεχόμενα αντίποινα της Τεχεράνης ή επιθέσεις των Χούθι σε εναλλακτικές διαδρομές εξαγωγών από τις χώρες του Κόλπου θα μπορούσαν να επιβαρύνουν ακόμη περισσότερο την αγορά.

Η διακοπή πλοίων που μεταφέρουν ιρανικό πετρέλαιο αγγίζει μία από τις βασικές πηγές εσόδων του ιρανικού καθεστώτος. Την ίδια ώρα, όμως, θα μπορούσε να περιορίσει την παγκόσμια προσφορά και να ενισχύσει περαιτέρω το ανοδικό ράλι στις τιμές. Δεν είναι τυχαίο ότι μέχρι πρόσφατα οι Ηνωμένες Πολιτείες είχαν επιτρέψει να συνεχιστούν αυτές οι εξαγωγές, ακόμη και με χαλαρότερη εφαρμογή ορισμένων κυρώσεων, ακριβώς για να αποφευχθεί νέα αναστάτωση στην αγορά.

Από την έναρξη των αμερικανοϊσραηλινών επιθέσεων, περίπου 100 δεξαμενόπλοια έχουν διασχίσει τα Στενά, με σημαντικό μέρος τους να μεταφέρει ιρανικό πετρέλαιο προς την Κίνα και την Ινδία. Εφόσον αυτές οι ροές ανακοπούν, οι πιέσεις στις διεθνείς τιμές θα ενταθούν και οι συνέπειες θα περάσουν γρήγορα στην πραγματική οικονομία, μέσα από ακριβότερες μεταφορές, αυξημένο ενεργειακό κόστος και νέα επιβάρυνση στον πληθωρισμό.

Νέος κίνδυνος για την εκεχειρία

Η απειλή αποκλεισμού επιβαρύνει ταυτόχρονα και το ήδη εύθραυστο πλαίσιο της εκεχειρίας μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν. Οι Φρουροί της Επανάστασης προειδοποίησαν ότι οποιοδήποτε πολεμικό πλοίο προσεγγίσει τα Στενά με σκοπό την επιβολή αποκλεισμού θα θεωρηθεί ότι παραβιάζει την ισχύουσα συμφωνία και θα αντιμετωπιστεί ανάλογα.

Η ιρανική πλευρά επιμένει ότι ο έλεγχος της περιοχής παραμένει στα χέρια της, ενώ από την Ουάσιγκτον εκπέμπεται παράλληλα μήνυμα ότι δεν αποκλείεται νέα στρατιωτική κλιμάκωση. Ο ίδιος ο Τραμπ άφησε ανοιχτό το ενδεχόμενο επανέναρξης αμερικανικών πληγμάτων εντός του Ιράν, με πιθανούς στόχους ακόμη και εγκαταστάσεις παραγωγής πυραύλων.

Σύμφωνα με αμερικανικά δημοσιεύματα, η κυβέρνηση εξετάζει την επαναφορά των επιθέσεων ως μοχλό πίεσης για να σπάσει το αδιέξοδο στις συνομιλίες. Αυτό σημαίνει ότι ο αποκλεισμός των Στενών δεν είναι μόνο ενεργειακό και οικονομικό ζήτημα. Συνιστά ταυτόχρονα κίνηση υψηλού γεωπολιτικού ρίσκου, που μπορεί να τινάξει στον αέρα κάθε προσπάθεια αποκλιμάκωσης και να ανοίξει νέο, ακόμη πιο επικίνδυνο κύκλο σύγκρουσης στη Μέση Ανατολή.