Άρθρο 86: Οι τομές που προτείνει η κυβέρνηση

Σημαντικές αλλαγές σε κρίσιμους τομείς της δημόσιας ζωής περιλαμβάνει η πρόταση της Νέας Δημοκρατίας για τη Συνταγματική Αναθεώρηση, την οποία η κυβερνητική πλειοψηφία παρουσιάζει ως θεσμικό σχέδιο για την Ελλάδα του 2030. Πίσω από τη ρητορική του εκσυγχρονισμού, η πρόταση αγγίζει πεδία με άμεσο κοινωνικό, οικονομικό και πολιτειακό βάρος: την ιδιοκτησία, τη στέγη, το περιβάλλον, τον έλεγχο συνταγματικότητας των νόμων, την επιλογή της ηγεσίας της Δικαιοσύνης και το άρθρο 86 περί ευθύνης υπουργών.

Σύμφωνα με κυβερνητικές πηγές, ο κατάλογος των αναθεωρητέων διατάξεων επιχειρεί να απαντήσει σε παθογένειες δεκαετιών. Η κυβέρνηση προβάλλει την ανάγκη ισχυρότερης προστασίας της περιουσίας, ενίσχυσης της προσιτής στέγης, περιβαλλοντικών εγγυήσεων και θεσμικών δικλίδων για τη Δικαιοσύνη. Η ουσία, ωστόσο, θα κριθεί από το ακριβές περιεχόμενο των ρυθμίσεων και από το εάν οι αλλαγές θα υπηρετήσουν πράγματι το δημόσιο συμφέρον ή θα ενισχύσουν μηχανισμούς διαχείρισης εξουσίας με συνταγματικό μανδύα.

Κεντρική θέση στην πρόταση έχουν τα άρθρα 17 και 24, καθώς συνδέονται με την προστασία της ιδιοκτησίας, την αξιοποίηση της περιουσίας, την πολεοδομική οργάνωση, τη στέγη και το περιβάλλον. Κυβερνητικές πηγές υποστηρίζουν ότι το Σύνταγμα προστατεύει σήμερα την ιδιοκτησία επί της αρχής, χωρίς να περιλαμβάνει επαρκείς και συγκεκριμένες πρόνοιες για την περιουσία, η οποία κατοχυρώνεται κυρίως μέσα από διεθνή κείμενα.

Με την προτεινόμενη παρέμβαση, η ΝΔ επιδιώκει να ενισχύσει τη συνταγματική θωράκιση της περιουσίας. Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και η κατοχύρωση της δυνατότητας μεταφοράς συντελεστή δόμησης, την οποία η κυβερνητική πλευρά περιγράφει ως κρίσιμο εργαλείο πολεοδομικού σχεδιασμού. Κατά την ίδια ανάγνωση, η μεταφορά συντελεστή μπορεί να συμβάλει στην αξιοποίηση ιδιωτικής περιουσίας, στην προστασία διατηρητέων κτισμάτων και στη διασφάλιση κοινόχρηστων χώρων.

Η διαδικασία αυτή έχει ήδη συνδεθεί με την πιλοτική λειτουργία της Ψηφιακής Τράπεζας Γης, μέσω της οποίας προβλέπεται ηλεκτρονική καταχώριση τίτλων με υπόλοιπο δόμησης προς μεταφορά σε Ζώνες Υποδοχής Συντελεστή. Κυβερνητικά στελέχη μιλούν για μεγαλύτερη ασφάλεια δικαίου στον πολεοδομικό σχεδιασμό. Το κρίσιμο ερώτημα παραμένει αν ο νέος μηχανισμός θα λειτουργήσει με διαφάνεια και κοινωνικό έλεγχο ή αν θα εξελιχθεί σε εργαλείο εξυπηρέτησης ισχυρών συμφερόντων γύρω από τη γη και την οικοδομή.

Ιδιοκτησία, στέγη και περιβάλλον σε νέο συνταγματικό πλαίσιο

Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται και στο στεγαστικό ζήτημα, σε μια περίοδο κατά την οποία τα νοικοκυριά πιέζονται από την ακρίβεια, τα ενοίκια και τη μειωμένη πρόσβαση σε προσιτή κατοικία. Η πρόταση της ΝΔ κινείται προς τη συνταγματική κατοχύρωση της αξιοποίησης εγκαταλελειμμένων κτηρίων για κοινωνικούς σκοπούς, συνδέοντας τη ρύθμιση με τη φιλοσοφία της Κοινωνικής Αντιπαροχής.

Μέσα από το συγκεκριμένο πρόγραμμα, αναξιοποίητα δημόσια ακίνητα θα μπορούν να αναπτύσσονται από εργολάβους, με μέρος των κατοικιών που θα δημιουργούνται να διατίθεται με ευνοϊκούς όρους σε ευάλωτα νοικοκυριά. Η κυβερνητική επιχειρηματολογία παρουσιάζει την παρέμβαση ως σύνδεση της περιουσίας με την κοινωνική ανάγκη για στέγη. Η πολιτική της εφαρμογή, ωστόσο, θα δείξει αν το Δημόσιο θα αξιοποιεί την ακίνητη περιουσία του υπέρ των πολιτών ή αν θα μετατρέπεται σε θεσμικό μεσάζοντα ιδιωτικών αναπτύξεων.

Στο άρθρο 24, η πρόταση εισάγει την έννοια του περιβαλλοντικού ισοζυγίου για κάθε κρατική παρέμβαση. Με βάση αυτή την κατεύθυνση, έργα με αρνητικό περιβαλλοντικό αποτύπωμα θα συνοδεύονται από αντισταθμιστικές δράσεις, όπως δενδροφυτεύσεις ή άλλες παρεμβάσεις αποκατάστασης. Η κυβέρνηση υποστηρίζει ότι η ρύθμιση ενισχύει την περιβαλλοντική προστασία, ενώ επιτρέπει την υλοποίηση έργων με αναπτυξιακή ή κοινωνική σημασία.

Η ίδια διάταξη προβλέπει συνταγματική κατοχύρωση της προώθησης των Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας, με αναφορές στη μεγάλη διείσδυση της ηλιακής και αιολικής ενέργειας στο ελληνικό ενεργειακό μείγμα. Στο ίδιο άρθρο εντάσσεται και ειδική πρόβλεψη για την προστασία των ζώων, ως στοιχείο περιβαλλοντικής και κοινωνικής ευθύνης.

Δεύτερη μεγάλη παρέμβαση αφορά τον προληπτικό έλεγχο συνταγματικότητας των νομοθετημάτων. Η ΝΔ εισηγείται μηχανισμό που θα ενεργοποιείται μετά την ψήφιση ενός νομοσχεδίου και πριν από τη δημοσίευσή του. Σύμφωνα με την πρόταση, ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας, ο πρωθυπουργός ή η απόλυτη πλειοψηφία των βουλευτών θα μπορούν να ζητούν την κρίση του Ανώτατου Ειδικού Δικαστηρίου.

Η απόφαση του ΑΕΔ θα δεσμεύει τα δικαστήρια στο μέλλον, ενώ για τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας προβλέπεται δυνατότητα παραπομπής ενός νομοσχεδίου ανά βουλευτική σύνοδο. Η κυβερνητική πλευρά υποστηρίζει ότι έτσι δημιουργείται ταχύτερη διαδικασία κρίσης της συνταγματικότητας των νόμων, καθώς σήμερα η αμετάκλητη δικαστική απάντηση μπορεί να έρχεται ύστερα από χρόνια εφαρμογής ενός νόμου.

Το επιχείρημα περί ασφάλειας δικαίου έχει θεσμικό βάρος, ιδίως όταν αφορά δικαιώματα πολιτών και σταθερότητα του νομικού περιβάλλοντος. Η άλλη πλευρά του ζητήματος αφορά τη συγκέντρωση κρίσιμης ερμηνευτικής εξουσίας σε έναν μηχανισμό με αυξημένη πολιτειακή σημασία, πριν ακόμη οι νόμοι δοκιμαστούν στην πράξη και πριν οι πολίτες προσφύγουν στα δικαστήρια μέσα από πραγματικές διαφορές.

Δικαιοσύνη, ηγεσίες ανώτατων δικαστηρίων και άρθρο 86

Τρίτος άξονας της πρότασης αφορά το κράτος δικαίου και την ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης. Η ΝΔ προτείνει αλλαγές στον τρόπο επιλογής των ηγεσιών των τριών Ανώτατων Δικαστηρίων, με στόχο η διαδικασία να απομακρυνθεί από το Υπουργικό Συμβούλιο. Σύμφωνα με την πρόταση, η επιλογή θα γίνεται από ειδική κοινοβουλευτική επιτροπή.

Η επιτροπή θα επιλέγει μεταξύ τριών δικαστικών λειτουργών, τους οποίους θα έχει προκρίνει προηγουμένως η Ολομέλεια του εκάστοτε Ανώτατου Δικαστηρίου. Κυβερνητικές πηγές σημειώνουν ότι σήμερα το Υπουργικό Συμβούλιο διαθέτει ευρεία δυνατότητα επιλογής μεταξύ δεκάδων δικαστικών λειτουργών που έχουν τα τυπικά προσόντα. Με το νέο σχήμα, η επιλογή θα περιορίζεται σε τρία πρόσωπα που θα έχουν ήδη αξιολογηθεί από το ανώτατο δικαστικό σώμα.

Η κυβέρνηση παρουσιάζει την αλλαγή ως θεσμική δικλίδα για τη μείωση της κυβερνητικής επιρροής. Η μεταφορά της επιλογής σε ειδική κοινοβουλευτική επιτροπή, όμως, διατηρεί την πολιτική διάσταση της διαδικασίας, καθώς το Κοινοβούλιο λειτουργεί με πλειοψηφίες, κομματικές ισορροπίες και κυβερνητικό συσχετισμό. Η πραγματική ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης θα κριθεί από τις εγγυήσεις διαφάνειας, τα κριτήρια επιλογής και τη δυνατότητα ελέγχου της διαδικασίας.

Σημαντικές αλλαγές προτείνονται και στο άρθρο 86 περί ευθύνης υπουργών. Βασικός άξονας είναι η κατάργηση της αρμοδιότητας της Βουλής να διενεργεί προανακριτική εξέταση σε βάρος υπουργών και υφυπουργών. Παράλληλα, προτείνεται η κατάργηση της «αμελλητί» διαβίβασης στοιχείων στη Βουλή όταν αυτά αφορούν πολιτικά πρόσωπα.

Σύμφωνα με κυβερνητικές πηγές, στόχος είναι η Βουλή να απομακρυνθεί από ανακριτικές λειτουργίες και οι υποθέσεις να φτάνουν στο Κοινοβούλιο σε πιο ώριμο δικονομικό στάδιο. Με βάση την προτεινόμενη κατεύθυνση, την ανάκριση, την προανάκριση ή την προανακριτική εξέταση θα αναλαμβάνει εισαγγελέας Εφετών, ενώ η πρόταση για την άσκηση δίωξης θα γίνεται από ανώτατο δικαστικό όργανο.

Οι υποθέσεις ποινικής ευθύνης υπουργών και υφυπουργών θα καταλήγουν στη Βουλή μετά την αναγκαία δικαστική επεξεργασία. Η κυβέρνηση υποστηρίζει ότι έτσι το Κοινοβούλιο θα αποφασίζει για την κίνηση ή μη ποινικής δίωξης με πληρέστερα στοιχεία. Η πολιτική βαρύτητα της αλλαγής είναι μεγάλη, καθώς το άρθρο 86 έχει συνδεθεί για χρόνια με την αίσθηση ατιμωρησίας, θεσμικής αυτοπροστασίας του πολιτικού συστήματος και καθυστέρησης στην απόδοση ευθυνών.

Η πρόταση της ΝΔ επιχειρεί να εμφανιστεί ως συνολική θεσμική τομή. Η τελική της αξία θα εξαρτηθεί από το αν οι αλλαγές θα αποκαταστήσουν πραγματικά τη λογοδοσία, τη διαφάνεια και την προστασία των πολιτών ή αν η Συνταγματική Αναθεώρηση θα χρησιμοποιηθεί για να αναδιατάξει κρίσιμες εξουσίες χωρίς ουσιαστικό κοινωνικό έλεγχο.