Το Athens Alitheia Forum, με τον αγγλικό τίτλο “Confronting fake news and toxic discourse” και τη διακριτική υποσημείωση στα ελληνικά για όσους δεν ομιλούν τη γλώσσα της επίσημης εξουσίας, πραγματοποιήθηκε στις 10 και 11 Μαρτίου ως μια διήμερη διοργάνωση που υποτίθεται ότι θα άνοιγε τη συζήτηση για τις ψευδείς ειδήσεις και τον τοξικό δημόσιο λόγο.
Το συνέδριο οργανώθηκε από τη Γραμματεία του μοναδικού, πιθανότατα, κυβερνητικού εκπροσώπου στην Ευρώπη που έχει φτάσει να απειλεί δημοσιογράφους με αγωγές επειδή τού υποβάλλουν ερωτήσεις. Το κόστος του ξεπέρασε τις 180.000 ευρώ και, πέρα από τους ομιλητές και τους άμεσα εμπλεκόμενους, προσέλκυσε ελάχιστο κοινό τόσο με φυσική παρουσία όσο και διαδικτυακά.
Στο πρόγραμμα συμμετείχαν υπουργοί, ο ίδιος ο πρωθυπουργός, πανεπιστημιακοί, δεκάδες δημοσιογράφοι και συνολικά 14 επιμέρους ενότητες και πάνελ. Κι όμως, μέσα σε αυτή τη φιλόδοξη και δαπανηρή κατασκευή, έλειπε το βασικότερο από όλα.
Παρότι στις επίσημες ανακοινώσεις γινόταν αναφορά και στην ελευθερία του Τύπου, δηλαδή στο κατεξοχήν ζήτημα που συνδέεται άμεσα με την ποιότητα, την ακεραιότητα και την αξιοπιστία της ενημέρωσης, ούτε ένα πάνελ δεν αφιερώθηκε ουσιαστικά σε αυτό. Ούτε μία συζήτηση, ούτε μία σοβαρή αναφορά, ούτε μία ανοιχτή αντιπαράθεση για το γεγονός ότι η Ελλάδα βρίσκεται για τέταρτη συνεχόμενη χρονιά στην τελευταία θέση μεταξύ των χωρών της Ευρωπαϊκής Ένωσης ως προς την ελευθερία του Τύπου, σύμφωνα με τον World Press Freedom Index.
Το πιο εντυπωσιακό είναι ότι αυτό το γεγονός πέρασε σχεδόν σαν να μην υπάρχει. Κανείς από τους συμμετέχοντες δεν έδειξε να αισθάνεται την ανάγκη ούτε καν να το σχολιάσει για να το αμφισβητήσει. Λες και η λογοκρισία, η αυτολογοκρισία, η μετατροπή των non papers σε πρώτη ύλη της ενημέρωσης, οι πιέσεις, οι εκβιασμοί, οι ανεξιχνίαστες δολοφονίες δημοσιογράφων, η κρατική χρηματοδότηση φιλικών μέσων και η διαρκής νόθευση των όρων άσκησης του επαγγέλματος συνιστούν φυσική κατάσταση της δημοσιογραφίας στη σύγχρονη Ελλάδα.
Ο World Press Freedom Index, ο πιο γνωστός και αναγνωρίσιμος διεθνώς δείκτης για την ελευθερία του Τύπου, αξιολογεί 180 χώρες με βάση πέντε βασικούς άξονες: το πολιτικό πλαίσιο και τις κυβερνητικές πιέσεις στα ΜΜΕ, το νομικό πλαίσιο και την προστασία των δημοσιογράφων, το οικονομικό περιβάλλον και τη συγκέντρωση ιδιοκτησίας, το κοινωνικοπολιτισμικό κλίμα και την αυτολογοκρισία, καθώς και την ασφάλεια των δημοσιογράφων σε σχέση με απειλές, βία, δολοφονίες και παρακολουθήσεις.
Για το 2025 η Ελλάδα βρέθηκε στην 89η θέση παγκοσμίως, χάνοντας ακόμη μία θέση σε σχέση με πέρυσι και παραμένοντας σταθερά τελευταία στην Ευρωπαϊκή Ένωση για τέταρτη συνεχή χρονιά. Στην ίδια έκθεση καταγράφονται συγκεκριμένα προβλήματα που βαραίνουν το ελληνικό τοπίο: οι παρακολουθήσεις δημοσιογράφων μέσω spyware και ειδικά η υπόθεση Predator, η ανεξιχνίαστη δολοφονία δημοσιογράφου το 2021, δηλαδή του Γιώργου Καραϊβάζ, η συγκέντρωση της ιδιοκτησίας των μέσων ενημέρωσης και οι αγωγές φίμωσης εναντίον δημοσιογράφων.
Η εικόνα γίνεται ακόμη πιο ταπεινωτική αν δει κανείς τη διεθνή κατάταξη. Η Ελλάδα βρίσκεται κάτω από χώρες όπως η Μογγολία, η Βολιβία, η Τανζανία, το Κατάρ, η Αλβανία, το Κόσοβο και η Βοσνία. Κι όμως, σε ένα forum που διαφημίστηκε ως χώρος υπεράσπισης της αλήθειας απέναντι στην τοξικότητα και στην παραπληροφόρηση, αυτή η πραγματικότητα δεν βρήκε θέση ούτε στο περιθώριο.
Το πρόβλημα, βέβαια, δεν καταγράφεται μόνο από τους Δημοσιογράφους Χωρίς Σύνορα. Η ετήσια έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για το κράτος δικαίου περιλαμβάνει ειδική αναφορά στην ελευθερία των ΜΜΕ και εξετάζει την ανεξαρτησία των δημόσιων μέσων, τη συγκέντρωση ιδιοκτησίας, τη διαφάνεια στη χρηματοδότηση, την ασφάλεια των δημοσιογράφων και το περιβάλλον απειλών ή επιθέσεων εις βάρος τους. Η ίδια η Επιτροπή έχει υπογραμμίσει ότι στην Ελλάδα καταγράφονται επιθέσεις και πιέσεις κατά δημοσιογράφων, επισημαίνοντας ότι ο χώρος για ανεξάρτητη δημοσιογραφία στη χώρα είναι περιορισμένος.
Αντίστοιχα, η Human Rights Watch έχει δημοσιεύσει ειδικές εκθέσεις για την Ελλάδα αναφορικά με την κατάσταση στα μέσα ενημέρωσης, εξετάζοντας τις αγωγές φίμωσης, την παρακολούθηση δημοσιογράφων, τις παρεμβάσεις στην ενημέρωση και την ανεξαρτησία των δημόσιων μέσων. Στην έκθεση του 2025 υπογραμμίζεται ότι το περιβάλλον για την κριτική δημοσιογραφία στην Ελλάδα ασφυκτιά κάτω από το βάρος παρακολουθήσεων και νομικών πιέσεων.
Το ίδιο αποκαλυπτική είναι και η εικόνα που προκύπτει από την πλατφόρμα του Συμβουλίου της Ευρώπης για την προστασία της δημοσιογραφίας και την ασφάλεια των δημοσιογράφων. Η πλατφόρμα αυτή δεν προχωρεί σε κατάταξη χωρών, αλλά καταγράφει συγκεκριμένες ειδοποιήσεις για σοβαρές απειλές κατά της ελευθερίας των μέσων. Για την Ελλάδα έχουν δημοσιευθεί αλλεπάλληλα alerts που αφορούν στις ανεξιχνίαστες δολοφονίες του Σωκράτη Γκιόλια και του Γιώργου Καραϊβάζ, σε λεκτικές και σωματικές επιθέσεις κατά δημοσιογράφων, σε εκφοβισμό από πολιτικά πρόσωπα ή άλλους παράγοντες, σε αυθαίρετες προσαγωγές και κρατήσεις, καθώς και σε καταχρηστικές αγωγές φίμωσης. Μόνο για την περίοδο 2022-2024 καταγράφηκαν για την Ελλάδα 23 τέτοια alerts.
Κι όμως, αντί αυτή η σκοτεινή πραγματικότητα να αποτελέσει τον πυρήνα ενός forum που φιλοδοξούσε να μιλήσει για την ποιότητα της δημόσιας σφαίρας, η συζήτηση μετατοπίστηκε αλλού. Στην πράξη, το Athens Alitheia Forum λειτούργησε ως χώρος αναπαραγωγής της ανάγκης για νέα εργαλεία ελέγχου και λογοκρισίας απέναντι σε ειδήσεις και αφηγήματα που αποκλίνουν από τις κυρίαρχες κυβερνητικές γραμμές.
Όσο, όμως, το καίριο ζήτημα της ελευθερίας του Τύπου στην Ελλάδα παραμένει στα χέρια εκείνων που έχουν κάθε λόγο να το περιορίζουν, τόσο το ίδιο το επάγγελμα θα συνεχίσει να φθείρεται και να χάνει την αξιοπιστία του στα μάτια της κοινωνίας. Ο μόνος πραγματικός τρόπος αντιμετώπισης των fake news είναι η ενίσχυση της αξιοπιστίας της επαγγελματικής δημοσιογραφίας. Από εκεί και πέρα, κάθε άλλη συνταγή κινδυνεύει να διολισθήσει προς λογικές καταστολής, ελέγχου και κρατικού μονοπωλίου της αλήθειας.
Και κάπου εδώ αναδύεται το πιο δύσκολο ερώτημα. Με βάση αυτή τη συνολική εικόνα, πόσα πειστικά επιχειρήματα διαθέτει σήμερα ο δημοσιογραφικός κόσμος για να πείσει την κοινωνία ότι εξακολουθεί να λειτουργεί ως αξιόπιστος θεσμός ελέγχου, αποκάλυψης και λογοδοσίας;
Ίσως έχει φτάσει η στιγμή οι δημοσιογραφικές ενώσεις και συνολικά ο κόσμος της ενημέρωσης να πάψουν να περιμένουν από τις κυβερνήσεις να μιλήσουν για την αλήθεια του επαγγέλματος. Ίσως έχει έρθει η ώρα να τεθεί χωρίς φόβο, χωρίς υπεκφυγές και χωρίς τελετουργικές αυταπάτες το αληθινό ζήτημα: η ανάγκη μιας βαθιάς αλλαγής κουλτούρας στην ενημέρωση της χώρας.
