Τα πολεμικά μέτωπα που πολλαπλασιάζονται τα τελευταία χρόνια δεν μπορούν πλέον να αντιμετωπίζονται ως απομονωμένες κρίσεις. Για πολλούς αναλυτές που βλέπουν πίσω από τις διεθνείς εξελίξεις έναν ευρύτερο σχεδιασμό, οι συγκρούσεις, η ενεργειακή ανασφάλεια, η οικονομική πίεση και η ψηφιακή μετάβαση συνδέονται με την επιτάχυνση μιας νέας παγκόσμιας αρχιτεκτονικής εξουσίας.
Στο επίκεντρο αυτής της ανάγνωσης βρίσκεται η Ατζέντα 2030, η οποία παρουσιάζεται επισήμως ως πλαίσιο βιώσιμης ανάπτυξης, κοινωνικής συνοχής και πράσινης μετάβασης. Οι επικριτές της, όμως, υποστηρίζουν ότι πίσω από τη γλώσσα της βιωσιμότητας διαμορφώνεται ένας μηχανισμός ελέγχου των κοινωνιών μέσω ψηφιακών εργαλείων, οικονομικής εξάρτησης και περιορισμού της εθνικής κυριαρχίας.
Η συζήτηση αποκτά νέα ένταση μέσα στο περιβάλλον των αλλεπάλληλων κρίσεων: πόλεμος στην Ουκρανία, ανάφλεξη στη Μέση Ανατολή, ενεργειακός εκβιασμός, άνοδος τιμών, επισιτιστικοί φόβοι, ψηφιακά νομίσματα, ηλεκτρονικές ταυτότητες και αυξανόμενη επιτήρηση της δημόσιας ζωής.
Πόλεμοι, χάος και ψηφιακή μετάβαση
Το βασικό ερώτημα είναι αν οι διεθνείς συγκρούσεις λειτουργούν απλώς ως συνέπειες της γεωπολιτικής αντιπαράθεσης ή αν, ανεξάρτητα από τις προθέσεις των κρατών, επιταχύνουν ένα μοντέλο παγκόσμιας αναδιάρθρωσης.
Οι πολεμικές κρίσεις δημιουργούν οικονομική ανασφάλεια, αποσταθεροποιούν αγορές, αυξάνουν το ενεργειακό κόστος και οδηγούν κυβερνήσεις σε έκτακτα μέτρα. Μέσα σε τέτοιες συνθήκες, αποφάσεις που σε ομαλές περιόδους θα προκαλούσαν έντονες αντιδράσεις εμφανίζονται ως αναγκαίες λύσεις.
Η άνοδος των τιμών ενέργειας, η απειλή διακοπών στην εφοδιαστική αλυσίδα και η πίεση στα νοικοκυριά δημιουργούν ένα περιβάλλον κοινωνικής κόπωσης. Σε αυτό το περιβάλλον, προωθούνται ταχύτερα ψηφιακά εργαλεία παρακολούθησης, νέοι μηχανισμοί οικονομικής διαχείρισης και πολιτικές που περιορίζουν την αυτονομία του πολίτη.
Η συζήτηση για τα ψηφιακά νομίσματα κεντρικών τραπεζών αποτελεί κεντρικό σημείο αυτής της ανησυχίας. Οι υποστηρικτές τους μιλούν για ασφάλεια, ταχύτητα και περιορισμό της φοροδιαφυγής. Οι επικριτές βλέπουν έναν δρόμο προς πλήρη καταγραφή των συναλλαγών και δυνατότητα προγραμματισμού του χρήματος ανάλογα με το προφίλ του πολίτη.
Το τέλος των συνόρων και η αποδυνάμωση των εθνών
Σύμφωνα με αυτή την οπτική, ένας από τους βασικούς στόχους του νέου παγκόσμιου μοντέλου είναι η σταδιακή αποδυνάμωση των εθνικών κρατών. Η κυριαρχία των λαών υποχωρεί μπροστά σε υπερεθνικούς οργανισμούς, τεχνοκρατικά κέντρα και δομές που δεν λογοδοτούν άμεσα στους πολίτες.
Οι πόλεμοι και οι περιφερειακές κρίσεις αναδιατάσσουν σύνορα, αμφισβητούν παλαιές ισορροπίες και καθιστούν ρευστό το διεθνές δίκαιο. Από την Ουκρανία έως τη Μέση Ανατολή και από τη Λιβύη έως το Αιγαίο, η έννοια της εδαφικής σταθερότητας δοκιμάζεται διαρκώς.
Η Ελλάδα ζει αυτή την πραγματικότητα μέσα από την τουρκική αναθεωρητική πίεση, τις αμφισβητήσεις κυριαρχικών δικαιωμάτων και τη διαρκή μετατόπιση των γεωπολιτικών συσχετισμών. Σε διεθνές επίπεδο, η αλλαγή συνόρων ή η αμφισβήτησή τους μέσω πολέμου, συμφωνιών ή τετελεσμένων δείχνει ότι ο μεταπολεμικός κόσμος εισέρχεται σε νέα φάση αποσταθεροποίησης.
Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και η συζήτηση για τις εθνικές ταυτότητες. Οι επικριτές της παγκοσμιοποίησης υποστηρίζουν ότι η πολιτισμική ομογενοποίηση, η μαζική μετακίνηση πληθυσμών και η αποδυνάμωση ιστορικών αφηγήσεων οδηγούν σε κοινωνίες ευκολότερα διαχειρίσιμες από κεντρικά συστήματα εξουσίας.
Παγκόσμια ασφάλεια και μηχανισμοί επιβολής
Ένα δεύτερο στοιχείο που προκαλεί ανησυχία είναι η σταδιακή μετάβαση από τους εθνικούς στρατούς σε υπερεθνικές δομές ασφάλειας. Η συζήτηση για ευρωπαϊκό στρατό, κοινή αμυντική πολιτική και ενιαίες δομές αντιμετώπισης κρίσεων παρουσιάζεται ως απάντηση στις νέες απειλές.
Η κριτική, όμως, εστιάζει στο ενδεχόμενο οι εθνικές κοινωνίες να χάσουν τον έλεγχο πάνω στα ίδια τα εργαλεία άμυνάς τους. Όταν η ασφάλεια μεταφέρεται σε υπερεθνικό επίπεδο, οι αποφάσεις για πόλεμο, ειρήνη, κινητοποίηση και περιορισμούς μπορεί να λαμβάνονται όλο και πιο μακριά από τους λαούς.
Η Τεχνητή Νοημοσύνη, τα drones, τα συστήματα βιομετρικής ταυτοποίησης και η μαζική ανάλυση δεδομένων αλλάζουν ριζικά τον χαρακτήρα της επιτήρησης. Η ασφάλεια παύει να είναι μόνο στρατιωτική υπόθεση και μετατρέπεται σε μηχανισμό παρακολούθησης της καθημερινότητας.
Ψηφιακό χρήμα και κοινωνική συμμόρφωση
Η κατάργηση των μετρητών αποτελεί ένα από τα πιο κρίσιμα πεδία αντιπαράθεσης. Η μετάβαση σε πλήρως ψηφιακές συναλλαγές μπορεί να διευκολύνει την οικονομική διαχείριση, ταυτόχρονα όμως δημιουργεί τις προϋποθέσεις για καθολική επιτήρηση κάθε οικονομικής πράξης.
Αν κάθε αγορά, πληρωμή, μετακίνηση ή πρόσβαση σε υπηρεσία περνά μέσα από ψηφιακό ίχνος, τότε η οικονομική ελευθερία του πολίτη εξαρτάται απολύτως από την πρόσβασή του στο σύστημα.
Οι πιο ανήσυχοι βλέπουν εδώ τον κίνδυνο ενός μοντέλου κοινωνικής πίστωσης, αντίστοιχου με αυτό που εφαρμόζεται σε αυταρχικά περιβάλλοντα. Ο πολίτης θα αξιολογείται όχι μόνο με βάση την οικονομική του συμπεριφορά, αλλά και με βάση τη δημόσια στάση του, τις απόψεις του, τις μετακινήσεις του και τη συμμόρφωσή του σε κρατικές οδηγίες.
Σε ένα τέτοιο σύστημα, η πρόσβαση σε μετακινήσεις, εργασία, υγεία ή δημόσιες υπηρεσίες θα μπορούσε να συνδεθεί με έναν ψηφιακό δείκτη αξιοπιστίας. Το ερώτημα δεν είναι τεχνικό. Είναι βαθιά πολιτικό: ποιος θα ελέγχει τα δεδομένα και με ποια όρια.
Υγεία, βιοπολιτική και ψηφιακή ταυτότητα
Η πανδημία λειτούργησε ως σημείο καμπής για την ψηφιακή διαχείριση της υγείας. Πιστοποιητικά, πλατφόρμες, ηλεκτρονικά μητρώα, εφαρμογές και κεντρικές βάσεις δεδομένων ενσωματώθηκαν στην καθημερινότητα με ταχύτητα που λίγα χρόνια πριν θα φαινόταν αδιανόητη.
Οι υποστηρικτές αυτής της μετάβασης μιλούν για αποτελεσματικότερη δημόσια υγεία, καλύτερη οργάνωση και ταχύτερη εξυπηρέτηση. Οι επικριτές φοβούνται ότι η υγειονομική διαχείριση μπορεί να γίνει εργαλείο διαρκούς βιοεπιτήρησης.
Η συζήτηση για ενιαίο ιατρικό φάκελο, ηλεκτρονικά βραχιολάκια, διαλειτουργικότητα δεδομένων και πρόσβαση σε υπηρεσίες μέσω ψηφιακής ταυτοποίησης ανοίγει μεγάλα ζητήματα ιδιωτικότητας. Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν ο πολίτης θα διατηρεί κυριαρχία πάνω στα προσωπικά του δεδομένα ή αν θα μετατραπεί σε αντικείμενο συνεχούς αξιολόγησης.
Στο ίδιο πεδίο εντάσσεται και ο φόβος για υποχρεωτικές ιατρικές πράξεις στο μέλλον. Η εμπειρία των περιορισμών της πανδημίας άφησε σε μεγάλο μέρος της κοινωνίας την αίσθηση ότι, σε συνθήκες κρίσης, τα ατομικά δικαιώματα μπορούν να ανασταλούν με μεγάλη ταχύτητα.
Ιδιοκτησία, ενέργεια και περιορισμός μετακινήσεων
Η φράση «δεν θα κατέχετε τίποτα και θα είστε ευτυχισμένοι» έχει μετατραπεί σε σύμβολο των φόβων γύρω από το μέλλον της ιδιοκτησίας. Η στροφή από την κατοχή στην ενοικίαση υπηρεσιών εμφανίζεται ήδη σε πολλούς τομείς: κατοικία, μεταφορές, λογισμικό, συσκευές, ενέργεια.
Η κριτική υποστηρίζει ότι η πλήρης εξάρτηση από συνδρομητικά μοντέλα και εταιρικές πλατφόρμες μειώνει την ανεξαρτησία του πολίτη. Όταν το σπίτι, το αυτοκίνητο, η πρόσβαση στην τεχνολογία και η μετακίνηση λειτουργούν ως υπηρεσίες υπό όρους, η ελευθερία παύει να στηρίζεται στην ιδιοκτησία και περνά στον έλεγχο των παρόχων.
Η ενεργειακή μετάβαση αποτελεί επίσης πεδίο έντονης αντιπαράθεσης. Η απεξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα παρουσιάζεται ως αναγκαία για το περιβάλλον. Οι επικριτές, όμως, προειδοποιούν ότι χωρίς φθηνή και άφθονη ενέργεια, η κινητικότητα, η παραγωγή και η προσωπική αυτονομία περιορίζονται δραστικά.
Σε αυτή τη λογική εντάσσεται και η συζήτηση για τις «πόλεις των 15 λεπτών». Επισήμως προβάλλονται ως μοντέλο βιώσιμης αστικής οργάνωσης. Οι αντίπαλοί τους τις βλέπουν ως πιθανό πρόπλασμα ζωνών ελεγχόμενης μετακίνησης, όπου ο πολίτης θα ζει μέσα σε προκαθορισμένα όρια.
Παιδιά, γονείς και κρατική επιτήρηση
Η προστασία των παιδιών από τους κινδύνους του διαδικτύου αποτελεί υπαρκτό ζήτημα. Ωστόσο, η επιβολή καθολικής ψηφιακής ταυτοποίησης για την πρόσβαση στα κοινωνικά δίκτυα δημιουργεί σοβαρά ερωτήματα.
Αν η προστασία των ανηλίκων γίνει το πρόσχημα για την υποχρεωτική ταυτοποίηση όλων των χρηστών, τότε η ανωνυμία στο διαδίκτυο και η ελευθερία έκφρασης μπορεί να περιοριστούν ουσιαστικά. Η δημόσια κριτική, η πολιτική διαφωνία και η ελεύθερη ανταλλαγή απόψεων θα περνούν μέσα από μηχανισμούς ταυτοποίησης και αξιολόγησης.
Παράλληλα, η επέκταση της κρατικής παρέμβασης στην οικογένεια προκαλεί ανησυχία σε όσους θεωρούν ότι η γονική μέριμνα υποκαθίσταται σταδιακά από τεχνοκρατικά κριτήρια. Το ζήτημα δεν είναι η προστασία των παιδιών από πραγματική κακοποίηση ή παραμέληση. Είναι το ποιος ορίζει τα κριτήρια του «σωστού» γονέα σε μια κοινωνία ολοένα πιο επιτηρούμενη.
Το μεγάλο ερώτημα για την Ατζέντα 2030
Πολλά από τα παραπάνω βρίσκονται ήδη σε εξέλιξη με διαφορετικές μορφές: ψηφιακές ταυτότητες, ηλεκτρονικές συναλλαγές, περιορισμοί μετακίνησης σε περιόδους κρίσης, κεντρικοποίηση δεδομένων, επιτήρηση περιεχομένου στο διαδίκτυο, ενεργειακές δεσμεύσεις, μεταφορά εξουσιών σε υπερεθνικά όργανα.
Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι αν κάθε πολιτική που εντάσσεται στην Ατζέντα 2030 είναι από μόνη της επικίνδυνη. Το κρίσιμο ερώτημα είναι ποιος ελέγχει την εφαρμογή της, ποιος λογοδοτεί, ποιος προστατεύει τα δικαιώματα των πολιτών και ποια όρια τίθενται στην τεχνολογική εξουσία.
Οι πολίτες έχουν κάθε λόγο να απαιτούν διαφάνεια. Έχουν κάθε λόγο να ζητούν προστασία της ιδιωτικότητας, του δικαιώματος στην ιδιοκτησία, της ελευθερίας μετακίνησης, της εθνικής κυριαρχίας, της γονικής μέριμνας και της ανεξάρτητης ενημέρωσης.
Η νέα εποχή δεν θα κριθεί μόνο από την τεχνολογία που θα χρησιμοποιηθεί. Θα κριθεί από το αν οι κοινωνίες θα επιτρέψουν η τεχνολογία να γίνει εργαλείο ελευθερίας ή μηχανισμός πειθαρχίας. Και σε αυτό το ερώτημα, η σιωπή δεν είναι ουδετερότητα. Είναι συναίνεση.
