Η γεωπολιτική ένταση στη Μέση Ανατολή και η κλιμάκωση της σύγκρουσης που περιλαμβάνει το Ιράν προκαλούν αυξανόμενη ανησυχία στην Τουρκία για το ενδεχόμενο νέων μεταναστευτικών ροών προς τα δυτικά σύνορά της. Παρότι προς το παρόν οι μετακινήσεις ανθρώπων από το Ιράν προς την Τουρκία παραμένουν περιορισμένες, η συζήτηση στην τουρκική πολιτική σκηνή επικεντρώνεται ήδη στο ενδεχόμενο μιας ευρύτερης αποσταθεροποίησης που θα μπορούσε να επαναφέρει μνήμες της προσφυγικής κρίσης της προηγούμενης δεκαετίας.
Από τη συνοριακή πόλη Βαν, τη μεγαλύτερη αστική περιοχή της ανατολικής Τουρκίας πριν από τα σύνορα με το Ιράν, ο δημοσιογράφος Κώστας Καντούρης περιγράφει μια κατάσταση σχετικής ηρεμίας, η οποία ωστόσο συνοδεύεται από έντονη πολιτική και διπλωματική κινητικότητα. Η περιοχή αποτελεί βασικό σημείο διέλευσης για όσους εγκαταλείπουν το Ιράν και επιχειρούν να κατευθυνθούν προς την Τουρκία και στη συνέχεια προς άλλους προορισμούς.
Σύμφωνα με στοιχεία που δημοσιοποίησαν οι τουρκικές αρχές, από την 1η έως τις 13 Μαρτίου πέρασαν τα σύνορα προς το τουρκικό έδαφος 15.406 άτομα. Ωστόσο, όπως επισημαίνεται, ο αριθμός αυτός δεν αφορά αποκλειστικά Ιρανούς πολίτες. Στις πρώτες ημέρες της κρίσης παρατηρήθηκε σημαντική έξοδος ξένων υπηκόων από το Ιράν, καθώς διπλωματικές αποστολές, οικογένειες εργαζομένων και πολίτες τρίτων χωρών εγκατέλειψαν τη χώρα λόγω των εξελίξεων.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η εικόνα που καταγράφηκε στο συνοριακό πέρασμα του Καπίκιοϊ, όπου δύο λεωφορεία γεμάτα Ταϊλανδούς πολίτες διέσχισαν τα σύνορα προς την Τουρκία. Πρόκειται για ανθρώπους που βρίσκονταν στο Ιράν για εργασία ή επιχειρηματική δραστηριότητα και επέλεξαν να εγκαταλείψουν τη χώρα.
Η πλειονότητα όσων εισέρχονται σήμερα στην Τουρκία φαίνεται να ανήκει σε κατηγορίες πολιτών που διαθέτουν οικονομικές δυνατότητες ή διεθνείς διασυνδέσεις. Πρόκειται για Ιρανούς που έχουν συγγενείς στην Τουρκία, επιχειρηματικά συμφέροντα στη χώρα ή δεύτερη υπηκοότητα σε κράτη της Ευρώπης, της Βόρειας Αμερικής ή της Ασίας. Άλλοι διαθέτουν ήδη βίζα για τρίτες χώρες ή σπουδάζουν στο εξωτερικό, γεγονός που τους επιτρέπει να συνεχίσουν το ταξίδι τους πέρα από τα τουρκικά σύνορα.
Παρά την περιορισμένη ένταση των ροών, η τουρκική κοινωνία και η πολιτική ηγεσία δεν κρύβουν την ανησυχία τους για τις πιθανές εξελίξεις. Η εμπειρία της συριακής κρίσης, όταν εκατομμύρια πρόσφυγες κατευθύνθηκαν προς την Τουρκία και στη συνέχεια προς την Ευρώπη, εξακολουθεί να λειτουργεί ως σημείο αναφοράς για τους σχεδιασμούς της Άγκυρας.
Η προσφυγική κρίση του 2015 και του 2016 άφησε βαθύ αποτύπωμα τόσο στην Τουρκία όσο και στην Ελλάδα. Τότε η Τουρκία βρέθηκε αντιμέτωπη με κύματα εκατομμυρίων ανθρώπων που εγκατέλειπαν τη Συρία λόγω του πολέμου, δημιουργώντας τεράστιες πιέσεις στις υποδομές, στην κοινωνία και στην οικονομία της χώρας. Στην Ελλάδα, η ίδια περίοδος σημαδεύτηκε από τη δραματική αύξηση αφίξεων στα νησιά του Αιγαίου.
Σήμερα, οι τουρκικές αρχές φοβούνται ότι μια ενδεχόμενη αποσταθεροποίηση του Ιράν ή μια μαζική φυγή πληθυσμού θα μπορούσε να δημιουργήσει μια νέα κρίση, ακόμη μεγαλύτερης κλίμακας. Ορισμένοι πολιτικοί και αναλυτές στην Τουρκία προειδοποιούν ότι μια ανεξέλεγκτη αποσύνθεση του ιρανικού κράτους θα μπορούσε να πυροδοτήσει κύμα αστάθειας που θα εξαπλωθεί άμεσα προς τα τουρκικά σύνορα.
Η ανησυχία αυτή έχει ήδη μεταφερθεί στον δημόσιο διάλογο και αποτελεί αντικείμενο έντονης πολιτικής συζήτησης. Στην τουρκική αντιπολίτευση διατυπώνονται επικρίσεις για την προετοιμασία της κυβέρνησης απέναντι σε ένα τέτοιο ενδεχόμενο, ενώ παράλληλα κατατίθενται προτάσεις για την ανάγκη διεθνούς συντονισμού και έγκαιρης διαχείρισης πιθανών μεταναστευτικών ροών.
Η ιδέα που διατυπώνεται σε πολιτικό επίπεδο είναι να υπάρξει από νωρίς συνεργασία με διεθνείς οργανισμούς και ευρωπαϊκές χώρες, ώστε να αντιμετωπιστεί ένα ενδεχόμενο μαζικού εκτοπισμού πληθυσμών πριν εξελιχθεί σε ανεξέλεγκτη ανθρωπιστική κρίση.
Την ίδια στιγμή, η τουρκική κυβέρνηση επιχειρεί να διαμορφώσει ένα διπλωματικό προφίλ που θα τη φέρει στο επίκεντρο των προσπαθειών αποκλιμάκωσης της κρίσης. Ο πρόεδρος Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν επαναλαμβάνει καθημερινά ότι η Τουρκία μπορεί να διαδραματίσει ρόλο διαμεσολαβητή μεταξύ των αντιμαχόμενων πλευρών.
Κατά τη διάρκεια των δείπνων Ιφτάρ που διοργανώνει κάθε βράδυ στο πλαίσιο του Ραμαζανιού, ο Τούρκος πρόεδρος υπογραμμίζει ότι η Άγκυρα επιδιώκει λύσεις μέσω της διπλωματίας και της «κοινής λογικής». Σε μία από τις τελευταίες του παρεμβάσεις δήλωσε ότι η Τουρκία θα συνεχίσει να προσεγγίζει τις κρίσεις με «ανθρώπινη ματιά», τονίζοντας ότι οι εξελίξεις δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται μόνο μέσα από το πρίσμα του πετρελαίου, του χρυσού ή του φυσικού αερίου.
Στην ίδια γραμμή κινείται και η τουρκική διπλωματία. Ο υπουργός Εξωτερικών Χακάν Φιντάν δήλωσε μετά από συνάντησή του με τον ομόλογό του από το Μπαγκλαντές ότι η Τουρκία δεν επιθυμεί σε καμία περίπτωση να εμπλακεί στον πόλεμο και ότι η πρώτη προτεραιότητα της χώρας είναι η αποτροπή περαιτέρω κλιμάκωσης.
Ο Φιντάν αποκάλυψε επίσης ότι είχε τηλεφωνική επικοινωνία με τον Ιρανό ομόλογό του μετά την εκτόξευση του τρίτου πυραύλου από το Ιράν, ο οποίος αναχαιτίστηκε από δυνάμεις της αεράμυνας του ΝΑΤΟ. Σύμφωνα με τον Τούρκο υπουργό, η Άγκυρα διατηρεί ανοιχτούς διαύλους επικοινωνίας με την Τεχεράνη, προσπαθώντας να περιορίσει τον κίνδυνο επέκτασης της σύγκρουσης.
Ωστόσο, οι εξελίξεις γύρω από τις πυραυλικές επιθέσεις δημιουργούν νέα ερωτήματα. Παρότι η ιρανική πλευρά αποφεύγει να αναλάβει ευθύνη για τις εκτοξεύσεις, δημοσιεύματα στον τουρκικό Τύπο αναφέρουν ότι οι πύραυλοι προήλθαν από περιοχές κοντά στην Τεχεράνη. Συγκεκριμένα, δύο από αυτούς φέρεται να εκτοξεύθηκαν από τη βορειοανατολική Τεχεράνη και ένας από περιοχή δυτικά της ιρανικής πρωτεύουσας.
Η πληροφορία αυτή ενισχύει την εκτίμηση ότι οι εκτοξεύσεις συνδέονται με δομές του ιρανικού κράτους, καθώς η περιοχή της Τεχεράνης βρίσκεται υπό τον στενό έλεγχο των Φρουρών της Επανάστασης. Για πολλούς αναλυτές, το γεγονός ότι οι εκτοξεύσεις πραγματοποιήθηκαν τόσο κοντά στο κέντρο εξουσίας της χώρας καθιστά δύσκολο να υποστηριχθεί ότι πρόκειται για ανεξέλεγκτες ή ανεξάρτητες ενέργειες.
Το διπλωματικό σκηνικό παραμένει συνεπώς εξαιρετικά εύθραυστο. Η Τουρκία προσπαθεί να ισορροπήσει ανάμεσα στην ανάγκη αποφυγής εμπλοκής και στην επιθυμία της να διαδραματίσει ρόλο περιφερειακής δύναμης που συμβάλλει στη διαχείριση κρίσεων.
Παράλληλα, οι αρχές της χώρας παρακολουθούν στενά την κατάσταση στα σύνορα με το Ιράν, καθώς οποιαδήποτε κλιμάκωση θα μπορούσε να μεταβάλει δραματικά την εικόνα των μεταναστευτικών ροών.
Προς το παρόν, η εικόνα στο Βαν παραμένει σχετικά ήρεμη. Οι αριθμοί δεν δείχνουν ακόμη μαζική έξοδο πληθυσμού από το Ιράν. Όμως η ιστορική εμπειρία της περιοχής δείχνει ότι οι ισορροπίες μπορούν να ανατραπούν μέσα σε ελάχιστο χρόνο.
Και αν η σύγκρουση κλιμακωθεί, το ζήτημα δεν θα αφορά μόνο την Τουρκία. Θα αγγίξει άμεσα και την Ευρώπη – και ιδιαίτερα την Ελλάδα, που βρίσκεται στην πρώτη γραμμή των μεταναστευτικών διαδρομών.
