Την ανάγκη βαθύτερης ευρωπαϊκής ενοποίησης, μεγαλύτερης κλίμακας στις επιχειρήσεις, τραπεζικών συγχωνεύσεων και ισχυρότερης τεχνολογικής στρατηγικής υπογράμμισε ο υπουργός Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών και πρόεδρος του Eurogroup, Κυριάκος Πιερρακάκης, σε συζήτηση με τον πρώην πρωθυπουργό της Ιταλίας και κοσμήτορα της Σχολής Πολιτικής, Οικονομίας και Παγκόσμιων Υποθέσεων του IE University στη Μαδρίτη, Ενρίκο Λέτα.
Η συζήτηση πραγματοποιήθηκε σε εκδήλωση που συνδιοργάνωσαν το ΕΛΙΑΜΕΠ, το ΙΟΒΕ και το IE Competitiveness Hub, με αφορμή τη συμπλήρωση 40 ετών από την υπογραφή της Ενιαίας Ευρωπαϊκής Πράξης. Στο επίκεντρο βρέθηκε το μέλλον της ευρωπαϊκής ανταγωνιστικότητας, σε μια περίοδο κατά την οποία η Ευρωπαϊκή Ένωση αναζητά νέο βηματισμό απέναντι στις Ηνωμένες Πολιτείες, την Κίνα και τις μεγάλες γεωοικονομικές προκλήσεις.
Ο κ. Πιερρακάκης τόνισε ότι η Ευρώπη χρειάζεται «περισσότερη ενοποίηση», μεγαλύτερες επιχειρήσεις και τραπεζικά σχήματα με δυνατότητα να ανταγωνιστούν διεθνώς. Όπως ανέφερε, το κρίσιμο πεδίο της επόμενης περιόδου είναι η τεχνολογία, όπου η Ευρώπη έχει ήδη καθυστερήσει σημαντικά και βρίσκεται πλέον, όπως είπε, σε ένα είδος «σχεδίου Β».
Κατά τον υπουργό, η Ευρώπη χρειάζεται κοινή στρατηγική για την τεχνολογική κυριαρχία, με ρεαλιστική προσέγγιση και χωρίς την ψευδαίσθηση ότι μπορεί να αναπτύξει ευρωπαϊκή εκδοχή κάθε τεχνολογίας. Αντίθετα, πρέπει να εντοπίσει τους τομείς στους οποίους διαθέτει πλεονέκτημα, να ενισχύσει τους ευρωπαϊκούς πρωταθλητές και να δημιουργήσει οικοσυστήματα ικανά να σταθούν σε παγκόσμια κλίμακα.
Η Ευρώπη χρειάζεται κλίμακα και κοινή κατεύθυνση
Απαντώντας στο ερώτημα αν η Ευρώπη έχει τις προϋποθέσεις να ανταγωνιστεί τις Ηνωμένες Πολιτείες, ο κ. Πιερρακάκης σημείωσε ότι το ζητούμενο δεν είναι απλώς ο ανταγωνισμός με τις ΗΠΑ, αλλά η οικοδόμηση ικανοτήτων και η ενίσχυση της δυνατότητας δράσης της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Ο υπουργός αναφέρθηκε στις εκθέσεις του Ενρίκο Λέτα και του Μάριο Ντράγκι, υπογραμμίζοντας ότι συνέβαλαν στη διαμόρφωση του λεξιλογίου και του πλαισίου γύρω από το οποίο πρέπει να κινηθούν οι υπουργοί Οικονομικών στο ECOFIN και στο Eurogroup. Όπως είπε, η κοινή γλώσσα είναι κρίσιμη, καθώς χωρίς κοινή περιγραφή των προβλημάτων δεν μπορεί να υπάρξει κοινή πορεία.
Ο κ. Πιερρακάκης επισήμανε ότι η Ευρώπη έχει καθυστερήσει υπερβολικά στην εφαρμογή μεταρρυθμίσεων που συζητούνται εδώ και χρόνια. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η Ένωση Αποταμιεύσεων και Επενδύσεων, η οποία ουσιαστικά επαναδιατυπώνει την παλαιότερη ατζέντα της Ένωσης Κεφαλαιαγορών και της Τραπεζικής Ένωσης, δύο μεγάλα σχέδια που δεν υλοποιήθηκαν εγκαίρως.
Υπενθύμισε ότι η Ένωση Κεφαλαιαγορών βρισκόταν ήδη στις προτεραιότητες της ολλανδικής προεδρίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης το 2016, γεγονός που δείχνει πόσο μεγάλη είναι η καθυστέρηση. Παρά ταύτα, όπως είπε, η συζήτηση παραμένει αναγκαία, διότι η Ευρώπη πρέπει να αποκτήσει πραγματικές δυνατότητες σε κρίσιμους τομείς.
Ο υπουργός χρησιμοποίησε την έννοια του «μερίσματος του προφανούς», εξηγώντας ότι υπάρχουν πολιτικές επιλογές που έπρεπε να έχουν γίνει εδώ και καιρό και οι οποίες μπορούν ακόμη να αποδώσουν σημαντικό αναπτυξιακό αποτέλεσμα. Ανέφερε ως παράδειγμα την ελληνική εμπειρία μετά το 2019, όπου η εφαρμογή αυτονόητων αλλαγών επέτρεψε στη χώρα να δημιουργήσει πρόσθετη δυναμική, πέρα από τη διαχείριση απρόβλεπτων κρίσεων.
Στο ευρωπαϊκό επίπεδο, κατά τον κ. Πιερρακάκη, αντίστοιχο μέρισμα μπορεί να προκύψει από την άρση των κρυφών εμποδίων στην ενιαία αγορά. Επικαλέστηκε εκτίμηση του ΔΝΤ, σύμφωνα με την οποία τα εμπόδια αυτά αντιστοιχούν περίπου σε δασμούς 110% στις υπηρεσίες και 44% στη μεταποίηση. Ακόμη και αν η ακριβής μεθοδολογία μπορεί να συζητηθεί, το εύρημα αναδεικνύει το μέγεθος του προβλήματος.
Στο ίδιο πλαίσιο, ο υπουργός τόνισε ότι η Ευρώπη χρειάζεται ενοποίηση χρηματιστηρίων, τραπεζική ενοποίηση, ισχυρότερες τράπεζες και περισσότερες διασυνοριακές συνεργασίες. Υπενθύμισε ότι η διασυνοριακή ενοποίηση έχει μειωθεί μετά το 2008 και ότι οι ευρωπαϊκές τράπεζες υστερούν σε τεχνολογικές επενδύσεις σε σχέση με τις αμερικανικές και κινεζικές.
Ο κ. Πιερρακάκης εκτίμησε ότι οι γεωπολιτικές εξελίξεις, από τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία έως τη συνολική απώλεια της ευρωπαϊκής «γεωπολιτικής αθωότητας», έχουν δημιουργήσει πολιτικό ρεύμα υπέρ της υλοποίησης αυτών των σχεδίων. Το κρίσιμο ζήτημα, όπως είπε, είναι αν οι υπουργοί θα εστιάσουν στο κόστος της αδράνειας ή στους εθνικούς αστερίσκους που συχνά καθυστερούν τις αποφάσεις.
Τεχνολογική κυριαρχία και ευρωπαϊκοί πρωταθλητές
Αναφερόμενος στην ανάγκη δημιουργίας ευρωπαϊκών πρωταθλητών, ο κ. Πιερρακάκης σημείωσε ότι η Ευρώπη δεν μπορεί να αποκτήσει το απαιτούμενο μέγεθος αν συνεχίσει να λειτουργεί με 27 ξεχωριστές εκδοχές εθνικών πρωταθλητών. Η μεγαλύτερη ενοποίηση επιχειρήσεων και τραπεζών αποτελεί, όπως είπε, προϋπόθεση για τη διεθνή ανταγωνιστικότητα.
Στο σημείο αυτό ανέφερε ότι η Ελλάδα έχει επιδείξει θετική στάση σε ζητήματα διασυνοριακής ενοποίησης, φέρνοντας ως παραδείγματα την αύξηση της συμμετοχής της UniCredit στην Alpha Bank και τη συνεργασία της Euronext με το Ελληνικό Χρηματιστήριο. Κατά τον υπουργό, τέτοιες κινήσεις πρέπει να αποτελέσουν γενικότερο πρότυπο για τις ευρωπαϊκές αγορές και τους ευρωπαϊκούς κλάδους.
Ωστόσο, όπως υπογράμμισε, το πραγματικό πεδίο της μάχης είναι η τεχνολογία. Εκεί η Ευρώπη έχει καθυστερήσει και πρέπει πλέον να κινηθεί με στρατηγική, όχι με αποσπασματικές παρεμβάσεις. Η τεχνολογική κυριαρχία, όπως την περιέγραψε, δεν σημαίνει πλήρη αυτάρκεια σε κάθε τεχνολογία, αλλά αποφυγή ασύμμετρων εξαρτήσεων.
Ο κ. Πιερρακάκης σημείωσε ότι υπάρχουν τομείς στους οποίους προηγούνται οι Ηνωμένες Πολιτείες, άλλοι στους οποίους προηγείται η Κίνα και ορισμένοι στους οποίους η Ευρώπη μπορεί να ηγηθεί. Σε αυτούς τους τομείς πρέπει να υπάρξει συγκέντρωση πόρων, χρηματοδότηση των νικητών και ενίσχυση των εταιρειών που έχουν δυνατότητα παγκόσμιας ανάπτυξης.
Ως χαρακτηριστικό παράδειγμα ανέφερε τις υποδομές 5G. Κατά την πρώτη θητεία του Ντόναλντ Τραμπ, οι αμερικανικές πολιτικές στόχευσαν κινεζικές εταιρείες, όμως οι βασικοί ανταγωνιστές τους δεν ήταν αμερικανικές επιχειρήσεις, αλλά δύο ευρωπαϊκές: η Ericsson και η Nokia. Κατά τον υπουργό, η ιδανική ευρωπαϊκή απάντηση θα ήταν ένας ενιαίος τηλεπικοινωνιακός ρυθμιστής, μία κοινή δημοπρασία φάσματος σε όλη την Ευρώπη και αξιοποίηση μέρους των εσόδων μέσω της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων για εφαρμογές 5G.
Ο ίδιος παρατήρησε ότι αυτή η συζήτηση έπρεπε να είχε γίνει το 2010 και όχι το 2026. Υπογράμμισε, πάντως, ότι ακόμη και τώρα η Ευρώπη διαθέτει ισχυρά παραδείγματα, όπως η Airbus και το Galileo, όπου η ευρωπαϊκή συνεργασία παρήγαγε στρατηγικό αποτέλεσμα.
Σύμφωνα με τον υπουργό, η βασική ιδέα είναι η ανάπτυξη νοοτροπίας κλίμακας. Οι εθνικοί πρωταθλητές πρέπει να μπορούν να εξελιχθούν σε ευρωπαϊκούς πρωταθλητές, ενώ οι ευρωπαϊκές νεοφυείς επιχειρήσεις πρέπει να έχουν τη δυνατότητα να μεγαλώνουν εντός Ευρώπης και να γίνονται scale-ups χωρίς να αναγκάζονται να μεταφέρουν τη νομική και χρηματοδοτική τους βάση στις Ηνωμένες Πολιτείες.
Ο κ. Πιερρακάκης ανέφερε ότι πολλές ευρωπαϊκές startups, σε ένα κρίσιμο στάδιο ανάπτυξης, μετατρέπονται σε εταιρείες του Delaware και εξαρτώνται από αμερικανική χρηματοδότηση. Αυτή η επιλογή δεν είναι κατ’ ανάγκην αρνητική, όμως δεν πρέπει να αποτελεί μονόδρομο. Στόχος της Ένωσης Αποταμιεύσεων και Επενδύσεων είναι να δημιουργήσει ισότιμους όρους ανταγωνισμού και να άρει τα εμπόδια που εμποδίζουν την ανάπτυξη ευρωπαϊκών εταιρειών μεγάλης κλίμακας.
Ο ρόλος των μικρότερων κρατών και η ευκαιρία της Ευρώπης
Σε ερώτηση για το αν τα μικρότερα κράτη-μέλη μπορούν να έχουν ουσιαστικό ρόλο στη διαμόρφωση της ευρωπαϊκής ατζέντας, ο κ. Πιερρακάκης απάντησε ότι μπορούν όχι μόνο να συμμετέχουν, αλλά και να διαδραματίσουν ακόμη μεγαλύτερο ρόλο.
Υπογράμμισε ότι μεγάλο μέρος της ατζέντας αφορά ακριβώς τις μικρότερες χώρες, οι οποίες μπορούν να πρωτοπορήσουν σε συγκεκριμένους τομείς. Έφερε ως παράδειγμα τις χώρες της Βαλτικής στον ψηφιακό μετασχηματισμό, καθώς και την ελληνική προσπάθεια να επιδείξει ηγετική στάση σε ζητήματα διασυνοριακής ενοποίησης, συγχωνεύσεων και εξαγορών.
Ο υπουργός δήλωσε αισιόδοξος, επισημαίνοντας ότι το κρίσιμο ζήτημα είναι η ευθυγράμμιση των άμεσων αντιδράσεων στις πολλαπλές κρίσεις με τις μακροπρόθεσμες στρατηγικές προτεραιότητες της Ευρώπης. Αναφέρθηκε στην ανάλυση για τα μέτρα της ενεργειακής κρίσης του 2022, σημειώνοντας ότι η σημερινή κρίση έχει κατά 12% μικρότερο αρνητικό αντίκτυπο λόγω των παρεμβάσεων που έγιναν στο μεταξύ σε δίκτυα, υποδομές και διαφοροποίηση από τις ρωσικές ενεργειακές πηγές.
Κατά τον κ. Πιερρακάκη, όταν οι βραχυπρόθεσμες παρεμβάσεις συνδέονται με μακροπρόθεσμες προτεραιότητες, τα αποτελέσματα είναι ουσιαστικά. Ως παράδειγμα ανέφερε το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας, το οποίο λειτούργησε ως άμεση απάντηση σε κρίση και ταυτόχρονα ενσωμάτωσε την πράσινη και την ψηφιακή μετάβαση.
Ο πρόεδρος του Eurogroup τόνισε ότι οι υπουργοί Οικονομικών καλούνται πλέον να παραδώσουν συγκεκριμένα αποτελέσματα. Όπως ανέφερε, παρουσίασε τις προτεραιότητες του Eurogroup στους 27 ηγέτες και διαπίστωσε ότι υπάρχει ισχυρή πολιτική ώθηση από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο και τους αρχηγούς κρατών και κυβερνήσεων.
Σύμφωνα με τον ίδιο, το ψηφιακό ευρώ εκτιμάται ότι θα γίνει πραγματικότητα έως το 2029, ενώ αρκετά στοιχεία της Ένωσης Αποταμιεύσεων και Επενδύσεων θα αρχίσουν να υλοποιούνται σύντομα. Το ερώτημα, όπως είπε, αφορά την ταχύτητα και το εύρος της προόδου.
Ο κ. Πιερρακάκης ανέφερε ότι η Ευρώπη βρίσκεται σε κρίσιμο σταυροδρόμι, με πολλαπλές αναδυόμενες κρίσεις και πολλά ανοιχτά ζητήματα. Παράλληλα, όμως, γύρω από το τραπέζι υπάρχουν ηγέτες που θέλουν πραγματική πρόοδο, επειδή κατανοούν ότι η καθυστέρηση έχει πλέον ορατό και μετρήσιμο κόστος.
Από την πλευρά του, ο Ενρίκο Λέτα εστίασε στην ανάγκη ολοκλήρωσης της Ένωσης Αποταμιεύσεων και Επενδύσεων, επισημαίνοντας ότι η Ευρώπη δυσκολεύεται να σκεφτεί σε όρους κλίμακας. Όπως είπε, η ευρωπαϊκή πραγματικότητα είναι γεμάτη μικρές χώρες, μικρές πόλεις και μικρομεσαίες επιχειρήσεις, στοιχείο που αποτελεί μέρος της ταυτότητάς της, αλλά δημιουργεί δομική δυσκολία σε έναν κόσμο που έχει αλλάξει πλήρως ως προς το μέγεθος των ανταγωνιστών.
Ο πρώην πρωθυπουργός της Ιταλίας σημείωσε ότι η Ευρώπη υποχωρεί εξαιτίας της έλλειψης κλίμακας. Ανέφερε ότι εξαρτάται από την αμερικανική τεχνολογία, την αμερικανική χρηματοδότηση, μέχρι πρόσφατα από τη ρωσική ενέργεια και σε μεγάλο βαθμό από την κινεζική μεταποίηση.
Κατά τον κ. Λέτα, η ανεξαρτησία στον σημερινό κόσμο σημαίνει ικανότητα απόκτησης μεγέθους. Η Ευρώπη πρέπει να ενώσει το μικρό με το μεγάλο και να ξεκινήσει από τη χρηματοδότηση. Ο ίδιος δήλωσε πιο αισιόδοξος σε σχέση με το πρόσφατο παρελθόν, τονίζοντας ότι βλέπει πλέον καθαρό δρόμο και δυναμική, ιδίως ενόψει της ιρλανδικής προεδρίας, η οποία εμφανίζεται αποφασισμένη να επιταχύνει την ατζέντα.
Ο Ενρίκο Λέτα υπογράμμισε ότι δεν υπάρχει εναλλακτικό σχέδιο και ότι η Ευρώπη δεν πρέπει να χάσει τη σημερινή ευκαιρία. Ανέφερε ότι, αν η παρούσα δυναμική χαθεί, ίσως υπάρξει δυνατότητα ανάκτησης του εδάφους αργότερα, όμως η στιγμή που υπάρχει σήμερα είναι εξαιρετικά σημαντική.
Κλείνοντας, ο πρώην πρωθυπουργός της Ιταλίας αναφέρθηκε με ιδιαίτερα θετικό τρόπο στον Κυριάκο Πιερρακάκη και στην ανάληψη των καθηκόντων του ως προέδρου του Eurogroup. Όπως είπε, βρίσκεται δίπλα σε έναν άνθρωπο που «γράφει ευρωπαϊκή ιστορία», επειδή επιχειρεί να πει τα πράγματα με το όνομά τους και να κάνει τη διαφορά.
