Η Ορθόδοξη Εκκλησία τιμά σήμερα, Πέμπτη 21 Μαΐου 2026, τη μνήμη των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης, των Ισαποστόλων, σε μια ημέρα που συνδυάζεται με την Παγκόσμια Ημέρα Πολιτισμού. Πρόκειται για μια από τις πιο δημοφιλείς γιορτές του ετήσιου εορτολογίου, καθώς τα ονόματα Κωνσταντίνος και Ελένη συγκαταλέγονται στα πιο διαδεδομένα στην Ελλάδα. Συγκεκριμένα, γιορτάζουν όσοι φέρουν τα ονόματα: Κωνσταντίνος, Κώστας, Κωστής, Κωσταντίνος, Κωνσταντίνα, Κωνσταντία, Κωσταντίνα, Κωστούλα, Ντίνα, Νάντια, Ελένη, Έλενα, Ελεάννα, Ελεάνα, Ελίνα, Λένα, Λενίτσα, Λένγκω, Λενιώ, Ελεονόρα, Ελεονώρα, Νόρα, Μαριλένα, Ελενάκι, Νίτσα και Νέλη.
Η ζωή και η δράση του Μεγάλου Κωνσταντίνου
Ο Μέγας Κωνσταντίνος, του οποίου η γέννηση τοποθετείται μεταξύ των ετών 272 και 288 μ.Χ., υπήρξε μία από τις πιο κομβικές μορφές της παγκόσμιας ιστορίας. Ως γενέτειρά του αναφέρονται η Ταρσός της Κιλικίας, το Δρέπανο της Βιθυνίας, αλλά η επικρατέστερη άποψη τον φέρει να γεννιέται στη Ναϊσό της Άνω Μοισίας, τη σημερινή Νις της Σερβίας. Πατέρας του ήταν ο Κωνστάντιος ο Χλωρός, συγγενής του αυτοκράτορα Κλαυδίου, ενώ μητέρα του η Αγία Ελένη, κόρη πανδοχέα από το Δρέπανο. Το 305 μ.Χ., ο Κωνσταντίνος υπηρετούσε ως χιλίαρχος στην αυλή του Διοκλητιανού στη Νικομήδεια. Την ίδια χρονιά, οι δύο Αύγουστοι, Διοκλητιανός και Μαξιμιανός, παραιτήθηκαν, με τον Κωνστάντιο τον Χλωρό να αναλαμβάνει στη Δύση και τον Γαλέριο στην Ανατολή. Μετά τον θάνατο του πατέρα του, στις 25 Ιουλίου 306 μ.Χ., ο στρατός ανακήρυξε Αύγουστο τον Κωνσταντίνο, μια εξέλιξη που δεν έγινε αποδεκτή από τον Γαλέριο. Ακολούθησε μια σειρά ιστορικών γεγονότων που οδήγησαν στη σύγκρουση του Κωνσταντίνου με τον Μαξέντιο, γιο του Μαξιμιανού, ο οποίος διέθετε σημαντικά μεγαλύτερο στράτευμα.
Σε εκείνη την κρίσιμη καμπή, ο Μέγας Κωνσταντίνος, νιώθοντας την ανάγκη για θεϊκή βοήθεια, στράφηκε στην προσευχή. Σύμφωνα με τον ιστορικό Ευσέβιο, ο Κωνσταντίνος, μη γνωρίζοντας σε ποιον Θεό να απευθυνθεί, σκέφτηκε την τραγική κατάληξη όλων των προκατόχων του που πίστευαν σε πολλούς θεούς. Τότε, ενώ προσευχόταν, είδε στον ουρανό, κατά το δειλινό, ένα τρόπαιο Σταυρού να γράφει «τούτῳ νίκα». Την επόμενη νύχτα, ο Κύριος του εμφανίστηκε στον ύπνο του, προτρέποντάς τον να κατασκευάσει ένα αντίγραφο του Σταυρού και να το χρησιμοποιεί ως φυλακτήριο στις μάχες. Έχοντας πλέον ως λάβαρο το χριστιανικό σύμβολο, ο Κωνσταντίνος προέλασε προς τη Ρώμη, συντρίβοντας κάθε αντίσταση.
Η Αγία Ελένη και η προσφορά της
Η Αγία Ελένη γεννήθηκε στο Δρέπανο της Βιθυνίας περί το 247 μ.Χ. και φαίνεται πως ήταν ταπεινής καταγωγής. Υπάρχει ιστοριογραφική διχογνωμία για το αν υπήρξε σύζυγος ή νόμιμη παλλακίδα του Κωνσταντίου του Χλωρού. Πέντε χρόνια μετά τη γέννηση του Κωνσταντίνου, ο Κωνστάντιος Χλωρός, για να εξασφαλίσει τη συγγένεια με τον αυτοκράτορα Μαξιμιανό, αναγκάστηκε να απομακρύνει την Ελένη και να παντρευτεί τη Θεοδώρα. Παρά τον αναγκαστικό αυτό χωρισμό, ο Μέγας Κωνσταντίνος τιμούσε βαθύτατα τη μητέρα του, αποδίδοντάς της τον τίτλο της Αυγούστης, τοποθετώντας τη μορφή της σε νομίσματα και δίνοντας το όνομά της σε μια πόλη της Βιθυνίας. Η Αγία Ελένη επέδειξε έντονη ευσέβεια μέσω πολλών ευεργεσιών και της ανέγερσης σημαντικών εκκλησιών, όπως του Τιμίου Σταυρού στη Ρώμη, των Αγίων Αποστόλων στην Κωνσταντινούπολη, της Βασιλικής της Γεννήσεως στη Βηθλεέμ και της Βασιλικής της Γεθσημανή στο Όρος των Ελαιών. Το 326 μ.Χ. ταξίδεψε στα Ιεροσόλυμα και, κατά την επιστροφή της στην Κωνσταντινούπολη, ένα χρόνο μετά την εύρεση του Τιμίου Σταυρού, πέρασε και από την Κύπρο. Η Αγία Ελένη κοιμήθηκε εν ειρήνη πιθανότατα το 327 μ.Χ., σε ηλικία ογδόντα ετών. Ο Ευσέβιος αναφέρει ότι προαισθάνθηκε τον θάνατό της και με διαθήκη άφησε την περιουσία της στον γιο της και τα εγγόνια της. Το τίμιο λείψανό της μεταφέρθηκε από τον Μέγα Κωνσταντίνο στην Κωνσταντινούπολη και ενταφιάστηκε στον ναό των Αγίων Αποστόλων.
