Εδώ και τρεις δεκαετίες συντελείται μια συνεχής διάβρωση της ατομικής ελευθερίας, μια πορεία που ξεκίνησε σιωπηλά τη δεκαετία του ’90 και σήμερα αγγίζει τα όρια πλήρους εξαφάνισης. Η υπόθεση με το ξαφνικό πάγωμα των λογαριασμών δύο αγροτών, χωρίς δικαστική εντολή, αποκάλυψε με ωμό τρόπο τον χαρακτήρα του νέου καθεστώτος.
Μια αόρατη εντολή από το κέντρο της εξουσίας αρκεί για να βρεθεί ένας πολίτης χωρίς ούτε ένα ευρώ. Χωρίς αιτιολόγηση, χωρίς αντίλογο, χωρίς διαδικασία. Ένα σύστημα που θυμίζει τον σκοτεινό κόσμο της Δίκης του Κάφκα, μόνο που αυτή τη φορά δεν είναι λογοτεχνία.
Η μετάβαση στην άυλη οικονομία δημιούργησε μια πραγματικότητα όπου το χρήμα δεν ανήκει πια στον κάτοχό του. Η τράπεζα έχει πάψει να είναι χώρος φύλαξης περιουσίας και έχει μετατραπεί σε προέκταση της κυβερνητικής βούλησης.
Το κινητό, που παρουσιάστηκε ως εργαλείο διευκόλυνσης, είναι ο μηχανισμός μέσω του οποίου αφαιρείται η κυριότερη ατομική ελευθερία: ο έλεγχος του χρήματος. Η ψηφιακή συναλλαγή δεν είναι ευρώ· είναι μία υπόσχεση που ισχύει μόνο όσο το επιτρέπει ο χειριστής του συστήματος.
Για δεκαετίες ο πολίτης μπορούσε να κρατήσει στα χέρια του το υλικό σώμα της περιουσίας του. Οι άνθρωποι πουλούσαν τη σοδειά τους, έπαιρναν μετρητά, αγόραζαν λίρες, τις φύλαγαν όπου έκριναν.
Καμία αρχή δεν είχε πρόσβαση σε αυτό το προσωπικό κεφάλαιο. Ακόμη και η αγοραπωλησία ενός ακινήτου ολοκληρωνόταν μέσα σε μια ώρα, χωρίς φορτία εγγράφων και κρατικών διυλιστηρίων. Ήταν μια διαδικασία δύο ανθρώπων που αποφάσιζαν και συναλλάσσονταν χωρίς μεσολαβητές.
Η σημερινή κατάσταση είναι ακριβώς το αντίθετο. Ο πολίτης δεν μπορεί να πραγματοποιήσει ούτε μια απλή συναλλαγή χωρίς την έγκριση του ψηφιακού επιτηρητή. Η δυνατότητα χρήσης των δικών του χρημάτων εξαρτάται από έναν μηχανισμό που μπορεί να διακοπεί οποιαδήποτε στιγμή.
Αν προκύψει κρίση ή αν απλώς ληφθεί μια «επείγουσα» απόφαση, η πρόσβαση στο ιδιωτικό κεφάλαιο μπορεί να εξαφανιστεί μέσα σε λίγα λεπτά. Η εμπειρία των κεφαλαιακών ελέγχων το απέδειξε με σαφήνεια: η κοινωνία μένει άναυδη όταν ανακαλύπτει ότι το χρήμα της δεν της ανήκει πραγματικά.
Η άυλη οικονομία έχει μετατραπεί σε κλωβό, μέσα στον οποίο ο πολίτης κινείται υπό συνεχή εποπτεία. Το ίδιο μοτίβο εμφανίζεται σε κάθε πλευρά της καθημερινότητας. Κατά την πανδημία, ακόμη και η μετάβαση στο περίπτερο προϋπέθετε άδεια. Η κατανάλωση ενός ποτηριού κρασί μπορεί να οδηγήσει σε αφαίρεση διπλώματος.
Η περιουσία μπορεί να δημευτεί μέσω φορολογικών μηχανισμών που λειτουργούν αυτόματα. Ο δημόσιος λόγος μπορεί να αφαιρεθεί από πλατφόρμες ή να γίνει αντικείμενο δίωξης. Το ξεκίνημα έγινε με το τσιγάρο και σήμερα η κρατική παρέμβαση επεκτείνεται στο αλκοόλ, στην περιουσία, στα ίδια τα μετρητά.
Όλα αυτά διαμορφώνουν ένα περιβάλλον όπου ο πολίτης αισθάνεται ότι βρίσκεται απέναντι σε μια εξουσία που διεισδύει σε κάθε πλευρά της ζωής του. Η πίεση δεν είναι αφηρημένη· είναι καθημερινή και χειροπιαστή.
Όταν ζητείται από έναν ψαρά να εκδώσει ηλεκτρονικό δελτίο αποστολής επειδή κρατά πέντε κιλά κολιούς, ο ίδιος συνειδητοποιεί ότι δεν λειτουργεί πια ως ελεύθερος άνθρωπος. Έχει ενταχθεί σε ένα σύστημα που απαιτεί συνεχή συμμόρφωση και όπου η παραμικρή παρέκκλιση μπορεί να οδηγήσει σε διοικητικές κυρώσεις.
Σε τέτοιες συνθήκες, η πολιτική διαδικασία χάνει την ουσία της. Η ψήφος προϋποθέτει ελεύθερο άτομο, ικανό να σταθεί απέναντι στην εξουσία και να επιλέξει. Όταν κάποιος δεν έχει καν τον έλεγχο των αποταμιεύσεών του, όταν η πρόσβαση στο χρήμα του μπορεί να ανασταλεί με μια εντολή, η δυνατότητα πολιτικής αντίστασης φθίνει. Ο πολίτης αισθάνεται περισσότερο υποκείμενο ενός συστήματος παρά συμμετέχων σε αυτό.
Μέσα σ’ αυτό το κλίμα, το να πηγαίνεις και να ζητάς την ψήφο του, δεν είναι και τόσο λογικό. Διότι, μόνον ελεύθερα άτομα έχουν τη δυνατότητα να αποφασίζουν για το ποιον θέλουν να τους κυβερνάει. Ένα άτομο που δεν έχει ούτε τον έλεγχο των μετρητών του, δεν είναι σε θέση να ορθώσει το ανάστημά του και να αμφισβητήσει την εξουσία. Έχει περιπέσει στην κατάσταση ενός ψηφιακού δουλοπάροικου. Και έχει πανικοβληθεί.
Μέσα σ΄αυτό το γενικό κλίμα τρόμου θα γίνουν λοιπόν οι επόμενες εκλογές. Και αυτή είναι μια συγκυρία καθόλου ασφαλής για πρόβλεψη.
Πρόκειται για μια συνθήκη που επηρεάζει όχι μόνο την πολιτική συμπεριφορά, αλλά και την ίδια τη δυνατότητα της δημοκρατίας να λειτουργήσει με όρους ουσιαστικής επιλογής.
