Οι μικρές παραδοσιακές κοινότητες της ελληνικής υπαίθρου απομακρύνονται σταδιακά από τον χάρτη των προτεραιοτήτων που διαμορφώνει η Τέταρτη Βιομηχανική Επανάσταση. Οι κοινότητες που συνδέθηκαν με την παρουσία του Κοσμά του Αιτωλού, με την άνθηση του δημοτικού τραγουδιού και με την ωρίμανση των αγωνιστών του ’21, εκείνες που στήριξαν το νεοελληνικό κράτος με την αγροδιατροφική τους αυτάρκεια, αντιμετωπίζουν την προοπτική μιας νέας εποχής όπου οι εκτάσεις τους παραχωρούνται σε εκτεταμένες βιομηχανικές εγκαταστάσεις και φωτοβολταϊκά πάρκα.
Ο φυσικός άνθρωπος της υπαίθρου, οι καλλιέργειες και τα κοπάδια του υποχωρούν μπροστά στην προτεραιότητα της παραγωγής προηγμένων συστημάτων Τεχνητής Νοημοσύνης, η οποία απαιτεί τεράστιους όγκους δεδομένων και αποτρέπει τη διατήρηση του παραδοσιακού τοπίου και της φυσικής παραγωγής.
Μέχρι το 2028 αναμένεται η δημιουργία δεκαοκτώ Data Centers στην Ελλάδα, καθένα με μέγεθος ίσο με πέντε μεγάλα γήπεδα ποδοσφαίρου. Αυτές οι εγκαταστάσεις θα απαιτούν συνεχή παροχή ενέργειας και μεγάλες ποσότητες νερού για την ψύξη των servers, γεγονός που προϋποθέτει εκτεταμένα φωτοβολταϊκά πάρκα και μόνιμη ενεργειακή τροφοδοσία. Η διεθνής τάση επιταχύνει τον πολλαπλασιασμό τους, καθώς σε χώρες όπως οι ΗΠΑ λειτουργούν ήδη χιλιάδες τέτοιες δομές, με την ανάγκη για νέες εγκαταστάσεις να αυξάνεται συνεχώς.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση προχώρησε το 2025 στη θέσπιση Σχεδίου Δράσης για την Ηπειρωτική Τεχνητή Νοημοσύνη, με στόχο τη δημιουργία ενός εκτεταμένου δικτύου γιγαντιαίων εργοστασίων ΑΙ και κέντρων δεδομένων που θα διαμορφώσουν το νέο τεχνολογικό περιβάλλον της ηπείρου. Μελέτες εκτιμούν ότι μέχρι το 2030 οι παγκόσμιες επενδύσεις για τέτοιες υποδομές θα ξεπεράσουν τα 7 τρισ. δολάρια.
Ο γενικός γραμματέας του ΟΗΕ Αντόνιο Γκουτέρες επισήμανε ότι ένα τυπικό κέντρο δεδομένων Τεχνητής Νοημοσύνης καταναλώνει ενέργεια αντίστοιχη με 100.000 σπίτια, ενώ οι μεγαλύτερες εγκαταστάσεις θα φτάσουν σε πολλαπλάσια κατανάλωση. Άλλες εκτιμήσεις μειώνουν τον αριθμό στα 10.000 σπίτια, ωστόσο η κλίμακα παραμένει εντυπωσιακή. Στις ΗΠΑ, τα data centers απορροφούν ήδη ποσοστό ηλεκτρικής ενέργειας που εκτιμάται γύρω στο 4%-4,5%, με προοπτική να φτάσει το 10%-15% μέχρι το 2030. Η διαρκής επέκτασή τους οδηγεί σε εκτεταμένη χρήση γης και θάλασσας για ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, ενώ ενισχύει τη ζήτηση για φυσικό αέριο και πυρηνική ενέργεια.
Την ίδια περίοδο αναδύεται μια νέα τάση βιομηχανικής παραγωγής τροφίμων, η οποία στηρίζεται σε εργοστασιακές φάρμες εντόμων. Στη Γαλλία λειτουργούν ήδη μονάδες τεράστιας κλίμακας, όπως στο Ντολ, όπου εκτρέφονται τρισεκατομμύρια αλευροσκούληκα σε κτίρια ύψους 17 μέτρων. Στην περιοχή της Αμιένης βρίσκονται δύο μεγάλες φάρμες παραγωγής πρωτεΐνης από προνύμφες μυγών, με εκτάσεις δεκάδων τετραγωνικών χιλιομέτρων και παραγωγή εκατοντάδων χιλιάδων τόνων αλεύρων τον χρόνο.
Η επιχειρηματολογία για περιορισμό των εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα χρησιμοποιείται ως αιτιολόγηση της επέκτασης αυτών των μονάδων, αν και μελέτες δείχνουν ότι οι συγκρίσεις με την παραδοσιακή κτηνοτροφία δεν είναι σταθερές και τα διατροφικά οφέλη των αλεύρων εντόμων παραμένουν υπό αμφισβήτηση.
Οι εντολές για μαζικές θανατώσεις κοπαδιών σε χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης την τελευταία πενταετία, συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας, έχουν προκαλέσει έντονες αντιδράσεις. Η πρακτική της πλήρους εξάλειψης κοπαδιού ακόμη και με την ανίχνευση ενός μόνο άρρωστου ζώου οδηγεί σε συνεχή αποδυνάμωση του πρωτογενούς τομέα, τη στιγμή που η τεχνολογική βιομηχανία προετοιμάζει την είσοδο εναλλακτικών μορφών παραγωγής τροφίμων. Η κλίμακα αυτών των μέτρων διαμορφώνει ένα περιβάλλον στο οποίο η κτηνοτροφία και η γεωργία δυσκολεύονται να επιβιώσουν.
Οι αγροτικές κινητοποιήσεις σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες αποτυπώνουν την ένταση που δημιουργείται. Στις Βρυξέλλες, χιλιάδες αγρότες συγκεντρώθηκαν στις 18 Δεκεμβρίου με εκατοντάδες τρακτέρ, ενώ κινητοποιήσεις σημειώνονται και στην Κύπρο. Ο πρόεδρος της Παγκύπριας Οργάνωσης Σιτηροπαραγωγών, Κυριάκος Καϊλάς, υπογράμμισε ότι η πρόσφατη μείωση της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής κατά 86,5 δισ. ευρώ δημιουργεί σοβαρό κίνδυνο για τη βιωσιμότητα του πρωτογενούς τομέα στα περισσότερα κράτη-μέλη.
Η σταδιακή συρρίκνωση της υπαίθρου συνδέεται και με τον σχεδιασμό για τις λεγόμενες έξυπνες πόλεις των 15 λεπτών, όπου η καθημερινή ζωή οργανώνεται ψηφιακά. Οι πληθυσμοί μετακινούνται από τις αγροτικές περιοχές προς τα αστικά κέντρα, ενώ η ύπαιθρος παραχωρείται σε νέες μορφές βιομηχανικής εκμετάλλευσης. Ταυτόχρονα, οι παραδοσιακές αξίες και οι τοπικές κοινότητες που διαμορφώνουν την κοινωνική συνοχή των ευρωπαϊκών εθνών δοκιμάζονται.
Τα εκλογικά αποτελέσματα πρόσφατων αναμετρήσεων, όπως στις ΗΠΑ και στη Βρετανία, ανέδειξαν τη διαφοροποίηση της περιφέρειας από τα μεγάλα αστικά κέντρα, καθώς και τον ρόλο των αγροτικών κοινωνιών στη διαμόρφωση πολιτικών εξελίξεων. Αντίστοιχα, σε κοινότητες όπως το Colombier-Saugnieu στη Γαλλία, οι κάτοικοι στηρίζουν πολιτικές που εκφράζουν τις ιδιαίτερες ανησυχίες της υπαίθρου.
Σε αυτό το περιβάλλον διαμορφώνεται και η τοπική ανησυχία για το τριπλό data center που σχεδιάζεται στα Σπάτα. Οι κάτοικοι έχουν προσφύγει στο Συμβούλιο της Επικρατείας, επισημαίνοντας ζητήματα θορύβου, θερμικής επιβάρυνσης και ενεργειακών απαιτήσεων που επηρεάζουν το μικροκλίμα των Μεσογείων. Ανάλογες εγκαταστάσεις προορίζονται για την Παιανία και το Λαύριο, γεγονός που προκαλεί ανασφάλεια για την κατεύθυνση της τοπικής ανάπτυξης. Η συζήτηση αφορά όχι μόνο τις άμεσες περιβαλλοντικές συνέπειες, αλλά και τη μακροπρόθεσμη φυσιογνωμία της ελληνικής υπαίθρου, η οποία κινδυνεύει να μετατραπεί σε τεράστια ζώνη τεχνολογικής και βιομηχανικής παραγωγής εις βάρος του παραδοσιακού τοπίου και των ανθρώπων που το κατοικούν.
