Η τεχνολογική έκρηξη και η επέκταση των κοινωνικών δικτύων έχουν διαμορφώσει ένα περιβάλλον όπου οι αλγόριθμοι λειτουργούν ως αόρατοι μεσολαβητές της πληροφορίας. Η επιλογή των ειδήσεων και των εικόνων που προβάλλονται μπροστά μας δεν ακολουθεί την ανάγκη για ενημέρωση, αλλά τον προγραμματισμό των συστημάτων που ενισχύουν ό,τι θεωρούν ότι μας εκφράζει. Το αποτέλεσμα είναι η συνεχής ενίσχυση των ίδιων πεποιθήσεων, η απομάκρυνση από τον διάλογο και η ταύτιση της διαφωνίας με απειλή. Σε αυτό το περιβάλλον βρίσκει χώρο η κατάσταση που ορισμένοι φιλόσοφοι ονομάζουν «συλλογική βλακεία», η οποία όχι μόνο επιβιώνει αλλά αποκτά τον χαρακτήρα κανονικότητας.
Το ερώτημα για τους λόγους που η σύγχρονη κοινωνία απομακρύνεται από την κριτική σκέψη και στρέφεται σε μια κατάσταση νοητικής νωθρότητας έχει αποκτήσει ιδιαίτερη σημασία. Η ανάλυση αυτής της μεταβολής φωτίζει τις διαδρομές που οδηγούν από την ψευδαίσθηση της γνώσης στην πνευματική ελευθερία. Το ταξίδι αυτό δεν στηρίζεται σε διαπιστώσεις, αλλά σε μια προσπάθεια ανασύνδεσης με τη βαθύτερη ανάγκη του ανθρώπου να σκέφτεται χωρίς δεσμεύσεις και να διεκδικεί τη συνείδησή του.
Η υπερπληροφόρηση που χαρακτηρίζει τη σημερινή εποχή επιβαρύνει την προσοχή και περιορίζει την ικανότητα της σκέψης να επεξεργάζεται σε βάθος. Ο Daniel Levitin επισημαίνει ότι η ποσότητα των πληροφοριών που επεξεργαζόμαστε καθημερινά έχει πολλαπλασιαστεί, οδηγώντας τον εγκέφαλο σε μηχανισμούς συντόμευσης. Η προσφυγή στα στερεότυπα και τις παρορμήσεις είναι συμπτώματα αυτού του κορεσμού. Η αδιάκοπη ροή ειδήσεων και η δομή των ψηφιακών μέσων υποβαθμίζουν τη δυνατότητα συγκέντρωσης, καθιστώντας την κριτική σκέψη μια διαδικασία που απαιτεί πειθαρχία και αποφασιστικότητα.
Την ίδια στιγμή, η εκπαίδευση προσανατολίζεται σε διαδικασίες που δίνουν έμφαση στην ομοιομορφία και στην απομνημόνευση. Ο John Taylor Gatto είχε παρατηρήσει ότι το σχολείο εκπαιδεύει περισσότερο σε συγκεκριμένα πρότυπα σκέψης παρά σε πραγματική αυτονομία. Η πνευματική περιέργεια περιορίζεται και η συμμόρφωση αναδεικνύεται σε προαπαιτούμενο κοινωνικής αποδοχής. Η γνώση αντιμετωπίζεται ως διακοσμητικό στοιχείο και όχι ως διαδικασία που προϋποθέτει ανάλυση και αμφισβήτηση.
Οι πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης διαμόρφωσαν ένα νέο πεδίο επικοινωνίας όπου η πληροφορία διακινείται μέσα από φίλτρα που ενισχύουν τα ήδη οικεία. Ο αλγόριθμος επιλέγει το συναισθηματικό περιεχόμενο που υπόσχεται μεγαλύτερη αλληλεπίδραση, δημιουργώντας θαλάμους επιβεβαίωσης που περιορίζουν την επαφή με διαφορετικές απόψεις. Η γνώμη παύει να είναι αποτέλεσμα επεξεργασίας και λειτουργεί ως μέρος μιας ψηφιακής ταυτότητας που ορίζεται από την ανάγκη για αναγνώριση.
Το φαινόμενο της ομαδικής σκέψης, όπως περιγράφηκε από τον Irving Janis, αποκτά νέα μορφή στα ψηφιακά δίκτυα. Ο φόβος της απομόνωσης ενισχύει την ανάγκη για συμφωνία με την κυρίαρχη άποψη κάθε ομάδας. Η διαφορετική φωνή δεν εξετάζεται ως συμβολή στον διάλογο, αλλά ως απόκλιση από τον κανόνα. Η κοινωνική συμπεριφορά προσαρμόζεται στα σήματα μιας ψηφιακής πλειοψηφίας, με αποτέλεσμα την απώλεια της ατομικής κρίσης.
Η Maryanne Wolf εξηγεί ότι ο τρόπος ανάγνωσης έχει επίσης αλλάξει. Η συνήθεια του «σκαναρίσματος» μειώνει τη δυνατότητα για βαθιά επεξεργασία κειμένου. Η κριτική σκέψη απαιτεί χρόνο, ενώ η ψηφιακή κουλτούρα ευνοεί την ταχύτητα. Το φαινόμενο αυτό συνδέεται με την έννοια της «δοκησισοφίας», την ψευδαίσθηση της σοφίας που είχε επισημάνει ο Σωκράτης. Η αδυναμία εστίασης καθιστά δυσχερή την αναζήτηση της ουσίας και ενισχύει την προσκόλληση σε έτοιμα συμπεράσματα.
Οι παρατηρήσεις του Marshall McLuhan για το πώς τα μέσα διαμορφώνουν το μήνυμα αποκτούν νέα σημασία. Ο τρόπος λήψης της πληροφορίας λειτουργεί συχνά με μεγαλύτερη επιρροή από το περιεχόμενό της. Οι μορφές επικοινωνίας παράγουν συγκεκριμένες νοητικές συνήθειες, οι οποίες αναπαράγουν μοτίβα σκέψης χωρίς να διασφαλίζουν την αναγκαία απόσταση ή την κριτική επεξεργασία. Η τεχνολογική κατασκευή του μηνύματος επηρεάζει τις αντιλήψεις σε επίπεδο βαθύτερο από το συνειδητό.
Η προέλευση της συλλογικής νοητικής αδράνειας συνδέεται με ψυχολογικούς και τεχνολογικούς μηχανισμούς. Η ομαδική σκέψη, ο φόβος της απομόνωσης και η επιφανειακή κατανάλωση πληροφορίας συγκροτούν ένα σύστημα που αποθαρρύνει την εμβάθυνση. Η κριτική σκέψη μετατρέπεται σε σπάνια διαδικασία, η οποία συχνά αντιμετωπίζεται με καχυποψία. Σε αυτή τη συνθήκη, η αναζήτηση της αυτονομίας του νου απαιτεί ιδιαίτερη πνευματική εγρήγορση.
Η ανάκτηση της σκέψης προϋποθέτει μεταγνώση, δηλαδή την παρατήρηση της ίδιας μας της σκέψης. Ο εσωτερικός έλεγχος των πεποιθήσεων, η ιχνηλάτηση της προέλευσης των πληροφοριών και η συνειδητή άσκηση εναλλακτικής οπτικής λειτουργούν ως μέθοδοι επανασύνδεσης με την αυτονομία. Η διαδικασία αυτή δεν είναι μηδενιστική. Αποτελεί μια μορφή πνευματικής καθαρότητας στην οποία η σκέψη δεν λειτουργεί ως αυτόματο αντανακλαστικό.
Η διαλεκτική προσέγγιση, που συνδέεται με τη σωκρατική παράδοση, αναδεικνύει την αξία της αβεβαιότητας. Η νοητική διεργασία αποκτά βάθος όταν η ιδέα εξετάζεται σε σχέση με την αντίθετή της. Η αναβολή της κρίσης, όπως περιγράφεται από φιλοσόφους και στοχαστές, ενισχύει την ικανότητα να διακρίνουμε τις πολλαπλές όψεις της πραγματικότητας. Η αμηχανία που προκαλεί αυτή η διαδικασία είναι σημάδι ενεργοποίησης του νου.
Ο Έριχ Φρομ διακρίνει δύο τρόπους ύπαρξης: το «έχειν» και το «είναι». Η ταύτιση της προσωπικής αξίας με τις πεποιθήσεις ενισχύει τον φόβο της αλλαγής και τη δυσκολία στον διάλογο. Όταν οι ιδέες θεωρούνται ιδιοκτησία, η αμφισβήτηση βιώνεται ως απειλή. Η μετάβαση στη σφαίρα του «είναι» απελευθερώνει την πνευματική διαδικασία από τον φόβο της απώλειας και επιτρέπει την αναζήτηση χωρίς δεσμεύσεις.
Η κριτική σκέψη αποκτά χαρακτήρα πράξης αυτονομίας. Η επιμονή στην εξέταση των πληροφοριών, η διατήρηση της ερώτησης και η επιλογή της ειλικρίνειας έναντι της ευκολίας αποκαλύπτουν έναν τρόπο ύπαρξης που αντιστέκεται στη μαζική αδράνεια. Η παρατήρηση του Καρλ Γιούνγκ για την αποφυγή της εσωτερικής ενδοσκόπησης υπενθυμίζει πόσο δύσκολη είναι αυτή η διαδικασία.
Η περιγραφή της σύγχρονης νοητικής κατάστασης μέσα από το τραγούδι “Comfortably Numb” των Pink Floyd προσφέρει μια εικονογραφική αποτύπωση του φαινομένου. Η αίσθηση του «μουδιάσματος», η απόσταση από την εστιασμένη σκέψη και η σιωπή της εσωτερικής φωνής αποτελούν στοιχεία ενός τρόπου ζωής όπου η πληροφορία λειτουργεί περισσότερο ως καταπραϋντικό παρά ως ερέθισμα για αναζήτηση. Το σόλο της κιθάρας αποτυπώνει μια αθόρυβη έκκληση αφύπνισης, μια προσπάθεια υπέρβασης της απομόνωσης.
Η ενεργοποίηση της κριτικής σκέψης προϋποθέτει έναν εσωτερικό μετασχηματισμό. Η βιβλική αναφορά στην «ανακαίνιση του νου» ενισχύει την ιδέα ότι η αλλαγή ξεκινά από την αναδιάταξη του εσωτερικού τρόπου αντίληψης. Η απελευθέρωση από τα περιοριστικά συστήματα πεποιθήσεων διευρύνει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο και ενισχύει την ικανότητα διάκρισης.
Η αξία της βαθιάς σκέψης γίνεται φανερή όταν εξετάζουμε την επίδρασή της όχι μόνο στην προσωπική πορεία, αλλά και στη συλλογική δυναμική. Η συνειδητότητα λειτουργεί ως στοιχείο που μεταβάλλει το κοινωνικό περιβάλλον. Η σκέψη δεν παραμένει ατομικό γεγονός, αλλά συμμετέχει στη διαμόρφωση της πραγματικότητας.
Το ερώτημα που καλείται να θέσει ο σύγχρονος άνθρωπος μπροστά στην πλημμύρα της πληροφορίας αποκτά κομβική σημασία. Η εξέταση της αλήθειας όσων βλέπουμε, ακούμε ή βιώνουμε είναι η πράξη που ενεργοποιεί τη νοητική αυτονομία και επιτρέπει την ανασύνδεση με την ουσία των πραγμάτων. Σε μια εποχή όπου οι απαντήσεις προσφέρονται έτοιμες, η διατύπωση αυτού του ερωτήματος αποτελεί τον πυρήνα της πνευματικής ελευθερίας.
Ο Απόστολος Παύλος στη Βίβλο λέει: “Και μη συμμορφώνεσθε με τον αυτόν τον υλικό κόσμο, αλλά μεταμορφώνεσθε δια της ανακαινίσεως του νου σας, ώστε νὰ διακρίνετε τι είναι το θέλημα του Θεού, το αγαθόν και ευάρεστον και τέλειον.”
Αυτή η ιδέα της μεταμόρφωσης του νου συνδέεται άμεσα με την ανάγκη να απελευθερωθούμε από τα περιοριστικά συστήματα πεποιθήσεων. Η χριστιανική πνευματικότητα υπογραμμίζει ότι η αλλαγή ξεκινά από την εσωτερική μεταμόρφωση, η οποία με τη σειρά της επηρεάζει τον τρόπο που βλέπουμε και αλληλεπιδρούμε με τον κόσμο.
Ο κόσμος δεν χρειάζεται περισσότερες φωνές, χρειάζεται σκέψη σε βάθος.
Και κάθε βαθιά σκέψη ξεκινά με μια απλή, επαναστατική ερώτηση:
«Είναι αυτό που βλέπω, ακούω και βιώνω πραγματικά αληθές;»
