Ευρώπη: Το γεωπολιτικό και γεωοικονομικό υπόδειγμα της νεοφιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης, που στήριξε την Ευρωπαϊκή Ένωση τις τελευταίες δεκαετίες, καταρρέει. Οι μετασχηματισμοί της δεύτερης δεκαετίας του 21ου αιώνα – ψηφιακή τεχνολογία, τεχνητή νοημοσύνη, κρίση πρώτων υλών, αναδιάταξη ισχύος στον παγκόσμιο χάρτη – αφήνουν την ΕΕ να κληρονομεί μια αποδυναμωμένη οικονομία, βαθιές κοινωνικές ανισότητες, τεχνολογική υστέρηση και πολιτική ανασφάλεια. Η απάντηση των Βρυξελλών σε αυτή την κρίση στρατηγικής ταυτότητας είναι διπλή και αμφιλεγόμενη: λιτότητα στο κοινωνικό κράτος και υπερεπένδυση στο πεδίο της άμυνας.
Το φιλόδοξο σχέδιο επανεξοπλισμού της Ευρώπης (ReArm Europe) ύψους 800 δισ. ευρώ, επιμερίζεται σε δύο σκέλη: 150 δισ. από κοινό ευρωπαϊκό δανεισμό και 650 δισ. από τους εθνικούς προϋπολογισμούς μέσω ρήτρας παρέκκλισης των δημοσιονομικών περιορισμών του Συμφώνου Σταθερότητας. Το παράδοξο είναι εμφανές: στην προσπάθεια οικοδόμησης ευρωπαϊκής στρατηγικής αυτονομίας, υπονομεύονται οι όροι της παραγωγικής, τεχνολογικής και κοινωνικής αυτάρκειας της Ένωσης.
Οι στρατιωτικές δαπάνες, ως αντιπαραγωγικές επενδύσεις με περιορισμένους πολλαπλασιαστές, δεν μπορούν να στηρίξουν την ανασυγκρότηση ενός ανταγωνιστικού και κοινωνικά βιώσιμου οικονομικού μοντέλου. Αντιθέτως, αφαιρούν ζωτικούς πόρους από την έρευνα, την καινοτομία, την αγροτική παραγωγή, την ψηφιακή μετάβαση και το κοινωνικό κράτος – τους πυλώνες, δηλαδή, της μελλοντικής επιβίωσης της ΕΕ σε έναν κόσμο τεκτονικών γεωοικονομικών αλλαγών.
Η πρόταση Μάριο Ντράγκι, που προέβλεπε ισόποσες ετήσιες επενδύσεις 800 δισ. σε τομείς τεχνολογίας, καινοτομίας και κοινωνικής πολιτικής, παραμένει στο περιθώριο. Αντί γι’ αυτήν, η πρόεδρος της Κομισιόν Ursula von der Leyen εισηγήθηκε ένα Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο 2028–2034 ύψους 1,8 τρισ. ευρώ, το οποίο πενταπλασιάζει τις στρατιωτικές δαπάνες και περικόπτει κρίσιμα κονδύλια της ΚΑΠ, της Συνοχής και του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Ταμείου. Το αποτέλεσμα είναι μια ασύμμετρη κατανομή πόρων που υπονομεύει τη συνοχή, την αναπτυξιακή σύγκλιση και τη δημοκρατική νομιμοποίηση του ευρωπαϊκού εγχειρήματος.
Η Γαλλία, με νέο πρωθυπουργό τον François Bayrou, εφαρμόζει ήδη το υπόδειγμα λιτότητας που προοιωνίζεται η ευρωπαϊκή στρατηγική: αύξηση εργάσιμων ημερών, περικοπή επιδομάτων, σύνδεση συντάξεων με αυθαίρετα κριτήρια, υποβάθμιση του δημοσίου συστήματος υγείας, απολύσεις και συγχωνεύσεις στο Δημόσιο. Με στόχο την εξοικονόμηση 43,8 δισ. ευρώ, η κυβέρνηση Bayrou εφαρμόζει μια βαθιά κοινωνικά οπισθοδρομική στρατηγική, που θα πλήξει κυρίως τους οικονομικά ευάλωτους.
Ήδη, οι στατιστικές προβλέπουν αύξηση της φτώχειας σε 9,8 εκατομμύρια Γάλλους πολίτες, ενώ οι κοινωνικές ανισότητες βαθαίνουν. Το φτωχότερο 5% των νοικοκυριών θα χάσει το 1% του εισοδήματός του μόνο από τη μη αναπροσαρμογή των κοινωνικών παροχών στον πληθωρισμό. Η ανεργία θα τιμωρείται με μικρότερη κάλυψη και μεγαλύτερα εμπόδια. Η υγειονομική κάλυψη των χρονίως πασχόντων θα γίνεται με εισοδηματικά και αυστηρά κριτήρια. Οι εργαζόμενοι στον δημόσιο τομέα θα ελαττωθούν, ενώ η επισφάλεια θα γίνει κανόνας.
Αυτή η «νέα κανονικότητα» δεν αποτελεί απλώς γαλλικό φαινόμενο. Είναι το ευρωπαϊκό παράδειγμα που ετοιμάζεται να επιβληθεί: υπερεπένδυση σε στρατιωτικά έργα, χρηματοδότηση εξοπλισμών από ταμεία συνοχής και επενδυτικά εργαλεία, και ταυτόχρονη περιστολή του κοινωνικού κράτους, της αγροτικής πολιτικής και της έρευνας.
Η κριτική των 13 κρατών-μελών στο Δημοσιονομικό Πλαίσιο δεν είναι συγκυριακή. Είναι προειδοποίηση για τη βιωσιμότητα της ευρωπαϊκής πορείας. Αν η ΕΕ επιμείνει στην προτεραιοποίηση στρατιωτικών δαπανών έναντι της παραγωγικής και κοινωνικής ανασυγκρότησης, θα βρεθεί αντιμέτωπη όχι μόνο με οικονομική στασιμότητα, αλλά και με κοινωνικές εκρήξεις και πολιτικές αποσταθεροποιήσεις.
Η επιλογή που ανοίγεται μπροστά στην Ένωση δεν είναι τεχνική. Είναι πολιτική και ιστορική: θα συνεχίσει στο μονοπάτι της συρρίκνωσης και του φόβου ή θα επανεφεύρει τον εαυτό της με βάση τη δημοκρατία, την κοινωνική δικαιοσύνη και την τεχνολογική-παραγωγική κυριαρχία;
Οι κοινωνίες είναι ήδη στα όριά τους και ο χρόνος δεν είναι σύμμαχος για μια Ευρώπη που δεν έχει περιθώριο για άλλη μία χαμένη δεκαετία.
