Ο ακαδημαϊκός, συγγραφέας, διπλωμάτης και πολιτικός Άγγελος Βλάχος, ένας από τους σημαντικότερους μεταφραστές του Θουκυδίδη στη νέα ελληνική, αποδίδει το εναρκτήριο χωρίο της Ιστορίας του Πελοποννησιακού Πολέμου με τρόπο απολύτως διαφωτιστικό: «Η πραγματική, βέβαια, αλλά ανομολόγητη αιτία ήταν, καθώς νομίζω, το ότι η μεγάλη ανάπτυξη της Αθήνας φόβισε τους Λακεδαιμονίους και τους ανάγκασε να πολεμήσουν». Πρόκειται για μια διατύπωση που συμπυκνώνει μια από τις πιο ανθεκτικές ερμηνείες της πολιτικής σύγκρουσης στην ανθρώπινη ιστορία.
Η ανάγνωση αυτή της βαθύτερης και αφανούς αιτίας του Πελοποννησιακού Πολέμου έχει διαχρονικά επηρεάσει, με τρόπο σχεδόν εμμονικό, τη στρατηγική σκέψη κρατών, συμμαχιών και συνασπισμών ισχύος. Από την αρχαιότητα έως τη σύγχρονη εποχή, όσοι διαχειρίζονται πολιτικούς, οικονομικούς και κυρίως στρατιωτικούς πόρους προσπαθούν να εντοπίσουν το κρίσιμο σημείο πέρα από το οποίο η άνοδος ενός ανταγωνιστή καθιστά αδύνατη κάθε ειρηνική διευθέτηση. Η λογική είναι απλή και αμείλικτη: όταν η ισορροπία χαθεί, απομένουν μόνο η υποταγή ή η σύγκρουση.
Υπό αυτό το πρίσμα, ο Θουκυδίδης και ειδικότερα το συγκεκριμένο χωρίο του έργου του έχουν αναχθεί σε άτυπο εγχειρίδιο στρατηγικής σκέψης για στρατιωτικά επιτελεία σε ολόκληρο τον κόσμο. Η προληπτική δράση, ακόμη και στο «παρά πέντε», θεωρείται ιστορικό καθήκον όσων επιθυμούν να διατηρήσουν πιθανότητες επικράτησης. Η επιλογή του πρώτου πλήγματος παρουσιάζεται ως αναγκαίο κακό, όταν η ισορροπία ισχύος απειλεί να καταστεί μη αναστρέψιμη.
Η αντίληψη αυτή περί επιβίωσης και ανταγωνισμού ενισχύθηκε περαιτέρω στη σύγχρονη εποχή από την απήχηση του βιβλίου του Graham Allison «Destined for War: Can America and China Escape Thucydides’s Trap?». Ο Θουκυδίδης, εκ των πραγμάτων, αναδείχθηκε σε έναν εξαιρετικά αποδοτικό «εργοδότη», δημιουργώντας έναν ολόκληρο κλάδο στη βιομηχανία παραγωγής στρατηγικής σκέψης. Γύρω από το έργο του αναπτύχθηκε ένα εκτεταμένο οικοσύστημα αναλύσεων, απλουστεύσεων και συχνά παραμορφώσεων, από το οποίο βιοπορίζονται πλήθος αναλυτών, συμβούλων και δεξαμενών σκέψης, με διαφορετικό βαθμό σοβαρότητας και χρησιμότητας.
Ωστόσο, η μηχανιστική εφαρμογή του επίμαχου χωρίου στη σύγχρονη αντιπαράθεση Ηνωμένων Πολιτειών και Κίνας συνιστά σοβαρό αναλυτικό σφάλμα. Το πρόβλημα δεν βρίσκεται στο ίδιο το απόσπασμα, αλλά στον τρόπο που αποσπάται από το συνολικό θουκυδίδειο πλαίσιο. Η εξέταση των αιτίων μιας σύγκρουσης χωρίς ταυτόχρονη στάθμιση των συνεπειών των διαφορετικών τύπων πολέμου οδηγεί σε παραπλανητικά συμπεράσματα.
Ο Θουκυδίδης περιγράφει τον Πελοποννησιακό Πόλεμο ως τον πλέον καταστροφικό πόλεμο που είχε γνωρίσει έως τότε ο ελληνικός κόσμος, όχι λόγω της έντασης των μαχών, αλλά λόγω του χαρακτήρα του. Επρόκειτο για έναν εμφύλιο πόλεμο μεταξύ Ελλήνων, με μακρά διάρκεια και καταστροφικές κοινωνικές συνέπειες. Ο ίδιος υπογραμμίζει ότι οι συμφορές που υπέστη η Ελλάδα υπερέβησαν κάθε προηγούμενο, με πόλεις να καταστρέφονται, πληθυσμούς να εκτοπίζονται, εξορίες και σφαγές να λαμβάνουν πρωτοφανείς διαστάσεις.
Από αυτή τη σκοπιά, η ουσία της θουκυδίδειας ανάλυσης δεν περιορίζεται στον φόβο που προκαλεί η άνοδος μιας δύναμης, αλλά επεκτείνεται στο είδος της σύγκρουσης που ακολουθεί. Η εσωτερική διάρρηξη ενός πολιτισμικού και πολιτικού σώματος αποδεικνύεται ασύγκριτα πιο επώδυνη από μια εξωτερική αντιπαράθεση.
Υπό αυτό το πρίσμα, η ανάλυση των σχέσεων ΗΠΑ και Κίνας οφείλει να λάβει υπόψη όχι μόνο τη σχετική ισχύ των δύο κρατών, αλλά και την εσωτερική τους συνοχή. Το ερώτημα μετατοπίζεται από το ποιος αναπτύσσεται ταχύτερα στο ποιος διαθέτει μεγαλύτερη ανθεκτικότητα απέναντι σε εσωτερικές ρήξεις. Η ένταση του κοινωνικού διχασμού, η ιδεολογική πόλωση και η αμφισβήτηση κοινών αξιακών αναφορών αποτελούν κρίσιμους παράγοντες στρατηγικής ισχύος.
Η καθοριστική παράμετρος δεν είναι ποια δύναμη πλησιάζει πρώτη το όριο της υπεροχής, αλλά πού είναι πιθανότερο να εκδηλωθεί μια εσωτερική αποσταθεροποίηση με χαρακτηριστικά εμφύλιας σύγκρουσης. Ο Θουκυδίδης δεν είναι παρών για να απαντήσει, όμως η ίδια η Ιστορία που κατέγραψε προσφέρει σαφή εργαλεία αξιολόγησης.
Αν τα δεδομένα εξεταστούν με τη λογική που ο ίδιος εισήγαγε, καθίσταται εμφανές ότι στον αγώνα δρόμου απέναντι στον χρόνο —τον πιο αμείλικτο αντίπαλο κάθε αυτοκρατορίας— η Κίνα εμφανίζεται να διαθέτει σημαντικό προβάδισμα έναντι των Ηνωμένων Πολιτειών. Όχι απαραίτητα λόγω ανώτερης στρατιωτικής ισχύος, αλλά λόγω μεγαλύτερης εσωτερικής συνοχής, η οποία, στη θουκυδίδεια σκέψη, αποτελεί προϋπόθεση επιβίωσης πολύ πριν από οποιαδήποτε εξωτερική σύγκρουση.
