Η πανδημία ως πρόβα πειθαρχίας: Το σχέδιο του «προσωπικού άνθρακα» και η νέα αρχιτεκτονική ελέγχου

Το κείμενο που έχει έρθει στη δημοσιότητα δεν είναι αυθαίρετη ερμηνεία ούτε αποσπασματική διαρροή. Προέρχεται από επίσημο υλικό του Παγκόσμιου Οικονομικού Φόρουμ και εντάσσεται σε μια οργανωμένη συζήτηση για τον μετασχηματισμό των πόλεων σε ψηφιακά ελεγχόμενα και περιβαλλοντικά «βιώσιμα» συστήματα.

Στον πυρήνα του βρίσκεται η ιδέα της ατομικής καταγραφής του ανθρακικού αποτυπώματος. Το πρόγραμμα ονομάζεται «My Carbon» και δεν περιορίζεται στην οικολογία. Αγγίζει ευθέως τη ρύθμιση της ανθρώπινης συμπεριφοράς.

Η αφετηρία του συλλογισμού είναι ξεκάθαρη. Οι συνθήκες, σύμφωνα με το Φόρουμ, έχουν πλέον ωριμάσει ώστε να εφαρμοστούν πολιτικές που στο παρελθόν θεωρούνταν πολιτικά τοξικές ή κοινωνικά μη αποδεκτές.

Η πανδημία της COVID-19 αναδεικνύεται σε καθοριστικό ορόσημο ως κοινωνικό πείραμα μεγάλης κλίμακας. Για πρώτη φορά, τεράστιοι πληθυσμοί αποδέχθηκαν ταυτόχρονα περιορισμούς, επιτήρηση και ψηφιακή παρακολούθηση, στο όνομα ενός υπέρτερου συλλογικού στόχου.

Στη συλλογιστική του WEF, αυτό αποδεικνύει, κατά την άποψή του, ότι οι κοινωνίες μπορούν να συμμορφωθούν, να αποδεχθούν κανόνες και να ενσωματώσουν μηχανισμούς ελέγχου, εφόσον το αφήγημα παρουσιαστεί ως αναγκαίο και ηθικά επιβεβλημένο. Η έννοια της «κοινωνικής ευθύνης» αποκτά λειτουργικό ρόλο, μετατρεπόμενη σε εργαλείο διαμόρφωσης συμπεριφορών.

Ο δεύτερος πυλώνας είναι τεχνολογικός. Η πρόοδος στην τεχνητή νοημοσύνη, στην ψηφιακή διασύνδεση και στα έξυπνα συστήματα παρουσιάζεται ως το μέσο για την ακριβή αποτύπωση της ατομικής δραστηριότητας. Ενέργεια, μεταφορές, διατροφή και καταναλωτικές επιλογές μετατρέπονται σε μετρήσιμα δεδομένα. Το ανθρακικό αποτύπωμα παύει να είναι θεωρητική έννοια και γίνεται αριθμητικός δείκτης.

Σε αυτό το περιβάλλον, το «My Carbon» στοχεύει στη διαμόρφωση προτύπων. Ο πολίτης δεν καλείται απλώς να γνωρίζει, αλλά να προσαρμόζεται. Ειδοποιήσεις, συστάσεις και ψηφιακή καθοδήγηση λειτουργούν ως μηχανισμοί συνεχούς διόρθωσης συμπεριφοράς. Η καθημερινότητα εισέρχεται σε καθεστώς διαρκούς αξιολόγησης.

Η τρίτη συνιστώσα είναι ιδεολογική. Το Φόρουμ επικαλείται τη διευρυμένη ανησυχία για την κλιματική αλλαγή και τη δυναμική των νεότερων γενεών. Έρευνες και δημοσκοπήσεις επιστρατεύονται για να τεκμηριωθεί ότι υπάρχει κοινωνική και ηθική νομιμοποίηση για ριζικές παρεμβάσεις στον τρόπο ζωής. Η κλιματική κρίση παρουσιάζεται ως μόνιμη κατάσταση έκτακτης ανάγκης, ικανή να δικαιολογήσει παρεμβάσεις σε ατομικό επίπεδο.

Από τη σύγκλιση αυτών των παραμέτρων προκύπτει ένα σαφές πολιτικό σχήμα. Η μετάβαση δεν αφορά μόνο κρατικές πολιτικές ή εταιρικές δεσμεύσεις. Στηρίζεται στην ενεργή αναμόρφωση της συμπεριφοράς των πολιτών. Οι πόλεις αναδεικνύονται σε βασικά πεδία εφαρμογής, με συμπράξεις δημόσιου και ιδιωτικού τομέα να αναλαμβάνουν τον σχεδιασμό και τη λειτουργία αυτών των συστημάτων.

Το ουσιώδες δεν είναι αν υπάρχει σήμερα υποχρεωτική «κάρτα άνθρακα». Δεν υπάρχει. Το ουσιώδες είναι ότι περιγράφεται με σαφήνεια μια διαδικασία. Πρώτα καλλιεργείται η κοινωνική αποδοχή μέσω κρίσεων. Στη συνέχεια εγκαθίσταται η τεχνολογική υποδομή καταγραφής. Τέλος, οικοδομείται το ηθικό πλαίσιο που μετατρέπει την παρέμβαση σε επιθυμητή επιλογή.

Το «My Carbon» αποτελεί αρχιτεκτονική διακυβέρνησης. Δεν επιβάλλει ακόμη, αλλά προετοιμάζει. Δεν απαγορεύει, αλλά διαμορφώνει. Δεν τιμωρεί, αλλά κατευθύνει. Και γι’ αυτό έχει βαρύτητα, επειδή αποκαλύπτει τον τρόπο με τον οποίο η εξουσία του μέλλοντος φιλοδοξεί να λειτουργεί: μέσω δεδομένων, διαρκών κρίσεων και εσωτερικευμένης πειθαρχίας.