ΗΠΑ – Ιράν: Πρόοδος στις συνομιλίες της Ελβετίας

Με αναφορές σε «ενθαρρυντική πρόοδο» ολοκληρώθηκε ο πρώτος γύρος των διαπραγματεύσεων ανάμεσα στις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ιράν, με στόχο την επίτευξη τελικής συμφωνίας για τον τερματισμό του πολέμου στη Μέση Ανατολή. Την εικόνα συγκρατημένης αισιοδοξίας μετέφεραν το Κατάρ και το Πακιστάν, οι δύο χώρες που έχουν αναλάβει ρόλο μεσολαβητή στη διαδικασία.

Οι συνομιλίες ξεκίνησαν την Κυριακή στην Ελβετία, στον απόηχο της αρχικής συμφωνίας που είχε επιτευχθεί την προηγούμενη εβδομάδα ανάμεσα στην Ουάσιγκτον και την Τεχεράνη. Οι τεχνικές επαφές αναμένεται να συνεχιστούν καθ’ όλη τη διάρκεια της εβδομάδας, με στόχο την εξειδίκευση των όρων και τη διαμόρφωση ενός λειτουργικού πλαισίου αποκλιμάκωσης.

Οι αντιπροσωπείες των δύο πλευρών συναντήθηκαν σε πολυτελές ξενοδοχείο στο Μπίργκενστοκ, στις ελβετικές Άλπεις, όπου συμφώνησαν σε έναν οδικό χάρτη για την κατάρτιση οριστικής συμφωνίας εντός 60 ημερών. Η διαδικασία αυτή ανοίγει τον δρόμο για νέο κύκλο τεχνικών συνομιλιών, με κρίσιμα ζητήματα την εφαρμογή της εκεχειρίας, την ασφάλεια της ναυσιπλοΐας και το πυρηνικό πρόγραμμα της Τεχεράνης.

Ο Ιρανός υπουργός Εξωτερικών, Αμπάς Αραγτσί, ο οποίος συμμετέχει στην αντιπροσωπεία της χώρας του, έκανε λόγο μέσω της πλατφόρμας Χ για σημαντική πρόοδο χάρη στη μεσολάβηση του Πακιστάν και του Κατάρ. Όπως ανέφερε, η διαδικασία συνδέεται άμεσα με την προσπάθεια τερματισμού του πολέμου στον Λίβανο.

Ο ίδιος παρέθεσε βασικά σημεία του μνημονίου κατανόησης που υπεγράφη στις 17 Ιουνίου από τους προέδρους Ντόναλντ Τραμπ και Μασούντ Πεζεσκιάν. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται η εξαίρεση των εξαγωγών πετρελαίου και πετροχημικών προϊόντων από κυρώσεις, η άρση του αποκλεισμού, η αποδέσμευση μέρους παγωμένων ιρανικών πόρων και η έναρξη μεγάλου προγράμματος ανοικοδόμησης και ανάπτυξης στο Ιράν.

Η αμερικανική πλευρά δεν προχώρησε άμεσα σε επίσημη αντίδραση. Ωστόσο, σύμφωνα με την κοινή ανακοίνωση Πακιστάν και Κατάρ, οι δύο πλευρές συμφώνησαν στη δημιουργία άμεσου πυρήνα διαχείρισης συγκρούσεων, με στόχο τον τερματισμό των εχθροπραξιών στον Λίβανο ανάμεσα στον ισραηλινό στρατό και τη Χεζμπολάχ.

Γραμμή επικοινωνίας για τα Στενά του Ορμούζ

Η κατάσταση στον Λίβανο παραμένει το πιο άμεσο τεστ εφαρμογής της συμφωνίας. Παρά τις προβλέψεις του μνημονίου για παύση των εχθροπραξιών σε όλα τα μέτωπα, οι συγκρούσεις ανάμεσα στο Ισραήλ και τη Χεζμπολάχ συνεχίστηκαν την Παρασκευή και το Σάββατο, προκαλώντας νέα αμφισβήτηση της κατάπαυσης του πυρός.

Σε αντίδραση προς τις εξελίξεις αυτές, η Τεχεράνη ανακοίνωσε το Σάββατο το κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ, της στρατηγικής θαλάσσιας διόδου από την οποία, πριν από τον πόλεμο, διερχόταν περίπου το 20% των παγκόσμιων υδρογονανθράκων. Η κίνηση αυτή ανέβασε κατακόρυφα την ανησυχία στις αγορές ενέργειας και στη διεθνή ναυτιλία.

Για την αποφυγή νέας κρίσης, οι αντιπροσωπείες ΗΠΑ και Ιράν συμφώνησαν στη δημιουργία ειδικής γραμμής επικοινωνίας, με στόχο την πρόληψη επεισοδίων, παρεξηγήσεων και ανεξέλεγκτων κλιμακώσεων στο Ορμούζ. Σύμφωνα με τους μεσολαβητές, η γραμμή αυτή θα έχει ως βασικό αντικείμενο την ασφαλή διέλευση εμπορικών πλοίων από τη θαλάσσια δίοδο.

Οι ανακοινώσεις για πρόοδο στις διαπραγματεύσεις είχαν άμεση επίδραση στις διεθνείς τιμές του πετρελαίου. Το αμερικανικό WTI υποχωρούσε στα 75,70 δολάρια το βαρέλι, ενώ το Μπρεντ Βόρειας Θάλασσας, διεθνής ποικιλία αναφοράς, κινούνταν στα 79,43 δολάρια, καταγράφοντας πτώση.

Ο Αραγτσί χαρακτήρισε τον μηχανισμό πρόληψης συγκρούσεων στον Λίβανο ως την πρώτη ουσιαστική δοκιμασία των πραγματικών προθέσεων της άλλης πλευράς. Η παρατήρηση αυτή δείχνει ότι, παρά τη θετική εικόνα των συνομιλιών, η εμπιστοσύνη ανάμεσα στα εμπλεκόμενα μέρη παραμένει περιορισμένη και εύθραυστη.

Ως πιθανή ένδειξη αποκλιμάκωσης καταγράφηκε η απόφαση των ισραηλινών αρχών να άρουν από σήμερα το πρωί τους περιορισμούς στις συναθροίσεις στο βόρειο Ισραήλ, κοντά στα σύνορα με τον Λίβανο. Την ίδια ώρα, ο πρωθυπουργός Μπενιαμίν Νετανιάχου επανέλαβε ότι ο ισραηλινός στρατός θα παραμείνει στον νότιο Λίβανο για όσο διάστημα κριθεί αναγκαίο.

Από την πλευρά της Χεζμπολάχ, ο γενικός γραμματέας της οργάνωσης, Ναΐμ Κάσεμ, απέρριψε κάθε ενδεχόμενο διατήρησης ισραηλινής ζώνης ασφαλείας στο νότιο τμήμα του Λιβάνου. Η θέση αυτή διατηρεί ανοιχτό το μέτωπο της σύγκρουσης, καθώς συγκρούεται ευθέως με την ισραηλινή επιμονή για στρατιωτική παρουσία στην περιοχή.

Σύμφωνα με το υπουργείο Υγείας στη Βηρυτό, οι ισραηλινές στρατιωτικές επιχειρήσεις στον Λίβανο από τις αρχές Μαρτίου έχουν προκαλέσει τον θάνατο τουλάχιστον 4.106 ανθρώπων. Ο ισραηλινός στρατός, από την πλευρά του, αναφέρει 36 απώλειες.

Ένταση στο τραπέζι και διαφωνίες για το πυρηνικό πρόγραμμα

Η διαπραγματευτική διαδικασία στην Ελβετία δεν κύλησε χωρίς εντάσεις. Σύμφωνα με το πρακτορείο IRNA, η ιρανική αντιπροσωπεία αποχώρησε από το τραπέζι των συνομιλιών έπειτα από μία ώρα και είκοσι λεπτά, αντιδρώντας σε μήνυμα του προέδρου των ΗΠΑ το οποίο η Τεχεράνη χαρακτήρισε προσβλητικό.

Η αποχώρηση φέρεται να συνδέθηκε με ανάρτηση του Ντόναλντ Τραμπ στο Truth Social, μέσω της οποίας ζητούσε από την Τεχεράνη να σταματήσει τη Χεζμπολάχ ώστε να μην προκαλεί προβλήματα, προειδοποιώντας ότι σε διαφορετική περίπτωση οι ΗΠΑ θα πλήξουν το Ιράν πιο σκληρά. Παρά το επεισόδιο, η διαδικασία συνεχίστηκε με παρέμβαση των μεσολαβητών.

Ο επικεφαλής της ιρανικής αντιπροσωπείας και πρόεδρος του κοινοβουλίου της Ισλαμικής Δημοκρατίας, Μοχαμάντ Μπαγέρ Γαλιμπάφ, απάντησε μέσω Χ ότι η αμερικανική πλευρά πρέπει να ζυγίζει τα λόγια της, προειδοποιώντας ότι οι ιρανικές ένοπλες δυνάμεις είναι έτοιμες να απαντήσουν.

Η αντιπαράθεση αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς το μνημόνιο κατανόησης της 17ης Ιουνίου προβλέπει ρητά ότι τα μέρη θα απέχουν από απειλές χρήσης βίας κατά τη διάρκεια των συνομιλιών. Το επεισόδιο ανέδειξε πόσο εύκολα μπορεί να διαταραχθεί η διαδικασία, ακόμη και όταν υπάρχει συμφωνημένο πλαίσιο διαπραγμάτευσης.

Οι συνομιλίες αναμένεται να οδηγήσουν, μέσα σε προθεσμία 60 ημερών με δυνατότητα ανανέωσης, σε οριστική συμφωνία για τον τερματισμό του πολέμου στη Μέση Ανατολή. Ο πόλεμος ξέσπασε στις 28 Φεβρουαρίου, με τους μαζικούς αεροπορικούς βομβαρδισμούς των ΗΠΑ και του Ισραήλ εναντίον της Ισλαμικής Δημοκρατίας, προκαλώντας χιλιάδες νεκρούς, κυρίως στο Ιράν και στον Λίβανο.

Παράλληλα, παραμένει βαθιά η διάσταση απόψεων για το πρόγραμμα πυρηνικής ενέργειας της Τεχεράνης, το οποίο αντιμετωπίζεται με καχυποψία από τις ΗΠΑ, το Ισραήλ και δυτικές κυβερνήσεις εδώ και δεκαετίες. Σύμφωνα με την ιρανική κρατική τηλεόραση, το συγκεκριμένο ζήτημα δεν εξετάστηκε στην πρώτη συνεδρία.

Αντίθετη εικόνα έδωσε ανώτερος Αμερικανός διπλωμάτης στο Μπίργκενστοκ, υποστηρίζοντας ότι οι δύο πλευρές διεξήγαγαν συνομιλίες σε βάθος για όλες τις διαστάσεις της συμφωνίας που σχετίζεται με το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν. Η απόκλιση αυτή δείχνει ότι η δημόσια διαχείριση των διαπραγματεύσεων αποτελεί και αυτή μέρος της σύγκρουσης.

Σύμφωνα με το ιρανικό δίκτυο IRIB, η ιρανική αντιπροσωπεία αρνήθηκε να ποζάρει για κοινή φωτογραφία με την αμερικανική πλευρά, στην οποία συμμετέχουν, μεταξύ άλλων, ο αντιπρόεδρος Τζέι Ντι Βανς, ο ειδικός απεσταλμένος Στιβ Γουίτκοφ και ο Τζάρεντ Κούσνερ.

Η πρώτη συνεδρία στην Ελβετία κατέγραψε πρόοδο, ένταση και βαθιές διαφωνίες ταυτόχρονα. Το αν η διαδικασία θα οδηγήσει σε πραγματική συμφωνία θα κριθεί από την εφαρμογή της εκεχειρίας στον Λίβανο, την ασφάλεια στα Στενά του Ορμούζ και τη δυνατότητα ΗΠΑ και Ιράν να αποφύγουν νέες δημόσιες απειλές που μπορούν να τινάξουν στον αέρα έναν ήδη εύθραυστο διάλογο.