Η κρίση του γερμανικού κράτους πρόνοιας

Η Γερμανία, που άλλοτε αποτελούσε πρότυπο για το παγκόσμιο κοινωνικό κράτος, βρίσκεται σήμερα αντιμέτωπη με τις σοβαρές συνέπειες των δημογραφικών μεταβολών και της οικονομικής στασιμότητας. Το σύστημα κοινωνικής ασφάλισης, στηριγμένο σε εποχές ευημερίας, αδυνατεί πλέον να ανταποκριθεί στις ανάγκες μιας κοινωνίας που γερνά ταχύτερα από ποτέ. Η ασφάλιση μακροχρόνιας φροντίδας, ζωτικής σημασίας για μια γηράσκουσα κοινωνία, βρίσκεται στο επίκεντρο αυτής της κρίσης. Οι πολιτικοί περιορίζονται σε προσωρινές παρεμβάσεις, αποφεύγοντας να αντιμετωπίσουν τις βαθύτερες αιτίες.

Η δομή του γερμανικού κοινωνικού κράτους, σχεδιασμένη για εποχές οικονομικής σταθερότητας και πληθυσμιακής ισορροπίας, δεν αντέχει στις πιέσεις της γήρανσης και της ύφεσης. Οι προειδοποιήσεις ειδικών, όπως των οικονομολόγων Stefan Fetzer και Christian Hagist, επιβεβαιώνονται: χωρίς δομικές μεταρρυθμίσεις, το κράτος πρόνοιας οδηγείται σε οριακό σημείο έως το 2030. Η εκτίμηση ότι οι εισφορές κοινωνικής ασφάλισης θα φτάσουν το 44,5% των μεικτών αποδοχών επιτείνει τις ανησυχίες για τις συνέπειες στον ιδιωτικό τομέα και στην οικονομική δραστηριότητα.

Τα διαθέσιμα στοιχεία επιβεβαιώνουν την τάση επιδείνωσης. Το δημόσιο συνταξιοδοτικό ταμείο αναμένεται να χρειαστεί 123 δισεκατομμύρια ευρώ σε κρατική ενίσχυση φέτος. Η δημόσια υγειονομική ασφάλιση παρουσιάζει έλλειμμα 13,8 δισεκατομμυρίων ευρώ, ενώ το ταμείο μακροχρόνιας φροντίδας έχει «τρύπα» 1,7 δισ. ευρώ, που εκτιμάται ότι θα υπερδιπλασιαστεί σε 3,5 δισ. ευρώ μέσα στο 2026. Μέχρι το 2029, το έλλειμμα αναμένεται να ξεπεράσει τα 12 δισεκατομμύρια ευρώ. Αυτές οι προβλέψεις βασίζονται σε υποθέσεις σταθερότητας, την ώρα που η οικονομική ύφεση συνεχίζεται και πλήττει τις βάσεις του κράτους πρόνοιας.

Η εκτόξευση των δαπανών για μακροχρόνια φροντίδα εντείνει την πίεση. Από 24 δισ. ευρώ το 2014, οι δαπάνες αυξήθηκαν στα 40 δισ. το 2019, στα 57 δισ. το 2023 και στα 63,2 δισ. ευρώ το 2024. Αυτή η πορεία θεωρείται μη βιώσιμη. Η διεύρυνση των παροχών, οι αυξανόμενες ανάγκες του πληθυσμού και το αυξανόμενο κόστος προσωπικού έχουν μετατρέψει το σύστημα σε ένα μηχανισμό που λειτουργεί με υπόθεση απεριόριστων πόρων, κάτι που η πραγματικότητα διαψεύδει.

Η προειδοποίηση για κατάρρευση είναι σαφής. Ο διευθύνων σύμβουλος της ασφαλιστικής DAK, Andreas Storm, έκανε λόγο για «υπαρξιακή κρίση» μετά από αυστηρή έκθεση της Ομοσπονδιακής Ελεγκτικής Υπηρεσίας. Σύμφωνα με την Υπηρεσία, η κατάσταση απαιτεί επείγουσα «θεραπεία» και όχι απλή αναβολή μέσω δανεισμού. Η αναγκαιότητα για διαρθρωτικές αλλαγές κρίνεται επιτακτική, καθώς διαφορετικά οι επιλογές περιορίζονται σε αυξήσεις εισφορών ή περικοπές παροχών, με άμεσες κοινωνικές επιπτώσεις.

Η πολιτική απροθυμία για ουσιαστική μεταρρύθμιση αποδίδεται στον φόβο του πολιτικού κόστους. Ο δανεισμός χρησιμοποιείται ως μέσο καθυστέρησης, ενώ η αύξηση των εισφορών προαναγγέλλεται ως πιθανή εξέλιξη για τον Ιανουάριο του 2026. Η υπουργός Υγείας Nina Warken ανακοίνωσε πως, προκειμένου να αποφευχθούν περαιτέρω επιβαρύνσεις στους ασφαλισμένους, θα χρειαστεί χρηματοδότηση από τον κρατικό προϋπολογισμό. Προβλέπεται δάνειο 500 εκατομμυρίων ευρώ για φέτος και επιπλέον 1,5 δισ. ευρώ για το επόμενο έτος. Ωστόσο, η μετάθεση των προβλημάτων δεν αποτελεί λύση. Τελικά, το βάρος μεταφέρεται στον φορολογούμενο.

Ο αριθμός των ατόμων που χρήζουν μακροχρόνιας φροντίδας ανέρχεται σήμερα σε 5,2 εκατομμύρια και εκτιμάται ότι θα φτάσει τα 6,8 εκατομμύρια το 2050. Παράλληλα, η μείωση του ενεργού πληθυσμού που συμμετέχει στο σύστημα κοινωνικής ασφάλισης επιτείνει το πρόβλημα. Η δημογραφική ανισορροπία μετατρέπεται σε απειλή για τη βιωσιμότητα του συνόλου του κοινωνικού συστήματος. Το Υπουργείο Οικονομικών βρίσκεται αντιμέτωπο με δισεκατομμυριακές «τρύπες» που καθιστούν την τρέχουσα στρατηγική ανεφάρμοστη.

Η πολιτική γενναιοδωρίας, που βασίστηκε σε εκτεταμένες παροχές χωρίς διασφαλισμένη χρηματοδότηση, αποδεικνύεται μη διατηρήσιμη. Η επίμονη επιλογή της κρατικής διαχείρισης των πάντων δεν μπορεί να επιβιώσει σε ένα πλαίσιο μαζικής μεταναστευτικής πίεσης, με πληθυσμούς χαμηλής εισοδηματικής δυναμικής, και σε συνθήκες αποβιομηχάνισης. Η εσωτερική οικονομική βάση συρρικνώνεται, ενώ η πίεση στις δημόσιες υπηρεσίες αυξάνεται.

Στο επίκεντρο των συζητήσεων βρίσκεται μια νέα προσέγγιση για τη φροντίδα. Η δημιουργία μιας επιτροπής με τίτλο «Σύμφωνο για το Μέλλον της Φροντίδας» στοχεύει στην αναδιοργάνωση του συστήματος χωρίς ταμπού. Η υπουργός Warken τόνισε την ανάγκη αναθεώρησης των παροχών υπό το ερώτημα «τι μπορούμε πραγματικά να αντέξουμε». Στο τραπέζι τίθενται ακόμα και κίνητρα για ιδιωτική συμμετοχή ή και υποχρεώσεις. Η εμβάθυνση της ατομικής ευθύνης αποτελεί πλέον αναγκαία επιλογή.

Η ασφάλιση μακροχρόνιας φροντίδας, προϊόν της ιδεολογίας της πλήρους κρατικής ευθύνης, εξελίχθηκε σε μηχανισμό υπερχρέωσης. Η επέκταση των παροχών υπήρξε εργαλείο προεκλογικών στρατηγικών από όλα τα κόμματα, ενώ πολιτικές όπως η πρόωρη συνταξιοδότηση στα 63 ενίσχυσαν τις πιέσεις. Το αποτέλεσμα ήταν η δημιουργία ενός ευρέος, αλλά απατηλού, αισθήματος ασφάλειας στον πληθυσμό.

Η διαφαινόμενη κατάρρευση του συστήματος φροντίδας δεν αφήνει περιθώρια: απαιτούνται περικοπές παροχών και στροφή προς την ιδιωτική πρωτοβουλία. Ο άνεμος στρέφεται προς τη λιτότητα και την επαναξιολόγηση του ρόλου του κράτους. Η συνεχής διεύρυνση της κρατικής παρέμβασης στις ζωές και τα εισοδήματα των πολιτών πρέπει να ανακοπεί. Η ικανότητα των πολιτών να αποταμιεύουν και να αυτορυθμίζουν τη φροντίδα τους συνιστά προϋπόθεση οικονομικής κυριαρχίας.

Το πολιτικό σύστημα στο Βερολίνο εξακολουθεί να συντηρεί την ψευδαίσθηση της καθολικής κάλυψης. Όμως, αν δεν αναγνωριστεί ότι η παράνομη μετανάστευση υπονομεύει τη βιωσιμότητα του συστήματος, καμία μεταρρύθμιση δεν θα είναι ουσιαστική. Ένα σύστημα όπου οι παροχές συνδέονται με εισφορές («pay-as-you-go») δεν μπορεί να λειτουργήσει όταν το χρησιμοποιούν συνεχώς περισσότεροι που δεν έχουν συνεισφέρει. Η λύση περιορίζεται σε ένα λιτό, βασικό δίκτυο προστασίας για όσους πραγματικά το έχουν ανάγκη. Η ισότητα χωρίς αντίκρισμα οδηγεί σε κατάρρευση. Το γερμανικό κοινωνικό κράτος και το μεταπολεμικό οικονομικό του υπόδειγμα έχουν φτάσει στα όρια τους και η διέξοδος απαιτεί επώδυνες, αλλά απαραίτητες επιλογές.