Η πρόσφατη κοινωνική έκρηξη στο Ιράν εντάσσεται σε έναν μακρύ κύκλο αναταραχών που διατρέχει την ιστορία της Ισλαμικής Δημοκρατίας. Από το 1979 έως τα κύματα διαμαρτυρίας του 2009, του 2017–2018, του 2019 και του 2022, το ιρανικό κράτος έχει επιδείξει σταθερή ικανότητα επιβίωσης μέσω καταστολής, συστημικής βίας και πλήρους ελέγχου των μηχανισμών ασφαλείας.
Το πρόσφατο ξέσπασμα των διαδηλώσεων τροφοδοτήθηκε από τη νομισματική κατάρρευση, την εκτίναξη των τιμών βασικών αγαθών και τη συσσώρευση κοινωνικών ανισοτήτων. Όπως και σε προηγούμενες περιόδους, οι κινητοποιήσεις έλαβαν πανεθνικό χαρακτήρα, με παρουσία σε μεγάλες και μικρότερες πόλεις, αποτυπώνοντας τη γεωγραφική διάχυση της κοινωνικής δυσαρέσκειας.
Η αφετηρία της εξέγερσης βρισκόταν στην καθημερινή πίεση. Η απώλεια αγοραστικής δύναμης, τα άδεια ράφια, η αδυναμία κάλυψης βασικών αναγκών και η εμπειρία μιας νεότερης γενιάς που μεγάλωσε μέσα σε αλλεπάλληλες διαψεύσεις συγκρότησαν το κοινωνικό υπόβαθρο. Η έκταση των κινητοποιήσεων συνιστούσε τη σοβαρότερη πανεθνική πρόκληση για το καθεστώς εδώ και δεκαετίες, με διαδηλώσεις και στις 31 επαρχίες της χώρας.
Η κρατική απάντηση κινήθηκε εντός γνωστών πλαισίων. Χρήση πραγματικών πυρών, μαζικές συλλήψεις, αναγκαστικές ομολογίες, συνοπτικές δικαστικές διαδικασίες και εκτελέσεις με χαρακτήρα παραδειγματισμού. Ο ακριβής αριθμός των θυμάτων παρέμεινε ασαφής, με ακόμη και τις χαμηλότερες εκτιμήσεις να αποτυπώνουν εκτεταμένη βία. Οι επαναλαμβανόμενες διακοπές του διαδικτύου απομόνωσαν τη χώρα πληροφοριακά, ενώ οικογένειες αναζητούσαν αγνοούμενους στο σωφρονιστικό σύστημα.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η στάση των Ηνωμένων Πολιτειών απέκτησε ιδιαίτερη βαρύτητα. Ο πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ συνδύασε άμεσες δημόσιες τοποθετήσεις με εμφανή στρατιωτικά σήματα. Η μεταστάθμευση στρατηγικών βομβαρδιστικών, η ενίσχυση ναυτικών και αεροπορικών δυνάμεων και η αυξημένη επιφυλακή σε ολόκληρη τη Μέση Ανατολή εκλήφθηκαν ως μήνυμα αποτροπής απέναντι σε ενδεχόμενες μαζικές εκτελέσεις.
Για ένα μέρος της ιρανικής κοινωνίας, αυτή η στάση διαφοροποιήθηκε από την καθιερωμένη δυτική ρητορική. Δημιούργησε την αίσθηση ότι η εξωτερική πίεση μπορούσε να αποκτήσει πρακτικό περιεχόμενο. Η μεταγενέστερη ανακοίνωση παύσης των εκτελέσεων συνέβαλε στην αποκλιμάκωση της έντασης και στην υποχώρηση του σεναρίου άμεσης σύγκρουσης.
Η διεθνής εικόνα αυτής της εξέλιξης παρουσιάστηκε ως διπλωματικό αποτέλεσμα. Στο εσωτερικό του Ιράν, ωστόσο, η παύση ερμηνεύθηκε ως προσωρινή. Ένα πολιτικό σύστημα που έχει διατηρηθεί επί δεκαετίες μέσω οργανωμένης βίας δεν εγκαταλείπει τις πρακτικές του, αλλά αναπροσαρμόζει τον χρονισμό και τις μεθόδους του.
Μαρτυρίες που διέρρευσαν έκαναν λόγο για εντατικοποίηση της στρατιωτικοποίησης της καθημερινότητας. Παρουσία αρμάτων μάχης, ισχυρές δυνάμεις ασφαλείας στους δρόμους και πληθυσμός περιορισμένος στα σπίτια του. Η υποχώρηση των μαζικών διαδηλώσεων συνδέθηκε με την επιβολή φόβου μέσω εκτεταμένης βίας.
Για την ιρανική κοινωνία, η αναστολή των εκτελέσεων δεν συνιστά ακύρωση. Στην ιστορική εμπειρία της χώρας, ισοδυναμεί με χρονική μετάθεση. Περισσότερος χρόνος για ανακρίσεις, βασανιστήρια, εξαναγκασμένες ομολογίες και δίκες χωρίς δημόσια λογοδοσία, μακριά από τη διεθνή προσοχή. Η αίσθηση ανακούφισης συνοδεύεται από ανησυχία για μελλοντικές κινήσεις καταστολής χαμηλής ορατότητας.
Η αμερικανική παρέμβαση, σε συνδυασμό με τη στρατιωτική παρουσία στην περιοχή, αποτέλεσε παράδειγμα όπου η πολιτική ρητορική συνοδεύτηκε από στρατηγικά σήματα. Η ανάπτυξη βομβαρδιστικών στο Ντιέγκο Γκαρσία, η ενίσχυση δυνατοτήτων εναέριου ανεφοδιασμού και η αυξημένη επιφυλακή σε βάσεις του Κόλπου κατέδειξαν στρατηγική αποτροπής. Η ιστορική εμπειρία δείχνει ότι η Δύση συχνά περιορίζεται σε δηλώσεις υποστήριξης ή καταδίκης χωρίς αντίστοιχες δεσμεύσεις, ένα μοτίβο που έχει επαναληφθεί σε κρίσεις όπως της Συρίας και της Λευκορωσίας.
Οι περιορισμοί που αντιμετώπιζε ο Λευκός Οίκος ήταν ουσιαστικοί. Ένα πλήγμα κατά του Ιράν όφειλε να είναι ελεγχόμενο ώστε να μη δημιουργήσει περιφερειακή ανάφλεξη με εμπλοκή πληρεξουσίων, επιθέσεις σε ενεργειακές υποδομές και διαταραχή κρίσιμων θαλάσσιων οδών. Τα κράτη του Κόλπου εξέφραζαν ανησυχία για αντίποινα στο έδαφός τους, ενώ η παγκόσμια οικονομία παρέμενε ευάλωτη σε ενεργειακές αναταράξεις. Η αμερικανική στρατηγική έπρεπε να ισορροπήσει μεταξύ αποτροπής και διατήρησης της συνοχής των συμμαχιών.
Το Ιράν έχει αναπτύξει διαχρονικά μια στρατηγική ασύμμετρης αποτροπής, βασισμένη σε βαλλιστικούς πυραύλους, μη επανδρωμένα συστήματα και δίκτυα πληρεξουσίων. Στόχος της δεν είναι η επικράτηση σε συμβατικό πόλεμο, αλλά η επιβολή κόστους μέσω ελεγχόμενης κλιμάκωσης. Ένα περιορισμένο πλήγμα θα μπορούσε να οδηγήσει σε αντίποινα σε στρατιωτικούς στόχους, ενεργειακές εγκαταστάσεις ή στη ναυσιπλοΐα στρατηγικών στενών.
Το πλαίσιο αυτό διαμορφώνει ένα διαχρονικό δίλημμα αποτροπής. Περιορισμένη απάντηση ενδέχεται να εκληφθεί ως ανεκτή, εκτεταμένη κίνηση αυξάνει τον κίνδυνο ανεξέλεγκτης κλιμάκωσης. Υπό αυτές τις συνθήκες, η στρατιωτική πίεση λειτουργεί κυρίως ως μέσο σηματοδότησης.
Η Ισλαμική Δημοκρατία γνωρίζει τις αντοχές και τα όρια της δυτικής στάσης. Διαθέτει μηχανισμούς όπως το Σώμα των Φρουρών της Επανάστασης και την πολιτοφυλακή Basij, που οργανώνουν και υλοποιούν επιχειρήσεις καταστολής με συστηματικότητα. Η χρήση εκτελέσεων ως εργαλείου αποτροπής και δημόσιου παραδείγματος αποτελεί επαναλαμβανόμενο στοιχείο σε όλες τις προηγούμενες εξεγέρσεις.
Ο κίνδυνος για τους διαδηλωτές αυξάνεται όταν η εξωτερική υποστήριξη δεν συνοδεύεται από διαρκή πίεση. Οι δηλώσεις αλληλεγγύης μπορούν να ερμηνευθούν ως παροδικές, επιτρέποντας στο καθεστώς να αναδιοργανώσει τις πρακτικές του και να ενεργήσει με μεγαλύτερη μυστικότητα. Η επαναληπτικότητα αυτού του μοτίβου υποδεικνύει ότι οι πληθυσμοί που ενθαρρύνονται χωρίς προστατευτικά μέτρα εκτίθενται σε αυξημένους κινδύνους.
Η πρόσφατη κρίση στο Ιράν αναδεικνύει ότι η στήριξη ενός λαού σε εξέγερση συνεπάγεται πολιτικό και στρατηγικό κόστος. Κυρώσεις με διάρκεια, αποδοχή πιέσεων και σταθερή δέσμευση απαιτούνται για να μετατραπεί η ρητορική σε ουσιαστική προστασία. Η επανάληψη των ίδιων μοτίβων αποκαλύπτει μια δομική ασυμμετρία: οι κοινωνίες κινητοποιούνται, ενώ οι εξωτερικοί υποστηρικτές διατηρούν την επιλογή αποστασιοποίησης. Η έκβαση τέτοιων κρίσεων εξαρτάται από τη βούληση να υποστηριχθούν οι δεσμεύσεις με πράξεις που επηρεάζουν πραγματικά την ισορροπία ισχύος.
