Ιράν: Οικονομική κατάρρευση υπό κυρώσεις, αλλά αντιστέκεται

Ο υπό την ηγεσία των Ηνωμένων Πολιτειών αποκλεισμός και οι κυρώσεις κατά του Ιράν φαίνεται να αποδίδουν καρπούς, με την επιτυχία τους να ενδέχεται να καθορίσει την επόμενη φάση του πολέμου. Τα εναπομείναντα αποθέματα πετρελαίου του Ιράν προς πώληση έχουν σχεδόν εξαντληθεί, η παραγωγή αργού πετρελαίου έχει μειωθεί στο μισό και η βασική πηγή εσόδων του καθεστώτος στερεύει, ενώ ο υπερπληθωρισμός έχει αφήσει την οικονομία σε ερείπια. Την ίδια ώρα, η ροή πετρελαίου από άλλα κράτη του Κόλπου μέσω των Στενών του Ορμούζ, επί των οποίων το Ιράν ασκούσε κάποτε σημαντική επιρροή, έχει ουσιαστικά επιστρέψει στην κανονικότητα.

Ωστόσο, το Ιράν δεν δείχνει ακόμη σημάδια υποχώρησης. Το καθεστώς δεν είναι διατεθειμένο να κάνει καμία παραχώρηση όσον αφορά το πυρηνικό του πρόγραμμα, ενώ οι διαπραγματεύσεις για την ελευθερία διέλευσης από τα Στενά του Ορμούζ έχουν επανειλημμένα οδηγηθεί σε αδιέξοδο. Γιατί, ενώ η ιρανική κυβέρνηση αναγνωρίζει ότι η οικονομία της αντιμετωπίζει μια ιστορική καταστροφή, το καθεστώς αρνείται να υποχωρήσει;

Το Ιράν έχει βρεθεί ξανά σε αυτή τη θέση. Πέντε δεκαετίες επιτυχούς λειτουργίας υπό εξοντωτικές κυρώσεις έχουν διδάξει στο ιρανικό καθεστώς ένα-δύο πράγματα σχετικά με τον τρόπο αντιμετώπισής τους. Η βάναυση και συνεχιζόμενη καταστολή των διαδηλώσεων έχει καταπνίξει μια λαϊκή εξέγερση. Και το υψηλό κόστος της συνεχιζόμενης αμερικανικής επιχείρησης έχει καταστήσει το status quo πολιτικά τοξικό για τον αντίπαλο του Ιράν. Γι’ αυτό το καθεστώς μπορεί να βρίσκεται σε πολύ καλύτερη θέση απ’ ό,τι φαίνεται, σύμφωνα με το CNN.

Ο αποκλεισμός του Ιράν

Το Ιράν δεν εξήγαγε καθόλου πετρέλαιο από τα λιμάνια του τον Σεπτέμβριο. Αυτός ήταν ο πρώτος μήνας κατά τον οποίο το Ιράν δεν φόρτωσε καθόλου αργό πετρέλαιο σε δεξαμενόπλοια, από τότε που η υπηρεσία παρακολούθησης ναυτιλιακών δεδομένων Kpler άρχισε να παρακολουθεί τις ιρανικές εξαγωγές το 2013. Η τελευταία επιτυχημένη φόρτωση αργού από το Ιράν πραγματοποιήθηκε στις 25 Αυγούστου.

Την ίδια ώρα, το Ιράν έχει πρακτικά ξεμείνει από αργό πετρέλαιο προς πώληση. Τα αποθέματα πετρελαίου εκτός της ζώνης του αμερικανικού αποκλεισμού έχουν μειωθεί στα 45 εκατομμύρια βαρέλια, από 100 εκατομμύρια τον Ιούλιο, σύμφωνα με την Kpler. Εάν το Ιράν συνεχίσει να βρίσκει αγοραστές με τον σημερινό ρυθμό, θα μπορούσε να ξεμείνει από πετρέλαιο προς πώληση έως το τέλος Οκτωβρίου.

Στο εσωτερικό, η κατάσταση του Ιράν δεν είναι πολύ καλύτερη. Καθώς δεν έχει πού να πουλήσει το πετρέλαιο που εξορύσσεται, τα χερσαία αποθέματά του πλησιάζουν σε ιστορικά υψηλά επίπεδα, φτάνοντας τα 70 εκατομμύρια βαρέλια, κοντά στο επίπεδο που είχαν φτάσει κατά την κορύφωση της πανδημίας, σύμφωνα με τον Ματ Σμιθ, διευθυντή έρευνας εμπορευμάτων στην Kpler. Η παραγωγή πετρελαίου του Ιράν έχει μειωθεί στο μισό σε σχέση με τα προπολεμικά επίπεδα -περίπου 2 εκατομμύρια βαρέλια την ημέρα, ποσότητα που επαρκεί μόλις για την κάλυψη της εγχώριας ζήτησης.

Οι αμερικανικές κυρώσεις έχουν επιφέρει σημαντικό πλήγμα. Η ιρανική οικονομία συρρικνώθηκε με ετήσιο ρυθμό 10% μεταξύ Μαρτίου και Ιουνίου, σύμφωνα με στοιχεία της ιρανικής κυβέρνησης. Ο ετήσιος ρυθμός πληθωρισμού εκτινάχθηκε στο 90% τον περασμένο μήνα και έχει διαμορφωθεί κατά μέσο όρο στο 73% κατά το τελευταίο έτος -το υψηλότερο επίπεδο από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Η κατάσταση έχει γίνει τόσο σοβαρή ώστε, όταν οι Ιρανοί αποκτούν μετρητά, τα ξοδεύουν αμέσως για είδη πρώτης ανάγκης, επειδή διαφορετικά τα χρήματά τους χάνουν αμέσως την αξία τους, σημείωσε ο Αντνάν Μαζαρέι, ανώτερος συνεργάτης στο Peterson Institute for International Economics. Η κυβέρνηση δεν μπορεί να χρηματοδοτήσει τον εαυτό της και έτσι απλώς τυπώνει χρήμα, επιδεινώνοντας τον πληθωρισμό. Και οι κυρώσεις έχουν περιορίσει δραστικά τις εισαγωγές, οδηγώντας σε εκτεταμένες διακοπές λειτουργίας εργοστασίων και αυξανόμενη ανεργία.

Η τρέχουσα οικονομική κατάσταση του Ιράν συγκαταλέγεται στις πιο δεινές της ιστορίας του, αναγνώρισε ο Μοχσέν Ρεζαΐ, γραμματέας του Ανώτατου Συμβουλίου Εθνικής Ασφάλειας της χώρας, σύμφωνα με δημοσίευμα του ημιεπίσημου ιρανικού πρακτορείου ειδήσεων Tasnim το Σάββατο. Ωστόσο, το Ιράν φαίνεται να απέχει πολύ από το να υποχωρήσει.

"Η οικονομία βρίσκεται σε πολύ κακή κατάσταση", δήλωσε ο Μαζαρέι. "Όμως δεν υπάρχει ένα μηχανικό σημείο στο οποίο μπορείς να πεις ότι η θερμοκρασία του σώματος του ασθενούς έχει φτάσει σε κρίσιμο επίπεδο και ότι πρόκειται να πεθάνει".

Εν μέρει, το πολιτικό σύστημα του Ιράν και η αμείλικτη καταστολή των διαδηλώσεων του έχουν προσφέρει κάποια προστασία από την οικονομική καταστροφή που επιβάλλουν ο αποκλεισμός και οι κυρώσεις. Και το Ιράν φαίνεται να καταφέρνει να παρακάμπτει ορισμένους από αυτούς τους περιορισμούς.

"Οι άνθρωποι γίνονται ολοένα και πιο δυστυχισμένοι, αλλά το καθεστώς έχει απίστευτη υπομονή και ανοχή απέναντι στα δεινά του λαού του", σημείωσε ο Μαζαρέι. "Και το Ιράν έχει μακρά ιστορία στο να παρακάμπτει τις κυρώσεις".

Παράκαμψη των κυρώσεων

Οι επιλογές του Ιράν για την παράκαμψη των κυρώσεων φαίνεται να είναι πιο περιορισμένες από ποτέ. Η "Operation Economic Outcast" της κυβέρνησης Τραμπ έχει γίνει τόσο αποτελεσματική, ώστε ορισμένες κυβερνήσεις που στο παρελθόν σε μεγάλο βαθμό αγνοούσαν τις αμερικανικές κυρώσεις έχουν αρχίσει να λαμβάνουν αυτούς τους περιορισμούς εξαιρετικά σοβαρά.

Για παράδειγμα, δεκάδες ιρανικά πετρελαιοφόρα, τα πληρώματα των οποίων φοβούνται τη σύλληψη από τις ΗΠΑ και τους δυτικούς συμμάχους τους, έχουν μείνει ακινητοποιημένα. Αγκυροβολημένα στα ανοικτά των ακτών της Σρι Λάνκα, τους έχει αρνηθεί ανθρωπιστική βοήθεια παρά τις πολλαπλές κλήσεις κινδύνου, σύμφωνα με τον Τσάρλι Μπράουν, ανώτερο σύμβουλο της United Against Nuclear Iran, μιας μη κερδοσκοπικής οργάνωσης που παρακολουθεί και καταγράφει παραβιάσεις των κυρώσεων κατά του Ιράν. Οι λεπτομέρειες αυτές δημοσιεύθηκαν για πρώτη φορά στη Wall Street Journal.

Ωστόσο, το καθεστώς του Ιράν έχει αναπτύξει εξελιγμένα δίκτυα για την αντιμετώπιση και την παράκαμψη των κυρώσεων. Παρά τη σύσφιγξη του κλοιού, αυτή η σύγκρουση δεν φαίνεται να αποτελεί εξαίρεση: η απροθυμία του Ιράν να υποχωρήσει υποδηλώνει ότι η παράκαμψη των κυρώσεων εξακολουθεί να λαμβάνει χώρα, δήλωσε η Μισέλ Μπρόουχαρντ, επικεφαλής πολιτικής και γεωπολιτικού κινδύνου στην Kpler.

"Το ιρανικό καθεστώς είναι πραγματικά πολύ καλό στο να διαχειρίζεται τη χώρα του χωρίς πόρους", είπε. "Δεν πιστεύω ότι το Ιράν βρίσκεται σε σημείο καμπής. Άρα πρέπει να λαμβάνει χρηματοδότηση από κάπου".

Όπου υπάρχει καπνός, μπορεί να υπάρχει και φωτιά, όμως ο εντοπισμός της παράκαμψης των κυρώσεων είναι δύσκολος. Το Ιράν μπορεί να μεταφέρει πετρέλαιο χερσαία προς το Καζακστάν και τη Ρωσία ή μέσω θαλάσσης, από την Κασπία Θάλασσα, εκτίμησε ο Μπράουν, σημειώνοντας ότι το Ιράν έχει συστηματικά παρουσιάσει το εξαγόμενο πετρέλαιό του ως ιρακινό, ενώ έχει μεταφέρει πετρέλαιο σε πλοία άλλων χωρών προκειμένου να βγάλει το αργό από τα Στενά. Και το καθεστώς διαθέτει εντολοδόχους σε πολλές γειτονικές χώρες, οι οποίοι πραγματοποιούν μυστικά συναλλαγές για λογαριασμό του καθεστώτος με τη μορφή δολαρίων ΗΠΑ, κρυπτονομισμάτων ή άλλων μέσων, ώστε να αποφεύγεται ο εντοπισμός τους, σύμφωνα με τον Μπράουν.

Μεταξύ των πιο ενδιαφερουσών πιθανοτήτων, δήλωσε η Μπρόουχαρντ, είναι ότι οι χώρες του Κόλπου που εξάγουν πετρέλαιο καταβάλλουν κρυφά τέλη στο Ιράν με αντάλλαγμα την ασφαλή διέλευση από τα Στενά του Ορμούζ -ακόμη και ενώ προστατεύονται από συνοδείες του αμερικανικού στρατού. Δεν υπάρχουν αδιάσειστα στοιχεία για μια τέτοια συμφωνία, όμως ο Μαζαρέι και ο Μπράουν δήλωσαν επίσης ότι έχουν ακούσει φήμες πως οι παραγωγοί πετρελαίου καταβάλλουν στο Ιράν ένα τέλος ασφαλείας για να εξασφαλίσουν την ασφαλή διέλευση. Το Ιράν έχει συνεχίσει να επιτίθεται σε ορισμένα δεξαμενόπλοια που μεταφέρουν πετρέλαιο μέσω των Στενών -όμως αυτά μπορεί να είναι πλοία που αρνήθηκαν να καταβάλουν το τέλος, εκτίμησε η Μπρόουχαρντ.

Μια αβέβαιη πορεία προς τα εμπρός

Είτε οι χώρες του Κόλπου καταβάλλουν άμεσα χρήματα στο Ιράν είτε όχι, το κόστος της διατήρησης του status quo και της εξαναγκαστικής μεταφοράς πετρελαίου μέσω των Στενών του Ορμούζ έχει γίνει τεράστιο για όλους τους εμπλεκόμενους. Το Πολεμικό Ναυτικό των ΗΠΑ χρειάζεται να διαθέσει σημαντικούς πόρους για τον αποκλεισμό και το πρόγραμμα συνοδείας. Αυτό κοστίζει στους Αμερικανούς φορολογουμένους δεκάδες δισεκατομμύρια δολάρια, ενώ παράλληλα οι τιμές των καυσίμων έχουν παραμείνει σε ιστορικά υψηλά επίπεδα.

Οι παραγωγοί πετρελαίου πληρώνουν πανάκριβα για να ναυλώσουν δεξαμενόπλοια προκειμένου να μεταφέρουν το αργό στον προορισμό του. Μεταξύ του εργατικού κόστους, των καυσίμων, της ασφάλισης και άλλων δαπανών, ένα Very Large Crude Carrier (VLCC) κοστίζει πλέον 1,6 εκατομμύρια δολάρια την ημέρα 024 φορές περισσότερο από το κόστος του 2025, σύμφωνα με την Clarksons Shipping and Maritime Services.

"Κάποιος πληρώνεται", δήλωσε η Μπρόουχαρντ. "Αυτή τη στιγμή, το τέλος καταβάλλεται στις ασφαλιστικές εταιρείες. Και εσύ κι εγώ πληρώνουμε γι’ αυτό".

Αυτό το μη βιώσιμο status quo θα μπορούσε να είναι ο λόγος για τον οποίο το Ιράν περιμένει υπομονετικά την κυβέρνηση Τραμπ. Μπορεί να έχει χάσει τη δυνατότητα επιρροής του στην αγορά πετρελαίου και η οικονομία του να έχει υποστεί ισχυρό πλήγμα, όμως το Ιράν μπορεί να είναι σε θέση να αντέξει περισσότερο από την προθυμία των Ηνωμένων Πολιτειών να συνεχίσουν αυτή την (δαπανηρή) πορεία. Με άλλα λόγια: "Θα βρισκόμαστε στα πρόθυρα του πολέμου [για μεγάλο χρονικό διάστημα]", δήλωσε ο Μαζαρέι.