Νέο Χωροταξικό Πλαίσιο για τη Βιομηχανία και την Εφοδιαστική Αλυσίδα

Νέο τοπίο στη χωροθέτηση της βιομηχανίας και της εφοδιαστικής αλυσίδας επιχειρεί να διαμορφώσει η κυβέρνηση, με την υπογραφή του νέου Ειδικού Χωροταξικού Πλαισίου, το οποίο τίθεται σε εφαρμογή με Κοινή Υπουργική Απόφαση των υπουργών Περιβάλλοντος και Ενέργειας Σταύρου Παπασταύρου και Ανάπτυξης Τάκη Θεοδωρικάκου.

Την απόφαση συνυπογράφουν η υφυπουργός Περιβάλλοντος και Ενέργειας Μαριλένα Σούκουλη και ο υφυπουργός Ανάπτυξης Λάζαρος Τσαβδαρίδης. Πρόκειται για μια εκτεταμένη αναθεώρηση του χωρικού σχεδιασμού της παραγωγικής δραστηριότητας, καθώς το προηγούμενο πλαίσιο για τη βιομηχανία είχε εγκριθεί το 2009 και θεωρούνταν πλέον ξεπερασμένο από τις οικονομικές, ενεργειακές και γεωπολιτικές εξελίξεις.

Το νέο Ειδικό Χωροταξικό Πλαίσιο για τη Βιομηχανία και την Εφοδιαστική Αλυσίδα – ΕΧΠ-Β επιχειρεί να καθορίσει με σαφέστερους κανόνες τις περιοχές στις οποίες μπορούν να εγκαθίστανται παραγωγικές και εφοδιαστικές δραστηριότητες, δίνοντας προτεραιότητα στους οργανωμένους υποδοχείς και περιορίζοντας σταδιακά τη διάσπαρτη εκτός σχεδίου ανάπτυξη.

Η κυβερνητική θέση είναι ότι η χώρα αποκτά ένα πιο σταθερό και προβλέψιμο περιβάλλον για τις επενδύσεις. Το κρίσιμο ζήτημα, ωστόσο, βρίσκεται στην εφαρμογή: στο κατά πόσο οι νέες δυνατότητες χωροθέτησης θα υπηρετήσουν πράγματι την παραγωγική ανασυγκρότηση χωρίς να μετατραπούν σε ένα ακόμη εργαλείο διεύρυνσης βιομηχανικών χρήσεων εις βάρος του περιβάλλοντος και των τοπικών κοινωνιών.

Το υπουργείο υποστηρίζει ότι μαζί με τα χωροταξικά πλαίσια για τον τουρισμό και τις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας διαμορφώνεται πλέον ένα περισσότερο συνεκτικό μοντέλο χωρικού σχεδιασμού, που συνδέει την παραγωγή με τις υποδομές, την ενέργεια, τα logistics και τις νέες επενδύσεις.

Τέλος στη διάσπαρτη βιομηχανία – Προτεραιότητα στα Επιχειρηματικά Πάρκα

Κεντρική πολιτική επιλογή του νέου σχεδίου αποτελεί η σταδιακή μεταφορά της βιομηχανικής δραστηριότητας από το διάσπαρτο μοντέλο εγκατάστασης σε οργανωμένες περιοχές παραγωγικών δραστηριοτήτων.

Προτεραιότητα αποκτούν τα Επιχειρηματικά Πάρκα, οι περιοχές όπου οι θεσμοθετημένες χρήσεις γης επιτρέπουν ήδη βιομηχανικές εγκαταστάσεις και οι οργανωμένοι υποδοχείς που διαθέτουν υποδομές, οδική σύνδεση, ενεργειακά δίκτυα και δυνατότητα αποτελεσματικότερης περιβαλλοντικής διαχείρισης.

Παράλληλα, αποθαρρύνεται η ανεξέλεγκτη εγκατάσταση μεμονωμένων μονάδων εκτός σχεδίου. Η κυβέρνηση υποστηρίζει ότι με αυτόν τον τρόπο περιορίζονται οι συγκρούσεις ανάμεσα σε βιομηχανία, κατοικία, τουρισμό και άλλες χρήσεις γης, ενώ καθίσταται ευκολότερος ο έλεγχος των περιβαλλοντικών επιπτώσεων.

Ιδιαίτερη βαρύτητα αποκτούν και οι Άτυπες Βιομηχανικές Συγκεντρώσεις, δηλαδή περιοχές στις οποίες έχουν αναπτυχθεί επιχειρήσεις χωρίς ολοκληρωμένο οργανωμένο σχεδιασμό. Για αυτές προβλέπεται προώθηση διαδικασιών περιβαλλοντικής και λειτουργικής εξυγίανσης, κυρίως μέσω Επιχειρηματικών Πάρκων Εξυγίανσης.

Το πλαίσιο ανοίγει ακόμη τη συζήτηση για τη θεσμοθέτηση ενός ενδιάμεσου τύπου οργανωμένου υποδοχέα για βιομηχανία και εφοδιαστική αλυσίδα, στις περιπτώσεις όπου δεν είναι άμεσα εφικτή η δημιουργία πλήρους Επιχειρηματικού Πάρκου.

Η συγκεκριμένη κατεύθυνση μπορεί να αποδειχθεί ιδιαίτερα σημαντική για περιοχές με ήδη υψηλή συγκέντρωση επιχειρήσεων. Ταυτόχρονα απαιτεί αυστηρό έλεγχο, ώστε το «ενδιάμεσο» καθεστώς να μη χρησιμοποιηθεί ως παράθυρο για χαλαρότερους περιβαλλοντικούς ή πολεοδομικούς κανόνες.

Για πρώτη φορά, το χωροταξικό αντιμετωπίζει ενιαία τη βιομηχανία και τα logistics. Ο σχεδιασμός δεν περιορίζεται επομένως στο πού μπορεί να κατασκευαστεί μια μονάδα παραγωγής, αλλά επεκτείνεται στις υποδομές αποθήκευσης, μεταφοράς και διανομής προϊόντων.

Η λογική είναι ότι παραγωγή, αποθήκευση, μεταφορά και διάθεση αποτελούν πλέον αλληλένδετα τμήματα της ίδιας οικονομικής δραστηριότητας. Η χωρική σύνδεσή τους θεωρείται κρίσιμη για τη μείωση του κόστους μεταφορών, την ενίσχυση των εξαγωγών και την ανθεκτικότητα των εφοδιαστικών αλυσίδων.

Το νέο καθεστώς επιχειρεί επίσης να ενισχύσει την ασφάλεια δικαίου για τις επενδύσεις. Οι επιχειρήσεις θα πρέπει να γνωρίζουν εκ των προτέρων πού επιτρέπεται μια δραστηριότητα, με ποιους όρους και υπό ποιους περιβαλλοντικούς περιορισμούς, περιορίζοντας έτσι τις πολυετείς αδειοδοτικές και δικαστικές εκκρεμότητες.

Στο πλαίσιο αυτό ενσωματώνονται νομοθετικές μεταβολές, δικαστικές αποφάσεις και εμπειρία από την εφαρμογή του προηγούμενου χωροταξικού σχεδίου.

Η κυβέρνηση παρουσιάζει αυτή την αλλαγή ως προϋπόθεση για την προσέλκυση νέων επενδύσεων. Το πραγματικό αποτέλεσμα θα εξαρτηθεί από το εάν οι σαφέστεροι κανόνες θα συνοδευτούν από πραγματικά ταχύτερες διαδικασίες και αποτελεσματικό δημόσιο έλεγχο, αντί για απλή μεταφορά της γραφειοκρατίας σε ένα διαφορετικό διοικητικό επίπεδο.

Κρίσιμες πρώτες ύλες, στρατηγικές επενδύσεις και περιβαλλοντικό στοίχημα

Ξεχωριστή θέση στο νέο ΕΧΠ-Β καταλαμβάνουν οι κρίσιμες και στρατηγικές πρώτες ύλες, σε ευθυγράμμιση με τον ευρωπαϊκό Κανονισμό 2024/1252.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση επιδιώκει να μειώσει την εξάρτησή της από τρίτες χώρες για υλικά που είναι απαραίτητα για μπαταρίες, τεχνολογία, αμυντικά συστήματα, ηλεκτροκίνηση και την ενεργειακή μετάβαση. Η Ελλάδα διαθέτει κοιτάσματα και ορυκτούς πόρους που εντάσσονται σε αυτή τη στρατηγική και το νέο χωροταξικό επιχειρεί να διευκολύνει εγκαταστάσεις και αλυσίδες αξίας που συνδέονται με την αξιοποίησή τους.

Η επιλογή αυτή μπορεί να δημιουργήσει σημαντικές επενδύσεις και νέες θέσεις εργασίας. Ταυτόχρονα, η εξόρυξη και η επεξεργασία πρώτων υλών αποτελούν δραστηριότητες με ισχυρό περιβαλλοντικό αποτύπωμα. Για τον λόγο αυτό ο τρόπος εφαρμογής των νέων κατευθύνσεων και οι περιβαλλοντικοί όροι που θα συνοδεύουν κάθε έργο αποκτούν καθοριστική σημασία.

Το χωροταξικό δίνει επίσης προτεραιότητα σε στρατηγικές βιομηχανικές επενδύσεις και σε έργα κοινού ευρωπαϊκού ενδιαφέροντος, με την κυβέρνηση να συνδέει τη συγκεκριμένη πολιτική με την ανάγκη μεγαλύτερης παραγωγικής αυτονομίας της χώρας και της Ευρώπης.

Σε ένα διεθνές περιβάλλον όπου οι εφοδιαστικές αλυσίδες μπορούν να διαταραχθούν από πολέμους, εμπορικές συγκρούσεις ή ενεργειακές κρίσεις, η δυνατότητα μιας χώρας να παράγει ή να εξασφαλίζει κρίσιμα προϊόντα και υλικά αντιμετωπίζεται πλέον ως ζήτημα οικονομικής και εθνικής ασφάλειας.

Το νέο πλαίσιο δεν επικεντρώνεται μόνο σε νέες εγκαταστάσεις. Προβλέπει και αναβάθμιση υφιστάμενων βιομηχανικών πόλων, ενώ εισάγει στον χωρικό σχεδιασμό την ανάγκη πρόσβασης σε εξειδικευμένο ανθρώπινο δυναμικό. Η λογική είναι ότι μια παραγωγική επένδυση δεν μπορεί να αξιολογείται αποκομμένη από τις μεταφορές, την ενέργεια, τις υποδομές και το διαθέσιμο εργατικό και επιστημονικό προσωπικό.

Παράλληλα, η κυβέρνηση προβάλλει ως βασικό στοιχείο του νέου ΕΧΠ-Β την περιβαλλοντική συμβατότητα της βιομηχανικής ανάπτυξης.

Προβλέπονται κατευθύνσεις για βιομηχανική συμβίωση, κυκλική οικονομία, επαναχρησιμοποίηση πόρων, εξοικονόμηση ενέργειας και μεγαλύτερη ανθεκτικότητα απέναντι στην κλιματική αλλαγή. Η βασική λογική είναι ότι απόβλητα ή παραπροϊόντα μιας μονάδας μπορούν, όπου είναι εφικτό, να αξιοποιούνται ως πρώτη ύλη από κάποια άλλη.

Με την ίδια Κοινή Υπουργική Απόφαση εγκρίνεται και η Στρατηγική Μελέτη Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων, ώστε οι περιβαλλοντικές κατευθύνσεις και οι περιορισμοί να ενσωματώνονται στο ίδιο το χωροταξικό πλαίσιο.

Οι αρμόδιες αρχές θα εφαρμόζουν τους όρους του περιβαλλοντικού παραρτήματος σε συνδυασμό με την ισχύουσα εθνική και ευρωπαϊκή νομοθεσία. Για τους οργανωμένους υποδοχείς, τα Επιχειρηματικά Πάρκα και τις Άτυπες Βιομηχανικές Συγκεντρώσεις εξακολουθεί να εφαρμόζεται και το ειδικό πλαίσιο του ν. 4982/2022.

Η κυβέρνηση παρουσιάζει το νέο χωροταξικό ως τομή που βάζει «τάξη» σε ένα πεδίο όπου επί δεκαετίες αναπτύχθηκαν μονάδες με αποσπασματικό τρόπο. Η αλλαγή του πλαισίου μετά από 17 χρόνια ήταν πράγματι αναγκαία. Αυτό από μόνο του δεν εγγυάται ούτε παραγωγική αναγέννηση ούτε ουσιαστική περιβαλλοντική προστασία.

Το πραγματικό τεστ αρχίζει τώρα. Το νέο Ειδικό Χωροταξικό θα κριθεί από το αν θα οδηγήσει σε οργανωμένες επενδύσεις, σύγχρονες υποδομές και πραγματική βιομηχανική ανάπτυξη ή αν οι εξαιρέσεις, οι επεκτάσεις και η πίεση μεγάλων επενδυτικών συμφερόντων θα δημιουργήσουν νέες συγκρούσεις με τις τοπικές κοινωνίες και το περιβάλλον. Οι κανόνες μπήκαν στο χαρτί· η εφαρμογή τους θα δείξει ποιον τελικά εξυπηρετούν.