Κλιματική κρίση στη Μεσόγειο: Λειψυδρία και επισιτιστική πίεση εντείνουν τη μετανάστευση

Η λειψυδρία, η υποβάθμιση των καλλιεργήσιμων εκτάσεων και η πίεση στην παραγωγή τροφίμων ενδέχεται να επηρεάσουν εντονότερα τις μετακινήσεις πληθυσμών στη Μεσόγειο τις επόμενες δεκαετίες. Νέα επιστημονική αξιολόγηση εξετάζει τη σύνδεση της κλιματικής κρίσης με τη μετανάστευση, αναδεικνύοντας τους κινδύνους για κοινωνίες που αντιμετωπίζουν ήδη οικονομικές δυσκολίες και γεωπολιτική αστάθεια.

Η έκθεση επισημαίνει ότι η εξέλιξη των πιέσεων θα εξαρτηθεί σε σημαντικό βαθμό από την αποτελεσματικότητα των πολιτικών προσαρμογής και τον περιορισμό των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου. Η επιδείνωση των περιβαλλοντικών συνθηκών μπορεί να περιορίσει τα μέσα διαβίωσης και να ενισχύσει την ανάγκη αναζήτησης ασφαλέστερων περιοχών.

Η Μεσόγειος αποτελεί ήδη σημαντικό και επικίνδυνο πέρασμα προς την Ευρώπη. Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρατίθενται στην αξιολόγηση, περισσότεροι από 2,5 εκατομμύρια άνθρωποι διέσχισαν τη θάλασσα τις τελευταίες τέσσερις δεκαετίες. Για την περίοδο 2014–2024 καταγράφονται πάνω από 30.000 νεκροί ή αγνοούμενοι.

Τα ευρήματα παρουσιάστηκαν από τον Πιέρο Λιονέλο, κλιματολόγο του Πανεπιστημίου του Σαλέντο, και τον Ζοάν Μπορέλ, αναπληρωτή γενικό γραμματέα της Ένωσης για τη Μεσόγειο, με αρμοδιότητα τη Σταθερότητα και την Ανθεκτικότητα.

Οι επιστήμονες υπογραμμίζουν ότι η σχέση περιβάλλοντος και μετανάστευσης είναι πολυπαραγοντική. Οι οικονομικές δυνατότητες, οι κοινωνικές συνθήκες, οι πολιτικές εξελίξεις και οι συγκρούσεις επηρεάζουν τόσο την απόφαση μετακίνησης όσο και τη δυνατότητα πραγματοποίησής της.

Σήμερα, οι μετακινήσεις που συνδέονται με περιβαλλοντικές πιέσεις πραγματοποιούνται κυρίως σε κοντινές αποστάσεις. Στη διασυνοριακή μετανάστευση εξακολουθούν να έχουν καθοριστική βαρύτητα οι οικονομικοί, κοινωνικοί και πολιτικοί παράγοντες.

Η εικόνα αυτή μπορεί να μεταβληθεί όσο εντείνονται η ερημοποίηση, τα ακραία καιρικά επεισόδια, η άνοδος της θάλασσας και ο ανταγωνισμός για περιορισμένους φυσικούς πόρους. Η έκθεση εξετάζει αυτές τις επιδράσεις ως μέρος ευρύτερων κοινωνικών και οικονομικών διεργασιών.

Δυσμενή σενάρια για θερμοκρασία, γεωργία και αλιεία

Η Μεσόγειος συγκαταλέγεται στις περιοχές που εμφανίζουν ιδιαίτερη ευαισθησία στην υπερθέρμανση. Σύμφωνα με την επιστημονική αξιολόγηση, υπό δυσμενή σενάρια η μέση θερμοκρασία θα μπορούσε να αυξηθεί έως και κατά 6°C μέχρι το 2100, συγκριτικά με την προβιομηχανική περίοδο.

Η συγκεκριμένη προβολή αφορά ενδεχόμενη εξέλιξη υπό ορισμένες συνθήκες εκπομπών και κλιματικής πολιτικής. Το μέγεθος της μελλοντικής επιβάρυνσης συνδέεται με τις αποφάσεις και τις παρεμβάσεις των επόμενων ετών.

Για το 2050, η έκθεση περιλαμβάνει εκτιμήσεις σύμφωνα με τις οποίες περισσότερο από το 20% των ειδών που αποτελούν αντικείμενο αλιευτικής εκμετάλλευσης ενδέχεται να εξαφανιστεί από τη Μεσόγειο. Παράλληλα, οι αποδόσεις των γεωργικών καλλιεργειών θα μπορούσαν να υποχωρήσουν κατά 17%.

Οι πιθανές απώλειες επηρεάζουν άμεσα την παραγωγή τροφίμων και το εισόδημα των επαγγελματιών. Η γεωργία και η αλιεία, μαζί με τον τουρισμό και την ενέργεια, συγκαταλέγονται στους τομείς που εκτίθενται στις συνέπειες της περιβαλλοντικής μεταβολής.

Η επιδείνωση των συνθηκών παραγωγής μπορεί να επιβαρύνει την οικονομική ανάπτυξη και να διευρύνει τις υπάρχουσες ανισότητες. Σε περιοχές με περιορισμένες εναλλακτικές απασχόλησης, οι επιπτώσεις αποκτούν μεγαλύτερη κοινωνική ένταση.

Αυξημένη ευαλωτότητα παρουσιάζουν οι χώρες της νότιας και ανατολικής Μεσογείου. Η έλλειψη νερού, η εξάρτηση μεγάλου μέρους του πληθυσμού από τη γεωργία και η υποβάθμιση της γης περιορίζουν την αντοχή των τοπικών οικονομιών. Πρόσθετη πίεση προκαλεί η άνοδος της στάθμης της θάλασσας στις παράκτιες περιοχές.

Συνεργασία και επενδύσεις για τον περιορισμό των αναγκαστικών μετακινήσεων

Ο Ζοάν Μπορέλ επισημαίνει ότι η κλιματική αλλαγή, η γεωπολιτική αστάθεια και η μετανάστευση αποτελούν αλληλένδετες προκλήσεις για τη Μεσόγειο. Όπως υπογραμμίζει, οι εξελίξεις στη μία ακτή επηρεάζουν, με διαφορετικούς τρόπους, και τις υπόλοιπες χώρες της περιοχής.

Κατά τον ίδιο, η ενίσχυση της περιφερειακής συνεργασίας μπορεί να δημιουργήσει αποτελεσματικότερες απαντήσεις στις κοινές πιέσεις. Η κλιματική δράση και η βιώσιμη ανάπτυξη αποτελούν πεδία στα οποία οι μεσογειακές χώρες μπορούν να οργανώσουν συντονισμένες παρεμβάσεις.

Ο Πιέρο Λιονέλο δίνει έμφαση στις διαφοροποιήσεις μεταξύ των επιμέρους περιοχών. Η περιβαλλοντική υποβάθμιση αλληλεπιδρά με τις συγκρούσεις και τις κοινωνικοοικονομικές συνθήκες, επηρεάζοντας την απόφαση ενός ανθρώπου να φύγει, αλλά και τα περιθώρια που διαθέτει για να παραμείνει στον τόπο του.

Γι’ αυτό ζητά προσεκτική ανάλυση και αποφυγή απλουστεύσεων. Η κατανόηση των πραγματικών αιτιών και των τοπικών συνθηκών είναι απαραίτητη για πολιτικές που θα περιορίζουν την έκθεση των πληθυσμών σε κινδύνους και τον ανθρώπινο πόνο.

Η έκθεση προκρίνει επενδύσεις σε πράσινες και ανθεκτικές υποδομές, προσαρμογή της γεωργίας και βιώσιμη διαχείριση του νερού. Οι παρεμβάσεις αυτές μπορούν να ενισχύσουν την περιφερειακή ανάπτυξη και να στηρίξουν τις κοινότητες που εξαρτώνται περισσότερο από τους φυσικούς πόρους.

Η διατήρηση των δυνατοτήτων παραγωγής και της πρόσβασης σε βασικά αγαθά μπορεί να περιορίσει τις πιέσεις που οδηγούν σε αναγκαστικές μετακινήσεις. Κεντρικό ζητούμενο είναι να ενισχυθεί η δυνατότητα προσαρμογής των κοινωνιών στις νέες περιβαλλοντικές συνθήκες.

Παράλληλα, οι επιστήμονες αναδεικνύουν την ανάγκη καλύτερων δεδομένων και συνεργασίας διαφορετικών ερευνητικών πεδίων. Η πληρέστερη καταγραφή των μετακινήσεων και των παραγόντων που τις επηρεάζουν θα επιτρέψει ακριβέστερη αξιολόγηση των τάσεων και αποτελεσματικότερο σχεδιασμό.

Σύμφωνα με το ΑΠΕ-ΜΠΕ, το δίκτυο MedECC επεξεργάζεται τη δεύτερη ολοκληρωμένη έκθεση αξιολόγησης για τη Μεσόγειο, MAR2. Η νέα εργασία θα διερευνήσει περαιτέρω τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής και τη σύνδεσή τους με τις κοινωνικές και οικονομικές εξελίξεις στην περιοχή.