Κράτος δικαίου: Τι είπε ο Ευρωπαίος επίτροπος για την Ελλάδα και την έκθεση του Ιουλίου

Στα νέα θεσμικά εργαλεία της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την αντιμετώπιση της παραπληροφόρησης, στην ανάγκη λογοδοσίας των μεγάλων ψηφιακών πλατφορμών και στην πορεία εφαρμογής των αρχών του κράτους δικαίου στα κράτη μέλη, μεταξύ αυτών και στην Ελλάδα, αναφέρθηκε ο Ευρωπαίος επίτροπος Δημοκρατίας, Δικαιοσύνης και Κράτους Δικαίου, Μάικλ ΜακΓκράθ, σε συνέντευξή του στο ΑΠΕ-ΜΠΕ κατά τη μονοήμερη επίσκεψή του στην Αθήνα.

Ο Ιρλανδός επίτροπος παρουσίασε ένα ευρύ πλέγμα νομοθετικών και πολιτικών παρεμβάσεων που η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θεωρεί αναγκαίες για την προστασία της ευρωπαϊκής δημοκρατίας. Στον πυρήνα της τοποθέτησής του βρέθηκε η ανάγκη να αντιμετωπιστούν οι συντονισμένες εκστρατείες παραπληροφόρησης, ιδίως όταν αυτές επιχειρούν να επηρεάσουν εκλογικές διαδικασίες, να υπονομεύσουν τη δημόσια εμπιστοσύνη και να πλήξουν τη λειτουργία των δημοκρατικών θεσμών.

Ο κ. ΜακΓκράθ υπερασπίστηκε το δικαίωμα της Ευρωπαϊκής Ένωσης να καθιστά υπόλογους τους τεχνολογικούς κολοσσούς όταν η λειτουργία τους αποκλίνει από το ευρωπαϊκό δίκαιο. Παράλληλα, έδωσε ιδιαίτερη βαρύτητα στην ανάγκη στήριξης των παραδοσιακών μέσων ενημέρωσης, της κοινωνίας των πολιτών και των δημοσιογράφων, τους οποίους χαρακτήρισε κρίσιμους παράγοντες για τη διαφύλαξη της δημοκρατικής ενημέρωσης.

Σε ό,τι αφορά την ετήσια Έκθεση για το Κράτος Δικαίου, ο επίτροπος υπογράμμισε ότι η Επιτροπή ακούει προσεκτικά ευρύ φάσμα φορέων και ενδιαφερομένων, ώστε να διαμορφώνει μια συνεπή, δίκαιη και ενιαία αξιολόγηση για όλα τα κράτη μέλη. Για την Ελλάδα αναγνώρισε ότι έχει γίνει σημαντική δουλειά και ότι έχει υπάρξει πρόοδος σε ζητήματα κράτους δικαίου, παραπέμποντας για την πλήρη εικόνα στη νέα έκθεση που αναμένεται τον Ιούλιο.

Κατά την παραμονή του στην Αθήνα, ο Μάικλ ΜακΓκράθ είχε επαφές με τον πρωθυπουργό, υπουργούς, εκπροσώπους της κοινωνίας των πολιτών και μη κυβερνητικές οργανώσεις. Οι συναντήσεις αυτές εντάσσονται στη διαδικασία που ακολουθεί η Ευρωπαϊκή Επιτροπή για την παρακολούθηση της εφαρμογής των αρχών του κράτους δικαίου, με βάση τις συστάσεις της προηγούμενης έκθεσης και ενόψει της σύνταξης της νέας αξιολόγησης για τα κράτη μέλη και τέσσερις υποψήφιες προς ένταξη χώρες.

Η παραπληροφόρηση ως νέο πεδίο απειλής για τη δημοκρατία

Η καταπολέμηση της παραπληροφόρησης έχει τεθεί ψηλά στην πολιτική ατζέντα της προέδρου της Κομισιόν, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, με τον Μάικλ ΜακΓκράθ να έχει αναλάβει κεντρικό ρόλο στην προώθηση των σχετικών πρωτοβουλιών. Ο ίδιος αναγνωρίζει ότι το πρόβλημα δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί με ένα μεμονωμένο μέτρο ή με μια απλή θεσμική απάντηση.

Όπως εξήγησε, η ταχύτητα με την οποία διαδίδεται πλέον η πληροφορία στον ψηφιακό χώρο έχει αλλάξει ριζικά το πεδίο. Ένα ψευδές περιεχόμενο, είτε πρόκειται για αθώα ανακρίβεια είτε για οργανωμένη παραπληροφόρηση, μπορεί να εξαπλωθεί σε ελάχιστο χρόνο σε ολόκληρο τον κόσμο και να προκαλέσει πραγματικές συνέπειες.

Ο επίτροπος έθεσε ως κεντρικό ζητούμενο την ισορροπία ανάμεσα στην προστασία των θεμελιωδών ελευθεριών, ιδίως της ελευθερίας της έκφρασης, και στην ανάγκη υπεράσπισης της δημοκρατίας από νέες μορφές οργανωμένης ψηφιακής χειραγώγησης. Η έκφραση πολιτικής άποψης, ακόμη και έντονης ή συγκρουσιακής, αποτελεί θεμελιώδες δικαίωμα κάθε Ευρωπαίου πολίτη. Το πρόβλημα αρχίζει όταν η τεχνολογία χρησιμοποιείται για συντονισμένες επιχειρήσεις επιρροής που στοχεύουν στην αλλοίωση της εκλογικής βούλησης ή στη διάβρωση της εμπιστοσύνης στους θεσμούς.

Στο πλαίσιο αυτό, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προωθεί μια πολυεπίπεδη στρατηγική. Τα μέτρα αφορούν τις υποχρεώσεις των τεχνολογικών πλατφορμών, την ενίσχυση του πλουραλισμού στα μέσα ενημέρωσης, την προστασία των δημοσιογράφων, την αντιμετώπιση των καταχρηστικών αγωγών κατά της δημόσιας συμμετοχής και τη δημιουργία μηχανισμών ευρωπαϊκού συντονισμού απέναντι στις οργανωμένες επιθέσεις παραπληροφόρησης.

Κεντρικό εργαλείο αυτής της στρατηγικής είναι η πρωτοβουλία «Ασπίδα Δημοκρατίας». Στο πλαίσιό της δημιουργήθηκε το νέο Ευρωπαϊκό Κέντρο για τη Δημοκρατική Ανθεκτικότητα, το οποίο λειτουργεί ως κόμβος συντονισμού ανάμεσα στα ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα, τις υπηρεσίες της ΕΕ και τα κράτη μέλη.

Ο ρόλος του Κέντρου είναι να υποστηρίζει τις εθνικές αρχές στην παρακολούθηση, στον εντοπισμό και στην αντιμετώπιση εκστρατειών παραπληροφόρησης που έχουν στόχο να επηρεάσουν τις εκλογές ή να υπονομεύσουν την εμπιστοσύνη των πολιτών στην πολιτική ζωή και στους δημοκρατικούς θεσμούς. Κατά τον κ. ΜακΓκράθ, η Ευρώπη έχει πλέον στη διάθεσή της ένα σημαντικό σύνολο εργαλείων, το οποίο καλείται να αξιοποιήσει με συνέπεια.

Σημαντική θέση στη νέα ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική έχει και η Πράξη για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες. Μέσω του DSA έχουν θεσπιστεί σαφείς υποχρεώσεις για τις μεγάλες τεχνολογικές πλατφόρμες, ενώ ο Κώδικας Δεοντολογίας για την παραπληροφόρηση έχει ενσωματωθεί στο ίδιο πλαίσιο. Η Επιτροπή, όπως τόνισε ο επίτροπος, σκοπεύει να αξιοποιήσει πλήρως τα διαθέσιμα μέσα ώστε οι πλατφόρμες να λογοδοτούν για τις πρακτικές τους.

Την ίδια στιγμή, η Κομισιόν στρέφει την προσοχή της στην προστασία του δημοσιογραφικού οικοσυστήματος. Ο κ. ΜακΓκράθ αναφέρθηκε στην πλήρη εφαρμογή της Ευρωπαϊκής Πράξης για την Ελευθερία των Μέσων Ενημέρωσης, καθώς και στην ενσωμάτωση της οδηγίας anti-SLAPP στα εθνικά δίκαια των κρατών μελών. Η προστασία των δημοσιογράφων από καταχρηστικές νομικές πιέσεις αποτελεί κρίσιμο σκέλος της ευρωπαϊκής απάντησης στην αποδυνάμωση της δημόσιας ενημέρωσης.

Ο επίτροπος υπογράμμισε ακόμη ότι στον επόμενο επταετή προϋπολογισμό της ΕΕ έχει προταθεί φιλόδοξο χρηματοδοτικό πρόγραμμα για την ενίσχυση ανεξάρτητων και πλουραλιστικών μέσων ενημέρωσης. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θεωρεί ότι η ύπαρξη ισχυρού, αξιόπιστου και πολυφωνικού μιντιακού περιβάλλοντος είναι ζωτικής σημασίας για κάθε δημοκρατία, ιδίως σε μια περίοδο κατά την οποία εξωτερικοί παράγοντες, όπως η Ρωσία, επιχειρούν να επηρεάσουν θεσμούς και κοινωνίες.

Στο ίδιο πεδίο εντάσσεται και η αυξανόμενη ανησυχία για τη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης στις εκλογές. Ο κ. ΜακΓκράθ σημείωσε ότι η Πράξη για την ΤΝ θα συμβάλει ουσιαστικά, καθώς θα επιβάλλει υποχρέωση σαφούς επισήμανσης του περιεχομένου που παράγεται από συστήματα τεχνητής νοημοσύνης. Οι κατευθυντήριες γραμμές που ετοιμάζει η Επιτροπή για τη χρήση της AI στις εκλογικές διαδικασίες αναμένεται, σύμφωνα με τον ίδιο, να γίνουν θετικά δεκτές από τα κράτη μέλη.

Η Κομισιόν ετοιμάζεται επίσης να παρουσιάσει σύσταση για την Ασφάλεια στην Πολιτική. Ο επίτροπος τόνισε ότι η ασφάλεια στη δημόσια ζωή δεν μπορεί πλέον να θεωρείται δεδομένη. Η Ευρώπη, όπως είπε, χρειάζεται ένα περιβάλλον στο οποίο οι πιο ικανοί πολίτες θα μπορούν να επιλέγουν τη συμμετοχή στην πολιτική χωρίς φόβο, απειλές ή συστηματική στοχοποίηση.

Πέρα από τα «σκληρά» νομοθετικά εργαλεία, ο Μάικλ ΜακΓκράθ επεσήμανε ότι η Ευρώπη οφείλει να στηρίξει τους πολίτες στην πλοήγησή τους μέσα σε ένα σύνθετο και ταχύτατα μεταβαλλόμενο περιβάλλον πληροφόρησης. Το τοπίο έχει απομακρυνθεί από την εποχή όπου οι πολίτες ενημερώνονταν κυρίως από δημόσια ραδιοτηλεόραση και λίγα παραδοσιακά μέσα. Η πολυδιάσπαση των πηγών ενημέρωσης δημιουργεί νέες δυνατότητες, καθώς και νέους κινδύνους.

Για τον επίτροπο, η προστασία της δημοκρατίας απαιτεί ταυτόχρονα νομοθετική αυστηρότητα και στήριξη των θεσμικών της βάσεων. Αυτό σημαίνει πλήρη εφαρμογή του DSA και της Πράξης για την ΤΝ, προστασία των δημοσιογράφων, ενίσχυση των ανεξάρτητων ΜΜΕ, αναθεώρηση της οδηγίας για τις υπηρεσίες οπτικοακουστικών μέσων και ουσιαστική στήριξη της κοινωνίας των πολιτών. Οι οργανώσεις αυτές, όπως σημείωσε, λειτουργούν ως θεσμικοί φύλακες και μπορούν να προσφέρουν ανεξάρτητη και αμερόληπτη πληροφόρηση στους πολίτες.

Το κράτος δικαίου στην Ελλάδα και η έκθεση του Ιουλίου

Στο δεύτερο μεγάλο πεδίο της συνέντευξής του, ο Μάικλ ΜακΓκράθ αναφέρθηκε στην πορεία του κράτους δικαίου στην Ελλάδα και στα υπόλοιπα κράτη μέλη. Η επίσκεψή του στην Αθήνα εντάσσεται στην προετοιμασία της Έκθεσης για το Κράτος Δικαίου 2026, η οποία αναμένεται να εγκριθεί τον Ιούλιο.

Ο επίτροπος περιέγραψε τη διαδικασία ως σχέση εταιρικής συνεργασίας ανάμεσα στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή και τα κράτη. Η Επιτροπή παρέχει ανεξάρτητη αξιολόγηση για κάθε κράτος μέλος και για τέσσερις υποψήφιες χώρες, εκδίδει συστάσεις κάθε χρόνο και καταγράφει την πρόοδο ή την απουσία προόδου. Ο τελικός στόχος είναι να υπάρξει στενότερη σύνδεση ανάμεσα στον σεβασμό του κράτους δικαίου και των θεμελιωδών δικαιωμάτων από τη μία πλευρά και στην πρόσβαση στα ευρωπαϊκά κονδύλια από την άλλη.

Για την Ελλάδα θα υπάρχει, όπως κάθε χρόνο, ειδικό κεφάλαιο. Ο κ. ΜακΓκράθ δήλωσε ότι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή διατηρεί καλή συνεργασία με την κυβέρνηση και τις ελληνικές αρχές, διευκρινίζοντας όμως ότι η διαδικασία δεν περιορίζεται στις επίσημες επαφές. Η Επιτροπή συνομιλεί με ευρύ φάσμα φορέων, μεταξύ αυτών οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, ώστε να σχηματίσει πληρέστερη εικόνα για το πώς λειτουργεί στην πράξη το περιβάλλον του κράτους δικαίου.

Ο ίδιος υπενθύμισε ότι στην περσινή έκθεση η Ελλάδα έλαβε τέσσερις συστάσεις, τις οποίες συζήτησε με τις ελληνικές αρχές προκειμένου να ενημερωθεί για την πρόοδο που έχει σημειωθεί. Η τελική αξιολόγηση θα παρουσιαστεί τον Ιούλιο, αφού ληφθούν υπόψη όλα τα νεότερα δεδομένα των επόμενων εβδομάδων.

Ο Ευρωπαίος επίτροπος αναφέρθηκε θετικά σε συγκεκριμένες μεταρρυθμίσεις που έχουν γίνει μετά από προηγούμενες συστάσεις της Επιτροπής. Ως παράδειγμα έφερε τη συμμετοχή του δικαστικού σώματος στη διαδικασία διορισμού προέδρων και αντιπροέδρων ορισμένων ανώτατων δικαστηρίων στο ελληνικό σύστημα δικαιοσύνης.

Παράλληλα, αναγνώρισε ότι στην Ελλάδα έχει γίνει καλή δουλειά και ότι έχει υπάρξει πρόοδος σε σειρά ζητημάτων. Τόνισε, όμως, ότι η Επιτροπή αναμένει να δει απτή πρόοδο και εφαρμογή των συστάσεων που διατυπώθηκαν το 2025. Κατέστησε επίσης σαφές ότι η Κομισιόν μπορεί, εφόσον το κρίνει αναγκαίο, να προσθέσει νέες συστάσεις.

Η Επιτροπή, σύμφωνα με τον Μάικλ ΜακΓκράθ, αξιολογεί όλα τα κράτη με το ίδιο πρότυπο, επιδιώκοντας συνέπεια και δικαιοσύνη στην εφαρμογή των αρχών του κράτους δικαίου. Δεν κατατάσσει τα κράτη, δεν αποδίδει βαθμολογίες και δεν αντιμετωπίζει τη διαδικασία ως μηχανισμό τιμωρητικής αξιολόγησης. Η λογική της, όπως την περιέγραψε, είναι να βοηθά και να υποστηρίζει τα κράτη μέλη μέσα από την εμπειρία και την τεχνογνωσία που έχει συγκεντρώσει.

Ωστόσο, ο επίτροπος άφησε καθαρό μήνυμα ότι η συστηματική αγνόηση συστάσεων, ιδίως όταν αυτές έχουν δεσμευτικό χαρακτήρα, μπορεί να οδηγήσει σε επόμενα βήματα από την πλευρά της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Η διατύπωση αυτή δείχνει ότι το κράτος δικαίου δεν αντιμετωπίζεται πλέον ως αφηρημένη πολιτική αρχή, αλλά ως πεδίο με θεσμικές συνέπειες και πιθανή σύνδεση με τη χρηματοδοτική σχέση των κρατών με την Ένωση.

Η συνέντευξη ΜακΓκράθ αποτυπώνει τη νέα ευρωπαϊκή γραμμή απέναντι στις απειλές κατά της δημοκρατίας. Η παραπληροφόρηση, η αδιαφάνεια των ψηφιακών πλατφορμών, η χρήση της τεχνητής νοημοσύνης στις εκλογές, η ασφάλεια των πολιτικών προσώπων, η προστασία των δημοσιογράφων και η κατάσταση του κράτους δικαίου συγκροτούν πλέον ενιαίο θεσμικό πεδίο. Για την Ελλάδα, η έκθεση του Ιουλίου θα αποτελέσει το επόμενο κρίσιμο σημείο αξιολόγησης, σε μια περίοδο όπου η ευρωπαϊκή εποπτεία συνδέεται ολοένα περισσότερο με την πραγματική ποιότητα της δημοκρατικής λειτουργίας.