Μοναξιά: Η αθέατη απειλή για την ψυχική και τη γενική υγεία

Η μοναξιά και η κοινωνική απομόνωση συνδέονται στενά με την ψυχική υγεία, την ευημερία και τη συνολική κατάσταση της υγείας, όπως καταγράφει νέα διεθνής επιστημονική μελέτη που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Nature Communications.

Την έρευνα συντόνισαν επιστήμονες από το Πανεπιστήμιο του Μπρίστολ, τη Nesta και το Amsterdam UMC, σε συνεργασία με ερευνητικές ομάδες από τα πανεπιστήμια της Οξφόρδης και του Μάντσεστερ.

Τα αποτελέσματα δείχνουν ότι οι άνθρωποι που αισθάνονται μόνοι έχουν αυξημένες πιθανότητες να παρουσιάζουν προβλήματα ψυχικής υγείας, χαμηλότερη ικανοποίηση από τη ζωή και χειρότερη γενική υγεία. Οι περιορισμένες κοινωνικές επαφές συνδέθηκαν επίσης με μειωμένη ευημερία.

Η μοναξιά έχει αναδειχθεί τα τελευταία χρόνια σε σοβαρό ζήτημα δημόσιας υγείας. Προηγούμενες μελέτες την έχουν συσχετίσει με κατάθλιψη, άγχος, καρδιαγγειακά προβλήματα και αυξημένη θνησιμότητα. Παρέμενε όμως ασαφές εάν η μοναξιά προκαλεί άμεσα αυτές τις επιπτώσεις ή εάν η σχέση εξηγείται από άλλους παράγοντες, όπως η προϋπάρχουσα ασθένεια, το εισόδημα, το οικογενειακό περιβάλλον και οι κοινωνικές συνθήκες.

Τρεις μέθοδοι για την εξέταση της πιθανής αιτιώδους σχέσης

Για να περιορίσουν την επίδραση αυτών των παραγόντων, οι ερευνητές συνδύασαν τρεις διαφορετικές επιστημονικές προσεγγίσεις: παρατηρησιακές αναλύσεις, συγκρίσεις μεταξύ αδελφών και Μεντελιανή τυχαιοποίηση.

Η Μεντελιανή τυχαιοποίηση χρησιμοποιεί γενετικές παραλλαγές ως εργαλεία για την εξέταση πιθανών αιτιωδών επιδράσεων. Η μέθοδος περιορίζει σε έναν βαθμό το πρόβλημα της αντίστροφης αιτιότητας, δηλαδή το ενδεχόμενο η κακή ψυχική ή σωματική υγεία να προκαλεί τη μοναξιά και όχι το αντίστροφο.

Οι συγκρίσεις ανάμεσα σε αδέλφια επέτρεψαν επίσης στους επιστήμονες να ελέγξουν παράγοντες που συνδέονται με το κοινό οικογενειακό περιβάλλον, την κοινωνικοοικονομική κατάσταση των γονέων και ορισμένες κοινές γενετικές προδιαθέσεις.

Η ανάλυση βασίστηκε σε δεδομένα της UK Biobank, μιας μεγάλης βρετανικής βάσης ιατρικών και γενετικών πληροφοριών, καθώς και σε γενετικές μελέτες με δείγματα που έφταναν, ανάλογα με την επιμέρους ανάλυση, πάνω από τα δύο εκατομμύρια άτομα.

Οι ερευνητές εξέτασαν χωριστά τη μοναξιά και την κοινωνική απομόνωση. Η μοναξιά ορίστηκε ως το υποκειμενικό αίσθημα ότι οι κοινωνικές σχέσεις ενός ανθρώπου δεν ανταποκρίνονται στις ανάγκες του. Η κοινωνική απομόνωση αποτυπώθηκε με περισσότερο αντικειμενικά κριτήρια, όπως η συχνότητα επαφής με συγγενείς και φίλους και ο αριθμός των ανθρώπων που ζουν στο ίδιο νοικοκυριό.

Η διάκριση αυτή θεωρείται κρίσιμη. Ένας άνθρωπος μπορεί να έχει λίγες κοινωνικές επαφές χωρίς να αισθάνεται μόνος, ενώ κάποιος άλλος μπορεί να βρίσκεται ανάμεσα σε πολλούς ανθρώπους και να βιώνει έντονη συναισθηματική μοναξιά.

Τα ευρήματα παρείχαν συνεπείς ενδείξεις ότι η μοναξιά μπορεί να επιβαρύνει την ψυχική υγεία και την ευημερία. Συνδέθηκε με αυξημένο κίνδυνο κατάθλιψης, απόπειρας αυτοκτονίας, μειωμένης θετικής διάθεσης και χαμηλότερης ικανοποίησης από τη ζωή.

Η κοινωνική απομόνωση φάνηκε επίσης να επιδρά αρνητικά στην ευημερία, αν και οι συσχετίσεις ήταν γενικά ασθενέστερες από εκείνες που καταγράφηκαν για το υποκειμενικό αίσθημα της μοναξιάς.

Η μοναξιά συσχετίστηκε ακόμη με χειρότερη γενική κατάσταση υγείας, μειωμένα έτη ζωής προσαρμοσμένα ως προς την ποιότητα και μεγαλύτερη πιθανότητα πολυνοσηρότητας, δηλαδή ταυτόχρονης παρουσίας περισσότερων προβλημάτων υγείας.

Η ανάλυση έδειξε παράλληλα ότι η σχέση μπορεί να λειτουργεί και προς τις δύο κατευθύνσεις. Η κατάθλιψη και η μειωμένη ψυχική ευεξία μπορούν να ενισχύσουν τη μοναξιά, δημιουργώντας έναν φαύλο κύκλο στον οποίο η κοινωνική αποσύνδεση και η ψυχική επιβάρυνση τροφοδοτούν η μία την άλλη.

Χωρίς σαφή απόδειξη για συγκεκριμένες σωματικές ασθένειες

Οι επιστήμονες δεν βρήκαν συνεπή στοιχεία που να αποδεικνύουν ότι η μοναξιά ή η κοινωνική απομόνωση προκαλούν συγκεκριμένες σωματικές παθήσεις, όπως στεφανιαία νόσο, καρδιακή ανεπάρκεια, εγκεφαλικό επεισόδιο, υπέρταση ή διαβήτη τύπου 2.

Η απουσία σαφούς ευρήματος δεν αποκλείει την ύπαρξη τέτοιας επίδρασης. Σε αρκετές επιμέρους αναλύσεις τα στατιστικά περιθώρια αβεβαιότητας ήταν μεγάλα, ενώ είναι πιθανό οι συνέπειες στη σωματική υγεία να είναι μικρότερες, να εμφανίζονται έπειτα από μεγαλύτερο χρονικό διάστημα ή να αφορούν παθήσεις που δεν συμπεριλήφθηκαν στη μελέτη.

Οι ερευνητές επισημαίνουν ότι η επίδραση της μοναξιάς στη γενική υγεία μπορεί να εξηγείται σε σημαντικό βαθμό από την επιβάρυνση της ψυχικής υγείας. Είναι επίσης πιθανό μικρές επιδράσεις σε διαφορετικά σωματικά συστήματα να συσσωρεύονται και να γίνονται ορατές μόνο όταν εξετάζεται συνολικά η υγεία του ανθρώπου.

Η δρ Zoe Reed από το Πανεπιστήμιο του Μπρίστολ τόνισε ότι η υποστήριξη των ανθρώπων που αισθάνονται μόνοι ή κοινωνικά απομονωμένοι θα μπορούσε να βελτιώσει την ψυχική υγεία, την ευημερία και τη συνολική ποιότητα ζωής τους.

Η Lauren Bowes Byatt από τη Nesta επισήμανε ότι η σχέση ανάμεσα στη μοναξιά και στην ψυχική υγεία μπορεί να φαίνεται αυτονόητη, έχει όμως μελετηθεί λιγότερο από όσο απαιτεί η έκταση του προβλήματος. Η πληρέστερη κατανόηση των μηχανισμών μπορεί να οδηγήσει σε αποτελεσματικότερες κοινωνικές και υγειονομικές παρεμβάσεις.

Η μελέτη έχει σημαντικούς περιορισμούς. Οι περισσότεροι συμμετέχοντες ήταν μέσης ή μεγαλύτερης ηλικίας, γεγονός που δεν επιτρέπει την ασφαλή μεταφορά των συμπερασμάτων σε παιδιά, εφήβους και νεαρούς ενήλικες.

Η μοναξιά και η κοινωνική απομόνωση μετρήθηκαν σε μία χρονική στιγμή, ενώ μπορεί να μεταβάλλονται σημαντικά κατά τη διάρκεια της ζωής. Η έρευνα δεν μπόρεσε συνεπώς να εξετάσει πλήρως τις επιπτώσεις της χρόνιας μοναξιάς ή της κοινωνικής απομόνωσης που διαρκεί για πολλά χρόνια.

Οι επιστήμονες καταλήγουν ότι η μοναξιά δεν αποτελεί απλώς προσωπική ή κοινωνική δυσκολία. Συνιστά σημαντική πρόκληση δημόσιας υγείας, με μετρήσιμες συνέπειες στην ψυχική ευεξία και στη συνολική υγεία.

Η αντιμετώπισή της απαιτεί πολιτικές που ενισχύουν τις κοινωνικές σχέσεις, την πρόσβαση σε ψυχολογική υποστήριξη, τη συμμετοχή στις τοπικές κοινότητες και τον έγκαιρο εντοπισμό ανθρώπων που κινδυνεύουν να απομονωθούν.