Οδηγός Σαντορίνης 1971: Το νησί με μόλις 75 κλίνες

Η σημερινή εικόνα της Σαντορίνης, ως ενός από τους πλέον αναγνωρίσιμους τουριστικούς προορισμούς του πλανήτη, μοιάζει να μην έχει καμία σχέση με εκείνη που παρουσίαζε το νησί πριν από πέντε και πλέον δεκαετίες. Ένα μικρό, ασπρόμαυρο έντυπο που κυκλοφόρησε το 1971 με τον λιτό τίτλο "Οδηγός Σαντορίνης" λειτουργεί σήμερα ως ένα μοναδικό παράθυρο στο παρελθόν, αποκαλύπτοντας μια εποχή όπου η καλντέρα, τα Φηρά και η Οία δεν είχαν ακόμη εξελιχθεί σε εικόνες γνωστές σε ολόκληρη την υφήλιο. Η αξία αυτού του εντύπου έγκειται ακριβώς στην αποτύπωση μιας πραγματικότητας που προηγήθηκε της μαζικής τουριστικής ανάπτυξης, προσφέροντας πολύτιμες πληροφορίες για τις υποδομές, την καθημερινότητα και την οικονομία του νησιού σε εκείνη τη μεταβατική περίοδο.

Η εικόνα ενός νησιού στην αυγή του τουρισμού

Ο εκδότης του οδηγού, Πέτρος Δελένδας, ένας άνθρωπος με βαθιά σύνδεση με τον τόπο, κατέγραψε με ακρίβεια τα χαρακτηριστικά της εποχής. Στην ενότητα με τίτλο "Η σημερινή Σαντορίνη", ο αναγνώστης έρχεται αντιμέτωπος με δεδομένα που σήμερα μοιάζουν αδιανόητα. Η δυνατότητα διαμονής στο νησί περιοριζόταν σε περίπου 75 κλίνες, ένας αριθμός που υπογραμμίζει το μέγεθος της τουριστικής υποδομής της περιόδου. Η περιγραφή της θαλάσσιας πρόσβασης είναι εξίσου αποκαλυπτική, καθώς το νησί δεν διέθετε λιμάνι, με τον οδηγό να εξηγεί ότι η δημιουργία ενός ήταν δύσκολη τόσο λόγω του μεγάλου βάθους των υδάτων στα δυτικά όσο και εξαιτίας των προσχώσεων στα ανατολικά. Ακόμη και η διαχείριση του νερού, ενός αγαθού που σήμερα θεωρείται δεδομένο, παρουσιάζεται ως μια πρόκληση της καθημερινότητας, με τον οδηγό να σημειώνει ότι η αφθονία υδάτων εξαρτιόταν από τους βροχερούς χειμώνες και ότι τρεχούμενο νερό υπήρχε μόνο στη θέση "Ζωοδόχος", όπου βρισκόταν και το ομώνυμο παρεκκλήσι. Η συλλογή του βρόχινου νερού σε στέρνες αποτελούσε τότε θεμελιώδη πρακτική για την επιβίωση των νοικοκυριών.

Η τουριστική καθημερινότητα περιγράφεται ως μια εμπειρία ριζικά διαφορετική από τη σημερινή. Οι επιλογές για διαμονή και εστίαση ήταν εξαιρετικά περιορισμένες, ενώ οι βασικές παραλίες για κολύμπι ήταν το Καμάρι και η Περίσσα, πολύ πριν αυτές αποκτήσουν την οργάνωση που τις χαρακτηρίζει σήμερα. Ο ταξιδιώτης εκείνης της εποχής δεν έβρισκε έναν προορισμό διαμορφωμένο αποκλειστικά για τις ανάγκες του, αλλά καλούνταν να ανακαλύψει τα χωριά, τις παραλίες και τον ρυθμό της τοπικής ζωής. Ο οδηγός του 1971 αποτυπώνει, ουσιαστικά, την απαρχή μιας τουριστικής οικονομίας που τις επόμενες δεκαετίες θα μεταμόρφωνε ριζικά τη φυσιογνωμία του νησιού, με τη γαστρονομία να αναδεικνύεται σταδιακά σε ένα από τα ισχυρότερα πλεονεκτήματά του.

Ένα κοινωνικό και οικονομικό πορτρέτο

Πέρα από τις πρακτικές πληροφορίες για τον επισκέπτη, ο "Οδηγός Σαντορίνης" λειτουργεί και ως ένα συμπυκνωμένο κοινωνικό ντοκουμέντο. Καταγράφει τη λειτουργία σχολείων σε διάφορους οικισμούς, την παρουσία ιδρυμάτων όπως γηροκομείο, αναρρωτήριο και οικοτροφείο, καθώς και την ύπαρξη ξένων προξενικών αρχών. Η αναφορά αυτή έχει ιδιαίτερη ιστορική αξία, καθώς αποτυπώνει την εξέλιξη της διπλωματικής παρουσίας στο νησί, από τα προξενικά πρακτορεία της Αυστροουγγαρίας, της Αγγλίας, της Ιταλίας και της Γερμανίας σε παλαιότερες εποχές, έως το προξενείο της Γαλλίας που παρέμενε ενεργό την περίοδο έκδοσης του οδηγού. Παράλληλα, οι σελίδες του εντύπου σκιαγραφούν μια οικονομία όπου η γεωργία, η αμπελουργία και η τοπική παραγωγή διατηρούσαν κεντρικό ρόλο, ενώ ο τουρισμός, αν και είχε αρχίσει να κάνει την εμφάνισή του, δεν είχε ακόμη κυριαρχήσει.

Η προσωπική ιστορία του εκδότη

Η προσωπική διαδρομή του Πέτρου Δελένδα φωτίζει ακόμη περισσότερο το πλαίσιο της εποχής. Η ανιψιά του, Μαργαρίτα Δελένδα-Λιδωρίκη, σε κείμενό της που δημοσιεύθηκε στο δίγλωσσο βιβλίο-λεύκωμα "Santorini as seen on Postcards up to 1956 - Σαντορίνη μέχρι το 1956 μέσα από Cartes-Postales" του Αρχείου Θηραϊκών Μελετών, τον περιγράφει ως έναν άνθρωπο γελαστό, ζωντανό και γεμάτο χιούμορ, έναν "εργένη εκ πεποιθήσεως, μποέμ", του οποίου η πληθωρική παρουσία αιχμαλώτιζε τους πάντες. Ο Δελένδας, έχοντας εργαστεί για χρόνια στην Αγγλική Εταιρεία Τηλεπικοινωνιών, τον μετέπειτα ΟΤΕ, πήρε την απόφαση να συνταξιοδοτηθεί πρόωρα και να εγκατασταθεί μόνιμα στο νησί των προγόνων του. Εκεί, ανέλαβε καθήκοντα Γάλλου Προξένου, ασχολήθηκε ενεργά με τα κοινά και ανέπτυξε μια δραστηριότητα που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως πρώιμη, οργανωμένη προσπάθεια προβολής του τόπου.

Μια από τις πιο εμβληματικές του πρωτοβουλίες ήταν η δημιουργία του πρώτου οργανωμένου εκθετηρίου και πρατηρίου πώλησης προσυσκευασμένων τοπικών προϊόντων. Στον χώρο αυτόν, παρουσίαζε στους επισκέπτες φάβα, κρασί και κάπαρη, προϊόντα που σήμερα συνδέονται άρρηκτα με τη διεθνή γαστρονομική ταυτότητα της Σαντορίνης, αλλά τότε ήταν σχεδόν άγνωστα ακόμη και σε πολλούς Έλληνες. Η ενέργεια αυτή αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία αν αναλογιστεί κανείς το μέγεθος της τουριστικής αγοράς της εποχής, με μόλις 75 διαθέσιμες κλίνες. Ο Δελένδας δεν περιορίστηκε στην απλή διάθεση των προϊόντων, αλλά επιχείρησε να τα συσκευάσει και να τα εντάξει στην ταξιδιωτική εμπειρία. Παράλληλα, τύπωσε στην Ιταλία τις πρώτες "σύγχρονες" καρτ ποστάλ του νησιού, αντικαθιστώντας σταδιακά εκείνες του τοπικού φωτογράφου Ιωακειμίδη, στον οποίο οφείλονται πολύτιμες απεικονίσεις της παλιάς Σαντορίνης. Με τα μέσα της εποχής του, ο Δελένδας επιχειρούσε να δημιουργήσει και να διαδώσει την εικόνα του τόπου του, μια διαδικασία που σήμερα θεωρείται αυτονόητη για κάθε τουριστικό προορισμό.

Η συνέχεια στον χρόνο και η μετατροπή του χώρου

Το κτίριο όπου στεγάστηκε το εκθετήριο εξακολουθεί να υπάρχει στα Φηρά, έχοντας αλλάξει χρήση. Για περισσότερες από τρεις δεκαετίες λειτούργησε ως οικογενειακή κατοικία, υποδεχόμενο γενιές συγγενών, φίλων και συμμαθητών, σε μια εποχή που η Σαντορίνη ήταν για πολλές οικογένειες τόπος επιστροφής και συνάντησης. Ακριβώς μπροστά από το κτίριο βρίσκεται ο Άγιος Στυλιανός, ένα χαρακτηριστικό καθολικό εκκλησάκι θεμελιωμένο στο χείλος της καλντέρας, το οποίο σήμερα αποτελεί πόλο έλξης για επισκέπτες από όλο τον κόσμο. Η παρουσία του ναού καταγράφεται ήδη από το 1757, ενώ η ιστορία του συνδέεται άμεσα με την οικογένεια Δελένδα. Σύμφωνα με πινακίδα στην εξωτερική είσοδο, ο ναός ήταν ιδιοκτησία της οικογένειας Αντωνίου Δελένδα ή Κρίνου, με την απόγονό του Φλώρα να τον δωρίζει το 1919 στον ιερέα Νικόλαο Φ. Δελένδα, ο οποίος με τη σειρά του τον κληροδότησε το 1929 στην Καθολική Επισκοπή Θήρας.

Η διαδρομή του χώρου ολοκληρώνει έναν κύκλο, καθώς σήμερα στεγάζει το Amelot Art Suites, μια μικρή μονάδα φιλοξενίας. Οι αρχιτέκτονες Κατερίνα Βασιλειάδη, Φανή Βουρναδάκη και Κώστας Αντωνίαδης ανέλαβαν να προσαρμόσουν τον χώρο στη νέα του χρήση, διατηρώντας με σεβασμό και με ελάχιστες παρεμβάσεις τον ιδιαίτερο χαρακτήρα του. Με αυτόν τον τρόπο, δημιουργείται μια ενδιαφέρουσα συνέχεια πενήντα και πλέον χρόνια μετά. Εκεί όπου κάποτε οι πρώτοι ξένοι επισκέπτες γνώριζαν τη φάβα, το κρασί και την κάπαρη, και αργότερα άνοιγε η πόρτα σε συγγενείς και φίλους, σήμερα υποδέχονται και πάλι επισκέπτες από διάφορα μέρη του κόσμου. Η φιλοξενία έχει πλέον επαγγελματική μορφή, αλλά ο χώρος συνεχίζει να υπηρετεί την ίδια ιδέα: την υποδοχή ανθρώπων στο νησί.

Η πολύπλευρη δραστηριότητα του Πέτρου Δελένδα

Η συνεισφορά του Πέτρου Δελένδα δεν περιορίστηκε στον τουριστικό οδηγό και στην προβολή των προϊόντων. Σύμφωνα με το κείμενο της Μαργαρίτας Λιδωρίκη, μετασκεύασε με δικά του σχέδια ένα συγκρότημα υπόσκαφων στον Μέσα Γιαλό, δημιουργώντας ένα επιβλητικό και ιδιόμορφο αρχιτεκτονικό οικοδόμημα, γνωστό ως "πύργος Δελένδα", που δεσπόζει στην περιοχή έως σήμερα. Παράλληλα, εξέφρασε την καλλιτεχνική του φύση γράφοντας ποιήματα, κυρίως σατιρικά, τα οποία παρουσιάζονταν συχνά από τη ραδιοφωνική εκπομπή της Νίνας και του Νικολάκη. Έγραψε ακόμη τους στίχους για το τραγούδι "Η Σαντορινιά", το οποίο μελοποίησε ο συνθέτης Ιωσήφ Ριτσιάδης και εκδόθηκε σε παρτιτούρα και δίσκο βινυλίου.

Πενήντα πέντε χρόνια μετά την έκδοση του μικρού οδηγού, η Σαντορίνη έχει καθιερωθεί ως παγκόσμιο τουριστικό σύμβολο, διατηρώντας τα στοιχεία που την έκαναν πάντα ξεχωριστή: το μοναδικό ηφαιστειακό τοπίο, την ιδιαίτερη αρχιτεκτονική, τα προϊόντα, τα κρασιά και τους ανθρώπους της. Ο "Οδηγός Σαντορίνης" του 1971 παραμένει σήμερα ως μια πολύτιμη μαρτυρία, όχι μόνο για το πόσο άλλαξε το νησί, αλλά κυρίως για το πόσο μακριά ταξίδεψε η φήμη του μέσα σε μόλις μισό αιώνα.